HÜSEYİN GÖKÇE/ANKARA
Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Karar’da yapılan değişiklikle 30 Mayıs 2025 tarihinden itibaren yenilenen teşvik sistemi kapsamında öngörülen yeni yatırımlar bölgeler arası gelişmişlik farkının giderilmesi yönündeki temel amaca yaklaşmak bir yana, tersi bir seyir izledi. Eylülde toplam yatırım geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 5.1 artarken, az gelişmiş illerin yer aldığı 5’inci bölge yatırımları yüzde 53.6 geriledi. 3’üncü bölge yatırımları yüzde 122.6, 1’nci bölge yatırımları ise yüzde 50.6 artış gösterdi.
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nın Eylül ayı teşvikli yatırımlar verilerinden yapılan analize göre köklü değişime uğrayan teşvik sistemi, daha cazip teşvikler sunulan ve az gelişmiş illere yapılan yatırımları artırmadığı gibi, bu bölgelerdeki yatırımların gerilemesine yol açtı. Batman, Hakkari Şırnak gibi en az gelişmiş illerin yer aldığı 6’ncı bölge yatırımları geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 14.7 azalarak 13 milyar 45 milyon liradan, 11 milyar 129 milyar liraya geriledi. Adıyaman, Gümüşhane, Osmaniye gibi illerin bulunduğu 5’inci bölgede ise teşvikli yatırımlar yüzde 53.6 gibi yüksek bir oranda azalarak 9 milyar 44 milyon liradan, 4 milyar 193 milyar liraya indi. 5’inci bölgenin teşvikler içindeki payı yüzde 9’dan yüzde 4’e gerilerken, 6’ncı bölgenin payı yüzde 13’ten yüzde 10.5’e geriledi.
Yatırımın yarısına yakını 1’nci bölgeye
Eylül ayında yapılan 105.6 milyar liralık yatırımın yüzde 39.3’ü 1’nci bölgeye yapıldı. Bölgenin yatırımı yüzde 50.6 artarak 27 milyar 546 milyon liradan, 41 milyar 485 milyon liraya yükseldi. 2’nci bölge yatırımları yüzde 29.9 artarak 20 milyar 885 milyon liradan, 27 milyar 135 milyon liraya çıktı. Bölgenin toplam yatırım içindeki payı ise yüzde 20.8’den yüzde 25.7’ye yükseldi.
Eylül ayında yatırımlardaki en yüksek artış ise yüzde 122.6 ile 3’üncü bölgede yaşandı. Bu bölgenin yatırımı 7 milyar 312 milyon liradan 16 milyar 276 milyon liraya çıkarken, toplam yatırım içindeki payı de yüzde 7.3’ten yüzde 15.6’ya yükseldi. 4’üncü bölge yatırımları ise neredeyse yerinde saydı ve yüzde 0.2 azalarak 4 milyar 921 milyon liradan, 4 milyar 913 milyon liraya geriledi.
Eylül ayındaki yatırımların 3 milyar 122 milyon lirası yabancı sermayeli, 102 milyar 529 milyon liralık kısmı ise yabancı sermayeli firmalar tarafından gerçekleştirildi.
9 aylık yatırımlar yüzde 10 geriledi
Ocak-Eylül döneminde ise teşvik belgeli yatırım tutarı önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 10.01 azalarak 891 milyar 251 milyon liraya geriledi. Aynı dönemde yüzde 31.7 azalarak 5 bin 777’ye indi. Yatırımlar kapsamında öngörülen istihdam ise 181 bin 11’den 113 bin 867’ye geriledi.
Teşvik sistemi Türkiye Yüzyılı Kalkınma Hamlesi ve Sektörel Teşvik Sistemi olmak üzere iki ana kaleme ayrılmıştı. Bunlardan Türkiye Yüzyılı Kalkınma Hamlesi altında ise Teknoloji Hamlesi Programı, Yerel Kalkınma Hamlesi Programı ve Stratejik Hamle Programı yer alıyor.
Teşvik belgeli yatırımlarda yüksek enflasyona rağmen 2024 yılında sabit yatırım tutarının yüzde 23.2 azalarak 1 trilyon 275 milyar liraya gerilemesine sebep oldu.
Haziran - ağustos döneminde 3’üncü bölge öne çıktı
Yeni teşvik sisteminin ilk verileri olan Haziran - ağustos dönemine ilişkin yatırımın detayları toplulaştırılmış şekilde geçen ay açıklanmıştı. Üç aylık dönemde Eylül ayındaki yatırım tutarına yakın bir yatırım hacmine ulaşılmıştı. 110 milyar 459 milyon dolarlık sabit yatırımın yüzde 29.9’u 1’inci bölgeye, yüzde 12.07’si 1’nci bölgeye, yüzde 31.8’i ise 3’üncü bölgeye yapılmıştı. Bu d önemde teşvikte en avantajlı bölge olan 6’ncı bölge teşvik pastasından yüzde 18.2 pay alırken, 4’üncü bölgenin payı yüzde 3.16, 5’inci bölgenin payı ise yüzde 4.36’da kalmıştı.
