MEHMET KAYA/ANKARA
Uluslararası Çalışma Örgütü (İLO), Cenevre’de yapılan 2026 Genel Kurulu'nda platform ekonomisinde çalışanların haklarına yönelik sözleşmeyi kabul etti. Yani, internet alışveriş sitelerinin yanı sıra yemek hizmetleri ve iş yaptırmaya yönelik usta bulma hizmeti veren sitelere yönelik hizmet verenler de kapsama dahil edilmiş oldu. Buna ilişkin taslak, konferans öncesi açıklanmıştı. “Platform Ekonomisinde İnsan Onuruna Yakışır İş Sözleşmesi (2026)” ile platform ekonomisinin sayısal niteliği dikkate alınarak coğrafi olarak başka noktalardan yönetilebileceği tanıma konulurken, çalışanlar açısından ücret karşılığı başka modellerle yapılan her türlü ödemenin çalışan kabul edilmesi esası getirildi. Böylece Türkiye’de de örneğin kurye hizmetlerinde görülen, kuryelerin şahıs şirketi kurdurularak hizmet alımıymış gibi uygulamalar da kavranmış oldu.
Sayısal emek platformu
ILO’nun sözleşmesinde “sayısal emek platformu” sayısal teknoloji kullanma ve otomatik karar verme sistemleri kullanılarak hizmet sunulan, ücret veya ödeme karşılığı sunulan işi organize eden ve/veya kolaylaştıran yapılar olarak tanımlandı. Bu tanımla, bireylerin kendi hizmetlerini ilan etmesine (örneğin tamircileri bulmayı kolaylaştıran bir sayısal platform ya da çevrimiçi pazaryerleri) imkan sağlayan sayısal platformlar da kavranmış oldu. Tanımda, bunun belirli bir coğrafi konumda yapılıp yapılmadığına bakılmayacağının altı çizildi. Sayısal platform işçisi ise “ücret veya ödeme karşılığı, istihdam sınıflandırmasına bakılmaksızın istihdam edilen ya da çalıştırılan” denilerek, farklı statülerdeki iş yaptırmalar da kavranmış oldu. Tanımlarda taşeron olarak çalıştırma da ayrıca çalışan olarak kabul edilen bir fıkra konuldu.
Sözleşmeye göre, kabul eden ülkeler örgütlenme özgürlüğü, zorla veya zorunlu çalıştırmanın engellenmesi, çocuk işçiliğiyle mücadele, ayrımcılığın engellenmesi, güvenli ve sağlıklı çalışma koşullarını sağlayacak. Sözleşme, iş sağlığı ve güvenliği her türlü yaralanmayı ve hastalığı kapsayacak. Ülkeler sayısal platform işçileri için istihdam statülerine yönelik düzenleme yapacak. Çalışanlara, yaşam ve sağlığa ilişkin yakın ve ciddi tehdit halinde işi durdurma- ayrılma hakkı verecek.
Ücret veya ödeme nasıl olacak?
Sözleşmeye göre, her ülke ücret veya ödemenin tam ve eksiksiz yapıldığını, kesintilerinin düzgün olduğunu teyit eden sistemlerin oluşturulmasını sağlayacak ve takip edecek. Bahşişler hariç, en az asgari ücret ödemesi yapılmış olmasını garanti edecek. Çalışma sırasında yapılan masraf ve maliyetler için gider unsuru kabul edilmesi sağlanacak.
Sayısal teknoloji kullanımı nedeniyle, çalışanların yeterli bilgi ve korumaya sahip olması, izleme ve takip sistemlerinde, çalışanların bu sistemleri kullanmasına yönelik analiz yapılacak, temel ilkeleri koruyacak önlemler alınacak. Otomatik karar verme mekanizması kullanılıyorsa çalışanın erişim imkanı ve önemli kararlar için yazılı açıklama alma imkanı, ödemelerin yapılmaması halinde sözleşmelerin feshi imkanı düzenlenecek, otomatik karar verme mekanizmalarına emek örgütlenmesinin uygun bir yolla katılımı aranacak.
