CANAN SAKARYA/ANKARA
Sayıştay Eti Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü’ne ilişkin 2024 yılı denetim raporunda yatırım projeleriyle ilgili yapım işlerinde, mücbir sebep, deprem ve fiyat farkı gibi düzenlemeler haricinde işlerin yaygın bir biçimde uzadığı, sözleşme uygulama aşamasında ortalama beş-altı adet süre uzatımı kullanıldığını, sürelerin uzaması nedeniyle yüklenilen alternatif maliyetlerin, yatırımların toplam maliyetine göre daha yüksek olduğunu tespit etti.
Raporda, Emet Sülfürik Asit Tesisi ve Bigadiç Granül Gübre Üretim Tesisi örnek verildi. Sülfürik Asit Tesisi, Emet’te üretilen borik asit ürününün bor hariç birincil girdisi olan sülfürik asit ihtiyacının tamamını karşılamaya aynı zamanda sülfürik asit üretimi esnasında ortaya çıkan buhar gücünden elektrik elde edebilmeye yönelik iki adet büyük türbin sayesinde işletmenin elektrik ihtiyacına da büyük ölçüde cevap verebilecek bir tesis olarak tasarlandı. 2018’de yer teslimiyle başlanan, 2021’de bitmesi ve teslim edilmesi gereken tesis sözleşme uygulama aşamasında meydana gelen aksaklıklar nedeniyle Mart 2025 itibarıyla ancak geçici kabul öncesi performans testleri aşamasına gelinebildi. Raporda, sözleşme bedeli 413 milyon 176 bin lira olan yatırımın toplam maliyetinin 867.7 milyon liraya yükseldiği belirtildi. Ancak tesisin devreye girememesi nedeniyle sülfürik asidin dışardan temin edilmesi, nakliye ve elektrik giderleri gibi kalemlerde oluşan alternatif maliyetin 1.78 milyar liraya ulaştığı hesaplandı.
Raporda, işin tamamlanma maliyeti, gecikme nedeniyle artan sözleşme bedeli ve gecikmeden kaynaklanan fiyat farkı gibi doğrudan maliyetler yanında bir de maliyetlerden oluşan doğrudan maliyetler dışında tesisten yararlanmanın gecikmesi nedeniyle ortaya çıkan alternatif maliyetlere de yer verildi. İşin gecikmesinden kaynaklanan alternatif maliyete ilişkin şu tespitlere yer verildi:
■ Sülfürik asitin dışardan alım maliyeti 3 yıl için toplam: 1.422.360.619 TL
■ Sülfürik asitin işletmeye nakliye maliyeti 3 yıl için toplam: 217.947.306 TL
■ Borik asit üretiminde kullanılan elektriğin 3 yıllık toplam maliyeti: 143.158.386 TL Üç kalemde ele alınan alternatif maliyet toplamı: 1.783.466.312 TL
Bigadiç Granül Gübre Tesisi bir yıl gecikti
Sayıştay raporunda, Bigadiç Granül Gübre Üretim Tesisi de geciken yatırımlara örnek gösterilen diğer bir proje oldu. Eylül 2022’de başlayan projenin aralık 2023’te tamamlanması gerekirken, Eylül 2024’te geçici kabulü yapıldı. 223.7 milyon lira sözleşme bedeline sahip yatırımın, ek ödemelerle birlikte toplam maliyeti 349.9 milyon lira olarak gerçekleşti. Yaklaşık bir yıllık gecikme nedeniyle yalnızca ABCOL ürünü için oluşan alternatif maliyetin 350– 400 milyon lira arasında olduğu hesaplandı.
Sayıştay ne önerdi?
Sayıştay yatırımların öngörüldüğü sürede bitirilmesi ve ek maliyetin doğmaması için yatırımlara ilişkin yapım işlerinde süre uzatımı uygulamasında mevcut alışkanlığın terk edilmesi, yatırım projelerini akamete uğratacak proje ve planlama hatalarının azaltılması, yüklenici teknik ve mali yeterliklerinin daha hassas değerlendirilmesi ile proje ve yapım aşamasında süre öngörüsünde bulunurken gerçekçi ve rasyonel davranılmasını önerdi.
