HÜSEYİN GÖKÇE/ANKARA
Türkiye’de ilk kez 2004 yılında uygulanan, bu tarihten sonra ilk kez 2021 yılında şartların oluştuğu (3 dönem toplamı yüzde 100 ve son dönem yüzde 10) enflasyon düzeltmesi ertelemelerin ardından 2023 sonu itibarıyla başlandı. Özellikle küçük şirketler “daha az vergi ödeyeceğini zannederek” enflasyon düzeltmesinde ısrar ettiler. Ancak pratikte bunun tam tersi bir sonuçla karşılaşıldı.
Aynı zamanda enflasyon düzeltmesi sonrası verginin büyük şirketlere göre KOBİ’ler tarafından sırtlandığı sonucuna ulaşılabilecek veriler oluştu. Yeni Ekonomi Danışmanlık A.Ş Kurucu Ortağı Nazmi Karyağdı’nın yaptığı kapsamlı analize göre Türkiye’de brüt satış hasılatının yüzde 62’sini gerçekleştiren büyük işletmeler kurumlar vergisinin yüzde 58’ini ödediler. Buna karşılık hasılatın yüzde 38’ini sağlayan KOBİ’lerin vergideki payı ise yüzde 42 düzeyinde gerçekleşti.
Vergi tahsilatı enflasyonun altında kaldı
Kurumlar vergisi tahsilatı yönünden 2024-2025 yıllarını karşılaştıran Karyağdı, bu dönemde kurumlar vergisi tahsilatının enflasyonun altında kaldığı değerlendirmesinde bulundu. Uygulayıcıların hazır olmadığı gerekçesiyle yasal düzenlemeyle 2023 sonuna ertelenen enflasyon düzeltmesi kapsamında bilançoların 31 Aralık 2023 itibarıyla vergisiz şekilde güncellendiğini belirten Nazmi Karyağdı, 2024’te ise bir çok mükellef beyannamesini verdikten sonra geçici beyan dönemlerinde yine ertelendiğini hatırlattı. Karyağdı’nın verdiği bilgilere göre Hazine ve Maliye Bakanlığınca 2025 yılında geçici vergi dönemlerinde hiçbir mükellefin ED yapmaması ancak yıllık kurumlar vergisi beyannamesi hazırlanırken ED yapılmış bilançolar dikkate alınarak kurum kazancının beyan edilmesi kararlaştırıldı.
“Kimler kapsam dışında kalmıştı?”
Bu arada baştan beri bankaların ve finans kesiminin, işletme hesabı esasına göre defter tutan ticari kazanç mükelleflerinin, avukat, doktor, SMMM, YMM gibi serbest meslek erbabının, zirai kazanç elde edenlerin, kira geliri elde edenler, faiz, kâr payı vb. menkul sermaye iradı elde edenler ve ücret geliri elde edenler enflasyon düzeltmesi kapsamına girmediler.
İlk beş ayda kurumlar vergisi yüzde 9,3 arttı
Şirketlerin 2024 yılı kazançlarını 5 Mayıs 2025 tarihinde kurumlar vergisi beyannamesi ile bildirmeleri birlikte 2024 yılı kurum kazançlarının büyük resmi ortaya çıkmış oldu. Kurumlar vergisi 2024 sonuçlarına baktığımızda irili ufaklı toplam 1.191.375 mükellefin ödedikleri kurumlar vergisini net bir şekilde görebiliyoruz. 2024 yılı bütçesinde geçici kurumlar vergisi geliri 994 milyar 228 milyon lira olarak öngörülmüşken yılsonunda 615 milyar 119 milyon ile öngörülenin %38,1 altında bir gerçekleşme ortaya çıktı.
Ocak-Mayıs 2024 döneminde 241 milyar 147 milyon lira kurumlar vergisi tahsil edilmişken bu yıl aynı dönemde nominal olarak %9,3 oranında artışla 263 milyar 582 milyon liralık bir tahsilat yapılmış oldu. İlk beş ayda toplam vergi gelirleri %46,7 oranında artarken kurumlar vergisinin %9,3 artması dikkatlerin kurumlar vergisi üzerinde yoğunlaşmasına neden oldu.
2024’te firmaların faaliyet kârı ve net dönem kârı nominal olarak önceki yılın altına indi.
■ Kurumlar vergisi tahsilatı neden azaldı?
Kurumlar vergisi geçen yıl toplam vergi gelirinin %11,2’si civarındaydı. Geleneksel olarak kurumlar vergisinin toplam vergi gelirleri içindeki %9-10 civarında olduğunu biliyoruz. Ancak 2021’den itibaren başlayan kurumlar vergisi gelirlerindeki artış trendinin yeniden 2020 öncesine döndüğünü görüyoruz. Gerek 2024 yılı içinde yapılan geçici kurumlar vergisi tahsilatında gerekse 2024 yılı kurum kazancına ait kurumlar vergisi gelirlerindeki azalmanın nedenlerini şu şekilde sıralayabiliriz:
■ Enflasyonun fiyatlama kararlarını ve yönetsel kararları bozması,
■ Yüksek faiz oranları nedeniyle finansman giderlerinin artması ve şirketlerin zarar yazmaları,
■ Finansmana erişim zorluğu nedeniyle reel ekonominin soğuması, üretim kapasitesinin tam olarak kullanılamaması, sabit maliyetlerin karşılanmasında zorluk yaşanması,
■ Enflasyonist ortamda işletme yönetimi konusunda yanlış kararlar alınması,
■ Enflasyon düzeltmesinin bütçede kurumlar vergisi gelirini azaltıcı yönde etki doğurması,
■ Büyük ölçekli firmalarda yararlanılan indirim ve istisnaların fazla olması nedeniyle ödenen kurumlar vergisinin daha düşük olması (Efektif vergi oranının düşüklüğü). “Faaliyet kârı önceki yılın altında, düzeltme sonrasında vergiyi KOBİ’ler sırtlandı” 2022 yılında firmaların %40’ı, 2023’te %42’si zarar beyan ederken, zarar beyan edenlerin oranı 2024 yılında yüzde 43 düzeyinde gerçekleşti.
■ “Enflasyondan zarar gören işletmenin varsayımsal kazancı vergilendiriliyor”
Nazmi Karyağdının enflasyon düzeltmesine ilişkin genel değerlendirmesi ise şöyle: Enflasyon muhasebesi, mali tabloların düzeltilmesine, böylelikle gerçek durumu yansıtmasına yönelik bir işlemdir. Vergisel değil, muhasebesel bir işlemdir. Enflasyonun ekonomik etkileri işletmeye dönem içinde etki etmiştir. Düzeltme işlemi ise bu etkinin sonuçlarını ortaya koymak için yapılıyor. Bilançoyu düzeltmek için yapılan bir işlemin vergiyle bağlantısını kurmak doğru bir yaklaşım değildir. Enflasyondan zarar gören bir işletmeyi vergi ile de bağlantılandırmak, gerçekleşmemiş, varsayımsal kazançlar üzerinden vergi almak sonucunu doğurabilmektedir. Bu nedenle de ED, vergisel sonuç doğurmayacak şekilde gündemden çıkartılarak bir muhasebe/ bilanço işlemi olarak yapılmalı ve kısmi enflasyon düzeltmesi araçlarıyla süreç devam etmelidir.
