ABD’de altı yılı aşkın süredir üretim faaliyetlerinin Çin'den uzaklaştırılması yönünde bir eğilim söz konusu. Ücret enflasyonu ya da artan işgücü maliyetleri, şirketlerin Çin'den uzaklaşmasının ilk nedeniydi. Boston Consulting Group (BCG) tarafından yayınlanan Küresel Üretimde Tektonik Değişimlerden Yararlanma başlıklı 2023 raporuna göre, ABD'nin Çin'den yaptığı mal ithalatı 2018'den 2022'ye kadar enflasyona göre düzeltilmiş olarak %10 azalırken, Meksika'dan %18, Hindistan'dan %44 ve Güneydoğu Asya Ülkeleri Birliği'nin on ülkesinden %65 arttı.
ABD Çin-İş Konseyi'ne göre, Çin on yılı aşkın bir süredir düşük işgücü maliyetli bir üretim üssü olarak kabul ediliyor. Bu nedenle, tekstil gibi emek yoğun ve maliyete duyarlı sektörler 2010'ların ortalarından bu yana Çin'den Vietnam ve Bangladeş gibi ülkelere taşınıyor. Ancak son altı yılda, ABD'li şirketlere Çin’den ayrılma zamanının geldiği sinyalini veren bir dizi başka faktör yüzeye çıktı.
Çin’den tedarik maliyeti pandemide 10 kat arttı
İlk olarak 2018'de dönemi ABD Başkanı Donald Trump'ın neredeyse tüm Çin ihracatına gümrük vergisi getirmesiyle jeopolitik faktörler yoğunlaştı. Ardından 2020'de COVID-19 salgını, fabrikaları ve limanların kapanması, tıbbi malzemeler, çipler ve tüketim malları gibi kritik mallar için gerekli olan lojistik ağlarının kesintiye uğraması ve yüksek talep nedeniyle navlun maliyetlerinin artmasıyla küresel tedarik zincirindeki temel zayıflıkları ortaya çıkardı. Çin'den ABD'nin batı kıyısına bir konteyner göndermenin maliyeti yaklaşık on kat arttı.
Ardından, 2022'de Rusya-Ukrayna çatışması, Çin'in Rusya'dan ithal ettiği petrol, gaz ve tahıl gibi emtia fiyatlarında artışa yol açarak iç üretim maliyetlerinde dalgalanmaya neden oldu. Dahası, Çin'in 2023'te ABD topraklarına casus balonlar göndermesi ve 2024'te büyük telekomünikasyon sağlayıcılarını hacklemesi gibi artan güvenlik ihlalleri, zaten gergin olan jeopolitik gerilimleri daha da kötüleştirdi.
Çoğu şirket Asya'da daha istikrarlı bölgelere yönelerek ve Meksika ve Orta Amerika'ya yakın kaynak aktarımı yaparak tedarik zincirlerini riskten arındırmaya çalışıyor. Otomotiv endüstrisi, özellikle de elektrikli araç üretimi, önemli ölçüde yeniden tedarik faaliyeti görüyor. Çip endüstrisi de ulusal güvenlik kaygıları ve 2022 CHIPS ve Bilim Yasası gibi hükümet girişimlerinin teşvikiyle önemli bir yeniden tedarik faaliyetine sahip.
Üretim için vasıflı işgücü ve lojistik altyapısı önemli
ABD merkezli küresel bir mühendislik ve üretim hizmetleri şirketi olan East West Manufacturing'in Başkanı Scott Ellyson, belirli bir bölgede üretim operasyonları kurma kararının karmaşık olduğunu ve birkaç temel faktöre bağlı olduğunu söylüyor. Ellyson’a göre düşük maliyetli işgücünün yanı sıra hammaddelere ve tedarikçi ağına erişim, vasıflı işgücü, dağıtım ve lojistik altyapısı ve vergi teşvikleri temel faktörler arasında yer alıyor.
Çin'in ABD ve birçok çok uluslu şirket üzerinde neden bir kıskaca sahip olduğunu anlamak, hükümetin 1980'lerde yabancı yatırımları çekmek, inovasyonu teşvik etmek ve endüstriyel büyümeyi hızlandırmak için tasarlanan özel ekonomik bölgeler (SEZ) oluşturmasıyla çok ilgili. İlk SEZ’ler deneysel olarak değerlendirildi çünkü daha önce Çin, hükümetin üretimin, fiyatların ve kaynak tahsisinin neredeyse tüm yönlerini kontrol ettiği, kendisini küresel pazardan etkin bir şekilde izole ettiği ve özel girişim ile dış ticareti sınırladığı “kapalı” bir ekonomiydi.
Örneğin, Shenzhen şehri 1980 yılında ilk SEZ'lerden biri olarak belirlenmeden önce 30 bin nüfuslu küçük bir balıkçı köyüydü. Şimdi ise 2024 yılında ilk on küresel finans merkezi arasında yer alan, Huawei ve Tencent gibi çok uluslu teknoloji şirketlerine ev sahipliği yapıyor. Hatta, Dünya Ekonomik Forumu’na göre dünyadaki elektronik cihazların %90'ının Shenzhen'de üretildiği tahmin ediliyor.
■ Çin önemli emtiaların tedarik merkezi
Çin'e rekabet üstünlüğü sağlayan diğer önemli parça ise kobalt, titanyum, lityum, magnezyum ve nadir toprak elementleri gibi kritik hammaddelere ya doğrudan madencilik yaparak ya da diğer ülkelerden ithal edip rafine ederek erişebilmesi. 2022 yılında ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu, ABD ekonomisi için kritik öneme sahip 50 mineral emtianın 26'sının birincil kaynağının Çin olduğunu bildirmişti.
Sonuç olarak, ABD şirketleri bileşen parçalarını tedarik etmek ve ürünleri daha uygun maliyetli bir şekilde üretmek için büyük ölçüde Çinli şirketlere bağımlıdır. Boeing, şu anda dünya genelinde 10 binden fazla uçağının Çin'de üretilen parça ve montajlarla uçtuğunu belirtiyor. Apple fabrikalarını Güneydoğu Asya ve Hindistan'a taşıyor, ancak ürünlerinde akustik, cam, konektörler ve ekran panelleri gibi Çin yapımı bazı bileşenlere hala güveniyor. Tesla, ABD pazarı için araçlarını ABD'de üretirken, Tesla'nın elektrikli araç batarya tedarikçilerinin %40’ı Çinli şirketlerden oluşuyor.
