MERVE YİĞİTCAN
Sanayide pandemi sonrası başlayan, finansman sorunları ve talepteki yavaşlamayla da artan faaliyet koşullarındaki bozulma geçen yıl zirveye çıkarken, bu durum üretimdeki durgunluğu belirginleştirdi. TOBB tarafından açıklanan Sanayi Kapasite Raporu İstatistikleri’ne göre, geçen yıl düzenlenen kapasite raporu sayısı, 2023 yılına göre yüzde 3,3 azalarak 97 bin 346’dan 94 bin 150’ye indi.
Kapasite raporu sayısında 2017’den bu yana devam eden 7 yıllık artış trendi de 2024’te sonlanmış oldu. Çalışan sayısı ise geçen yıl kapasite raporu çıkaran tesis sayısındaki düşüşe rağmen yüzde 0,32 oranında sınırlı da olsa artarak 4 milyon 7 bin 51’e çıktı. Kapasite raporları, sanayicilerin kredi kullanımı, yeni yatırım, yurtdışı fuar katılımı, DİR belgesi ya da çeşitli uygulama ve indirimlerden faydalanmak için düzenleniyor.
Rapor sayısı bir anlamda ekonomik aktivitenin canlılığını ortaya koyuyor. Kapasite raporlarında çalışan aralığına göre yapılan sınıflandırmada ise tablonun küçük işletmeler aleyhine bozulduğu görülüyor. Buna göre, çalışan sayısı 1-9 aralığında olan üretim tesisi sayısı, geçen yıl yüzde 5,9 azalarak 43 bin 276’dan 40 bin 738’e indi. Böylece kapasite raporu çıkaran küçük imalat tesislerinin toplam imalat tesislerine oranı da yüzde 44,5’ten yüzde 43,2’ye geriledi. Bu üretim tesislerindeki istihdam da, kapasite raporu sayısındaki düşüşe paralel şekilde yüzde 6 oranında gerileyerek 204 bin 671’e düştü.
Ölçek arttıkça kayıp azaldı
Çalışan sayısı 10-49 kişi arasında olan üretim tesislerinin de kapasite raporları geçen yıl geriledi. Bu grupta kapasite raporu sayısı yüzde 1,8 düşüşle 37 bin 403’e geriledi. Bu grupta kapasite raporu çıkaranların çalışan sayısı da yüzde 1,3 azalarak 867 bin 790’a indi. İstihdamı bakımından orta ölçek sayılacak 100-249 çalışanı olan üretim tesisleri ise geçen yıl rapor sayısı artan tek grup oldu. Burada kapasite raporu sayısı yüzde 1,2 artarak 5 bin 805’e çıktı. Bu grupta istihdam ise yüzde 1,3 artarak 894 bin 877’ye yükseldi. Çalışan sayısı 250 ve üzerinde olan üretim tesislerinin kapasite raporlarında da geçen yıl yüzde 0,8 oranında sınırlı bir düşüş yaşandı.
Bu grupta yer alan 2 bin 527 üretim tesisinde çalışan sayısı ise 1 milyon 499 bin 263 olarak kayıtlara geçti. Ana faaliyet gruplarına göre kapasite raporlarına bakıldığında, adet bazında en yüksek düşüş tekstil ürünlerinin imalatında yaşandı. Tekstil ürünleri imalatında kapasite raporu çıkaran tesis sayısı bir önceki yıla göre yüzde 2 gerileyerek 9 bin 120’den 8 bin 938’e indi. Bu sektörü deri ve ilgili ürünlerin imalatı izlerken, bu sektörde kapasite raporu çıkaran üretim tesisi sayısı yüzde 1,3’e gerileyerek 2 bin 115’ten 2 bin 87’ye indi.
Yabancı sermayeliler 6 yılda yüzde 20 azaldı
Sanayi tesislerindeki değişimde dikkat çeken bir diğer tablo ise yabancı sermayeli olanlarda görüldü. 2023’te 1204 yabancı sermayeli üretim tesisi kapasite raporu çıkarırken, bu sayı geçen yıl 1222’ye gerileyerek 2014’ten bu yana en düşük seviyesini gördü. Kapasite raporu hazırlanan yabancı sermayeli üretim tesisi sayısının 2019’da 1536’ya kadar yükselirken, bu tarihten itibaren düşüş trendine girdiği görülüyor. Bu şekilde bakıldığında kapasite raporu oluşturulan yabancı sermayeli üretim tesisi sayısının 2019’dan bu yana yüzde 20 gerilediği görülüyor.
Yanı sıra yabancı sermayeli üretim tesislerinin toplam üretim tesisleri içindeki payının da yıllar içinde gerilemiş durumda. Buna göre söz konusu payda 2017’de yüzde 2,2 ile zirve görülürken, 2024’e gelindiğinde bu oran yüzde 1,3’e kadar düştü.
Öte yandan kapasite raporu çıkaran yabancı sermayeli üretim tesislerinin 2024 yılındaki dağılımına bakıldığında, ilk sırada 266 tesis ile İstanbul gelirken, onu sırasıyla İzmir, Kocaeli, Bursa ve Tekirdağ izledi.
Yabancı sermayeli firmaların kapasite raporu yaptırdıkları tesislerin faaliyet grubuna göre sıralamasına bakıldığında ise ilk sırada fabrikasyon metal ürünleri imalatı gelirken, bunu sırasıyla kimyasalların ve kimyasal ürünlerin imalatı, başka yerde sınıflandırılmamış makine ve ekipman imalatı ile kauçuk ve plastik ürünlerin imalatı izledi. 2024 yılı sonu itibariyle en çok kapasite raporu hazırlanan yabancı sermayeli sanayi tesisi Almanya sermayeli olurken, bu ülkeyi sırası ile Hollanda, İtalya, Fransa ve İspanya takip etti.
İstanbul’da 43 bin, Ardahan’da 7 mühendis
2024 sonu itibariyle kapasite raporu oluşturulan sanayi tesislerinde istihdam edilen mühendis sayısı bir önceki yıla göre yüzde 3,8 artarak 207 bin 877’den 215 bin 696’ya yükselirken, işçi sayısı yüzde 0,5 düşüşle 2 milyon 867 bin 874’ten 2 milyon 852 bin 571’e indi. Kapasite raporu oluşturulan sanayi tesislerinde en çok mühendisin istihdam edildiği il, 43 bin 642 ile İstanbul olurken, bu ili 40 bin 199 mühendis ile Ankara, 17 bin 649 mühendis ile Bursa izledi. Sanayi tesislerinde sadece 7 mühendisin istihdam edildiği Ardahan ise bu listenin sonunda yer alıyor. Ardahan’dan sonra en az mühendisin istihdam edildiği iller ise sırasıyla 12 mühendis ile Bayburt, 22 mühendis ile de Iğdır takip etti.
49 bin rapor ‘düşük teknoloji’ konusunda
Sanayi Kapasite Raporu İstatistiklerine 2024 sonu itibariyle sanayi tesislerinde ortalama çalışan sayısı 42,56 kişi olarak hesaplanırken, sanayi tesisi başına en çok çalışanı olan il, 116,28 ortalama ile Çankırı oldu. Bu ili sırasıyla Zonguldak, Bartın, Bilecik ve Tekirdağ takip etti. Öte yandan geçerli kapasite raporlarına göre, 2 bin 938 kapasite raporu yüksek teknoloji ürünleri, 31 bin 527 kapasite raporu orta-yüksek teknoloji, 35 bin 070 kapasite raporu orta-düşük teknoloji ve 49 bin 1 kapasite raporu da düşük teknoloji konusunda düzenlendi.
