Ticaret Bakanlığı'nın ihracatçılara sağladığı ihracat desteklerinin ihracatçılara ulaşmasına aracılık eden Ege İhracatçı Birlikleri, 2026 yılının ocak–eylül döneminde 2025 yılının aynı dönemine göre ihracat desteklerinde yüzde 18,2'lik artışla 2 milyar 158 milyon TL’ye ulaştı.

Yurt dışı fuar katılımı ile Marka ve Turquality destekleri toplam tutarın yüzde 52,4’ünü oluştururken, küresel tedarik zinciri, e-ihracat ve yeşil dönüşüme yönelik desteklerdeki artışlar dikkat çekti. Ege İhracatçı Birlikleri, ihracatçıların uluslararası pazarlarda rekabet gücünü artırmalarına yönelik Ticaret Bakanlığı desteklerine erişiminde aracılık görevini sürdürüyor.

Muhammet Öztürk: “Devlet destekleri ihracatçılarımızın rekabet gücünü besliyor”

Devlet desteklerinin firmaların uluslararası arenada rekabetçiliklerine katkı sağladığını ve büyüme hedeflerine destek olduğuna dikkat çeken Ege İhracatçı Birlikleri Koordinatör Başkanı Muhammet Öztürk, “Yeni bir pazara girmek, o pazarda kalıcı olmak ve markamızı büyütmek uzun vadeli emek ve kaynak gerektiriyor. Ticaret Bakanlığımızın sunduğu destekler, ihracatçılarımızın bu süreçlerdeki mali yükünü hafifleterek pazarlama, tanıtım, markalaşma ve ürün geliştirme çalışmalarına daha fazla kaynak ayırmasına katkı sağlıyor. Firmalarımızın mevcut müşterileriyle ilişkilerini güçlendirmeleri, yeni alıcılara ulaşmaları ve uluslararası rekabet güçlerini geliştirmeleri açısından bu destekleri çok değerli buluyoruz” dedi.

Fuar ve markalaşma destekleri öne çıktı

2026 yılının ocak–eylül döneminde en yüksek destek tutarı, 674,7 milyon TL ile yurt dışı fuar katılımında gerçekleşti. Geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 12,5 artan bu desteği, yüzde 45,9 artışla 456,1 milyon TL’ye ulaşan Marka ve Turquality desteği izledi. Yurt içi fuar katılım desteği de yüzde 67,3 artarak 258,2 milyon TL oldu. Yurt içi ve yurt dışı fuar katılım desteklerinin toplamı 932,9 milyon TL’ye ulaştı.

Fuarların ihracatçıların alıcılarla doğrudan temas kurmasını sağladığını belirten Öztürk, “Firmalarımız fuarlarda ürünlerini tanıtıyor, yeni iş bağlantıları kuruyor ve hedef pazarların beklentilerini yerinde görüyor. Fuar katılım destekleri bu temasların kurulmasını kolaylaştırırken, Marka ve Turquality destekleri firmalarımızın uluslararası pazarlarda daha güçlü ve kalıcı bir konum edinmesine katkı sunuyor. İhracatımızın katma değerini artırmak için ürün kalitemizi tasarım, tanıtım ve markalaşmayla birlikte geliştirmeliyiz” ifadelerini kullandı.

Küresel tedarik zinciri ve e-ihracatta güçlü artış

Küresel tedarik zinciri desteği, 2025 yılının ilk dokuz ayında 425 bin TL düzeyindeyken 2026 yılının aynı döneminde 192,3 milyon TL’ye yükseldi. Bu kalemde sonuçlandırılan dosya sayısı 1’den 22’ye çıktı. E-ihracat destekleri ise yüzde 104,1 artışla 79,2 milyon TL’ye ulaştı.

Yurt dışı birim desteği yüzde 74,7 artarak 110 milyon TL’ye, pazara giriş belgeleri desteği yüzde 14,5 artarak 156,3 milyon TL’ye yükseldi. Sektörel heyetlere yönelik destekler yüzde 53,2 artışla 76,7 milyon TL, UR-GE proje desteği ise yüzde 37,4 artışla 68,1 milyon TL olarak gerçekleşti.

Yeşil Mutabakata Uyum Projesi Desteği – Responsible® Programı kapsamında sağlanan destek, yüzde 351,4 artarak 3,6 milyon TL’den 16,1 milyon TL’ye yükseldi. Sonuçlandırılan dosya sayısı 6’dan 37’ye çıktı. Tasarım ve ürün geliştirme projesi desteği de yüzde 19,8 artışla 5,7 milyon TL’ye ulaştı.

Küresel tedarik zincirlerine katılımın, firmalarımızın uluslararası alıcılarla daha uzun vadeli iş ilişkileri kurması açısından önemli bir fırsat sunduğunun altını çizen EİB Koordinatör Başkanı Muhammet Öztürk; “E-ihracat ise farklı ülkelerdeki müşterilere dijital kanallardan ulaşma imkânını genişletiyor. Pazara giriş belgeleri, yurt dışı birim, sektörel heyet ve UR-GE destekleriyle birlikte bu araçlar, ihracatçılarımızın pazarlarını çeşitlendirmesine ve farklı satış kanallarında varlık göstermesine katkı sağlıyor. Yeşil dönüşüm ve tasarım rekabetçiliği güçlendiriyor. Sürdürülebilirlik ve tasarım ihracatın geleceğinde belirleyici. Alıcıların beklentilerine uygun ürün geliştirmek ve sürdürülebilir üretim yetkinliklerimizi güçlendirmek, firmalarımızın pazarlardaki konumunu destekliyor. Yeşil dönüşüm ve tasarım alanındaki destekler bu nedenle gelecekteki rekabet gücümüze yapılan bir yatırım niteliği taşıyor. Ege İhracatçı Birlikleri olarak ihracatçılarımızın ihtiyaçlarına uygun desteklerden yararlanmasına aracılık etmeyi sürdüreceğiz. Firmalarımızı, ihracat planlarını oluştururken Ticaret Bakanlığımızın desteklerini de değerlendirmeye davet ediyoruz. Ticaret Bakanlığımız 2026 yılı için 45 milyar TL’lik ihracat desteği bütçesi oluşturdu. 2027 yılı bütçe taslağında 65 milyar TL’ye çıkarılması planlanıyor. Bu kaynağı çok kıymetli buluyoruz ancak ihracat desteklerine ayrılan bütçenin toplam ihracatımızın yüzde 1’i seviyesine çıkarılmasını bekliyoruz” diyerek sözlerini noktaladı.

İZBAŞ İzmir Serbest Bölge Kurucu ve İşleticisi A.Ş Yönetim Kurulu Başkanı Eyüp Sevimli, 2026 yılının ilk gününde 43 TL olan dolar kurunun geride kalan 10 ayda sadece yüzde 15 artış kaydettiğini anımsatarak, “Buna karşılık resmi enflasyonumuz yüzde 30, işletmelerimizin yaşadığı gerçek enflasyon ise en az yüzde 50 seviyesinde. Eylül ayı itibarıyla ihracatımız yıllık bazda sadece %5 oranında arttı. Türk iş dünyası uygulanan enflasyon programında çok yoruldu adeta nefesi tükenme noktasına geldi.” dedi.

“Krediyi bulmak başka, kullanabilmek başka”

Türkiye’de 2025 yılında yaklaşık 168 bin firmanın ihracat gerçekleştirdiğine dikkat çeken Sevimli, müşteri kaybetmemek, çalışanlarını korumak ve yıllar içinde kazandıkları pazarlarda kalabilmek için kârından ve sermayesinden fedakârlık eden ihracatçıların büyük bir direnç gösterdiğini ifade etti.

Firmaların yaşadığı sorunun yalnızca finansmana erişimle açıklanamayacağını, erişilebilen finansmanın maliyetinin de belirleyici olduğuna işaret eden Sevimli, şu değerlendirmeyi yaptı:

“Bir kredinin bulunabiliyor olması, işletmenin o krediyi kullanabileceği anlamına gelmiyor. Asıl mesele, finansmanın üretimden elde edilebilecek kazançla karşılanabilir maliyette olmasıdır. Yüksek faizle alınan kredinin yükünü ürün fiyatına yansıttığınızda müşteriyi kaybetme riskiyle karşılaşıyorsunuz. Yansıtmadığınızda aradaki farkı sermayenizden karşılıyorsunuz. Bu koşullarda üretimini ve ihracatını sürdürmeyi başaran firmalarımız adeta mucize yaratıyor. Ancak hiçbir mucize ilelebet devam edemez. Emtia ve enerji maliyetlerindeki öngörülemez artışlar, işçilik, lojistik ve finansman giderleriyle birlikte değerlendirildiğinde, işletme sermayelerimizdeki erimenin neden bu kadar endişe verici olduğu daha iyi anlaşılıyor.”

“Kaybedilen üretim gücünü yeniden kurmak kolay değil”

İşletme sermayesindeki kaybın zaman içinde yatırım kararlarına, üretim kapasitesine ve istihdama yansıdığını belirten Sevimli, ekonomi politikalarının sahadaki bu baskıyı dikkate alarak belirlenmesi ve güncellenmesi gerektiğini söyledi.

Sevimli, sözlerini şöyle tamamladı: “Bir işletmenin sermayesi eridiğinde yalnızca bilançosundaki rakam küçülmüyor. Yenileyeceği makine erteleniyor, geliştireceği ürün bekliyor, alacağı yeni sipariş için hareket alanı daralıyor. Bu baskının uzaması, tedarikçisinden çalışanına kadar geniş bir kesimi etkiliyor. Yıllar içinde oluşturulan üretim kültürünü, yetişmiş insan kaynağını ve müşteri ilişkilerini korumak zorundayız. Kaybedilen bir ihracat pazarına yeniden girmek, duran bir üretim hattını yeniden çalıştırmak çok daha ağır bedeller gerektirebilir. Bugün işletmelerin sesine kulak vermek, yarının üretim ve istihdam kayıplarını önlemek açısından büyük önem taşıyor.”

“Otopark ve ticaret alanına yeni çözüm”

Projenin ilçenin otopark sorununa çözüm sunmasının yanı sıra esnafın ticari faaliyetlerine de katkı sağlamasını hedeflediklerini belirten Özel, “Yenişehir'imizin yarınlarına değer katacak bir projeyi birlikte şekillendirelim. Millet Bahçemizi koruyarak planladığımız yer altı otoparkıyla ilçemizin otopark ihtiyacına çözüm sunmayı, üzerine inşa edeceğimiz modern çarşıyla da esnafımıza ve şehir yaşamına yeni bir canlılık kazandırmayı hedefliyoruz” dedi. Vatandaşların görüşlerini önemsediklerini vurgulayan Özel, projenin ilçenin geleceğine yönelik ortak bir kararla şekillenmesini istediklerini ifade etti. Vatandaşlar, proje hakkındaki görüşlerini Başkan Özel'in sosyal medya paylaşımı üzerinden iletebilecek.

“Sensör yara örtüsünün belirli bölgesinde olacak”

Geliştirilecek sistemde pH değişimini algılayan sensör, örtünün tamamına değil belirli bir bölümüne yerleştirilecek. Böylece renk değişiminin daha kolay fark edilmesi, örtünün mekanik dayanıklılığının korunması ve katmanlar arasındaki uyumun artırılması hedefleniyor. Yara örtüsünün ana yapısında su tutma ve film oluşturma özelliğine sahip PVA/CMC esaslı polimer sistemi kullanılacak. Sensör bölümünde ise kitosan ve doğal pigmentlerden yararlanılacak. Bu tasarımla yara bölgesindeki pH değişiminin renk farklılığına dönüşmesi sağlanacak.

“Prototipin performansı test edilecek”

Proje kapsamında geliştirilecek prototipin sıvı tutma kapasitesi, pH değişimlerine tepki hızı ve doğruluğu, dayanıklılığı, ışık geçirgenliği ve renk değişiminin kalıcılığı test edilecek. Elde edilecek sonuçlara göre sistemin tasarımı optimize edilerek kullanılabilir bir prototipe dönüştürülmesi planlanıyor. Çalışmanın tamamlanmasıyla yara bölgesine ek müdahaleye gerek kalmadan iyileşme sürecindeki değişimlerin ve enfeksiyon riskine işaret edebilecek belirtilerin görsel takibini destekleyen bir ürün geliştirilmesi amaçlanıyor. BTÜ Rektörü Prof. Dr. Naci Çağlar ise üniversitede yürütülen bilimsel çalışmaların toplumsal ihtiyaçlara yönelik somut çıktılara dönüşmesini önemsediklerini belirtti. Çağlar, TÜBİTAK desteklerinin üniversitenin araştırma kültürünü ve bilimsel üretim kapasitesini güçlendirdiğini kaydetti.

Bir genç kadının üniversiteyi bitirmesi, iş hayatına eşit koşullarda başlayacağı anlamına gelmiyor. Hangi şehirde yaşadığı, ailesinin ekonomik koşulları, profesyonel çevresi, kendisine yol gösterecek birine ulaşabilmesi, kariyerinin daha ilk adımında belirleyici olabiliyor. Türkiye’deki rakamlar da bunu gösteriyor. TÜİK’in 2025 verilerine göre 15-24 yaş grubunda istihdam oranı erkeklerde yüzde 53 iken kadınlarda yüzde 26,7. Aynı yaş grubunda ne eğitimde ne istihdamda olan genç kadınların oranı yüzde 30,9’a ulaşıyor. Peki, bu eşitsizliği azaltmak için iş dünyası nasıl bir sorumluluk üstlenebilir? Forvis Mazars Türkiye’nin hayata geçirdiği Geleceğin Kadınları Mentorluk Programı, bu soruya somut bir yanıt arıyor.

Programın koordinasyonunu üstlenen Forvis Mazars Türkiye Stratejik Projeler ve İç Sürdürülebilirlik Direktörü Burcu Tuna ile bir araya geldik. Tuna’nın paylaştığı bilgiler ve programın Eylül 2026’da yayımlanan Sosyal Sorumluluk Raporu, genç kadınların eğitimden istihdama geçişinde karşılaştıkları sorunları ve mentorluk yoluyla yaratılabilecek değişimi ortaya koyuyor. Şubat-Ağustos 2026 döneminde gerçekleştirilen programın Forvis Mazars’ın 100 ülkedeki projeleri arasından ilk üçe seçilmesi ise bu çalışmayı uluslararası ölçekte görünür kılıyor. Tuna’nın anlattıklarında asıl dikkat çeken ise, 36 genç kadının kariyer yolculuğunda karşılaştığı engeller ve bunları aşmak için oluşturulan dayanışma ağı.

Her 10 genç kadından dokuzu fırsatlara erişimde zorlanıyor

Burcu Tuna’nın paylaştığı sosyal etki raporunda oldukça çarpıcı veriler var. Türkiye’nin 15 farklı şehrinden programa katılan 36 genç kadının yüzde 72,2’si akademik destek eksikliği yaşadığını belirtiyor. Yüzde 63,9’u ailevi sorumluluklarını, yüzde 58,3’ü maddi imkânsızlıklarını, yüzde 38,9’u ise barınma veya ulaşım sorunlarını kariyer fırsatlarına erişimin önündeki engeller arasında gösteriyor. Katılımcıların yüzde 91,7’si eğitim ve kariyer fırsatlarına erişimde en azından zaman zaman güçlük yaşadığını ifade ediyor. Tuna’nın aktardığı program modeli de bu ihtiyaçlar üzerine kurulmuş. Amaç, genç kadınların iş dünyasını tanımalarını, güçlü yönlerini keşfetmelerini, kariyer hedeflerini belirlemelerini ve profesyonel bağlantılar kurmalarını desteklemek. Çünkü bazen bir gencin ihtiyacı yeni bir eğitimden önce, deneyimlerini paylaşacak ve kendisine yol gösterecek bir profesyonelle tanışabilmek oluyor.

29 gönüllü, 90 görüşme, 92 saat mentorluk

Tuna’nın verdiği bilgilere göre programa Türkiye genelinden 93 başvuru yapıldı. Başvurular arasından seçilen 18 genç kadın birebir mentorluk sürecine dahil edildi. Diğer 18 genç kadın ise eğitim ve gelişim faaliyetlerinden yararlandı. Toplam 36 genç kadına ulaşan programda, 24 Forvis Mazars Türkiye çalışanı ile kurum dışından beş profesyonel gönüllü olarak görev aldı. Mentorluk sürecinde 90 birebir görüşme gerçekleştirildi ve toplam 92 saat mentorluk desteği sağlandı. Program kapsamında ayrıca 18 eğitim, üç webinar ve iki atölyeden oluşan 23 öğrenme modülü düzenlendi. Yapay zekâ, siber güvenlik, kariyer planlaması, mülakat teknikleri, stratejik yönetim, toplumsal cinsiyet eşitliği ve sürdürülebilirlik gibi konular ele alındı.

Genç kadınların yüzde 94,4’ü kariyerine farklı bakıyor

Programın en dikkat çekici sonuçlarından biri, katılımcıların kariyer farkındalığında ortaya çıkan değişim. Burcu Tuna’nın paylaştığı verilere göre birebir mentorluk alan 18 genç kadından 17’si, programın kariyer planlamalarına yeni bir bakış açısı kazandırdığını söylüyor. Bu oran yüzde 94,4. Programın genel memnuniyet puanı ise beş üzerinden 4,70. Tuna’nın aktardığı çalışmada, genç kadınların edindikleri bilgileri uygulamaya dönüştürmeleri de önemsenmiş. Program sonunda 15 katılımcı, kurgusal bir şirket vakası üzerinden hazırladıkları bitirme projelerini üç kişilik jüriye sundu. İlk üçe giren genç kadınlara ek eğitim olanakları sağlandı. Birinci olan katılımcı için CEO referans mektubu ve Forvis Mazars Türkiye İstanbul ofisinde rotasyonlu staj imkânı da sunulması planlandı. Program, 18 Ağustos’ta İstanbul’da gerçekleştirilen ödül töreni ve kapanış etkinliğiyle tamamlandı.

Asıl başarı, genç kadınların bundan sonraki yolculuğunda

Forvis Mazars’ın 100 ülkedeki projeleri arasından ilk üçe seçilmek, program açısından önemli bir uluslararası başarı. Ancak Burcu Tuna’nın paylaştığı sosyal etki raporunun belki de en değerli yönü, programın sonuçlarını ölçmeye ve uzun vadede takip etmeye odaklanması. Çünkü katılımcıların programdan memnun ayrılması, istihdamda kalıcı bir değişim yaratıldığı anlamına gelmiyor. Bu nedenle Şubat 2027’de genç kadınların iş ve staj başvurularının, istihdama geçişlerinin ve kariyer gelişimlerinin değerlendirilmesi planlanıyor. İzleme sürecinin dört yıl devam etmesi hedefleniyor. Programın uzun vadeli hedeflerinden biri de bugün mentorluk alan genç kadınların ilerleyen yıllarda yeni katılımcılara mentor olması. Böylece bir kez kurulan ilişkinin, başka genç kadınların hayatına dokunan bir dayanışma ağına dönüşmesi amaçlanıyor. Burcu Tuna ile gerçekleştirdiğimiz görüşmeden ve paylaştığı rapordan çıkan önemli mesaj şu: Fırsat eşitliği, genç kadınlara kapıların açık olduğunu söylemekle sağlanmıyor. O kapılara ulaşmalarını sağlayacak bağlantıları, bilgiyi, özgüveni ve desteği de oluşturmak gerekiyor. Ve bir genç kadının hayatında açılan kapı, zamanla başka kadınların da geleceğini değiştirebilecek bir ilham kaynağı oluyor.

Çalışan gönüllülüğü sivil toplumun erişim gücüyle buluştu

Tuna’nın anlattığı modelin önemli bir özelliği de çalışan gönüllülüğünü sivil toplumun erişim gücüyle bir araya getirmesi. Programın geliştirilmesi sürecinde 26 sivil toplum kuruluşuyla iletişim kuruldu. KAGİDER, Türk Eğitim Vakfı, Toplum Gönüllüleri Vakfı, YenidenBiz, Hayata Destek Derneği ve Türkiye Eğitim Gönüllüleri Vakfı’nın da aralarında bulunduğu dokuz kuruluş aktif destek verdi. Bu iş birlikleri sayesinde farklı şehirlerde yaşayan, farklı koşullara sahip genç kadınlar aynı gelişim ağı içinde buluştu.

Türk imalat sanayiinin teknolojik altyapısını ve üretim kapasitesini belirleyen en stratejik alanlardan CNC takım tezgahları sektörü, genel makroekonomik konjonktür, sıkılaşma politikaları, artan girdi maliyetleri ve küresel pazarlardaki talep daralmasının etkilerini yoğun şekilde hissetmeye başladı. Sektördeki son durumu ve güncel gelişmeleri değerlendirmek üzere bir araya geldiğimiz GNC Makina Yönetim Kurulu Başkanı Gökhan Çetinkaya, sektördeki daralma eğiliminin son üç yıldır aralıksız sürdüğünü söyledi. Küçülmenin 2022'de yüzde 4-5 seviyelerindeyken takip eden yıllarda yüzde 10'a çıktığını hatırlatan Çetinkaya, bu yıl ise sektör genelinde en az yüzde 15’lik bir daralma beklendiğini vurguladı. 2021 yılında pandemi sonrası küresel tedarik zinciri dönüşümünün etkisiyle hem Türkiye’deki sektörün hem de GNC’nin rekor kırdığını hatırlatan Çetinkaya, "O dönem sanayide ciddi bir ivme vardı. Ancak son 2-3 yıldır sektör adım adım yavaşlıyor. Bu tablo sadece içerideki ticari ve makroekonomik tedbirlerden kaynaklanmıyor; küresel ölçekte yaşanan büyük talep daralmasının da bunda payı çok büyük" diye konuştu.

Kur politikası dengeleri bozdu 

Sanayicinin rekabet gücünü olumsuz etkileyen iç ve dış faktörleri detaylandıran Çetinkaya, özellikle kur politikası, artan enfl asyon ve enerji maliyetlerine dikkat çekti. Çetinkaya, "Geçmişte en büyük kozumuz olan iş gücü maliyeti avantajını kaybettik. Sanayide niteliksiz eleman çalıştıramazsınız; bilgi, tecrübe ve birikim gerekir. Sanayi işçiliğinin maliyeti çok yükseldi, Avrupa’da belli noktalardan daha pahalı hale geldik. Bunun yanına üretimin vazgeçilmezi olan enerjideki devasa fiyat artışları eklendi. En büyüğü ise kur politikası oldu. İçeride TL bazlı enfl asyon hızla artarken ihracat kuru aynı oranda artmadı. Şirketler enflasyonist maliyet artışlarını dışarıdaki müşterilerine yansıtamadı. Dolayısıyla karlılıklar eridi, sanayicinin yatırım yapma kabiliyeti neredeyse kalmadı" değerlendirmesinde bulundu.

Sanayinin geçmişten gelen alışkanlıklarını da eleştiren Çetinkaya, şirketlerin uzun yıllardır yakaladığı yüksek karlılıklar nedeniyle verimlilik, dijital dönüşüm ve otomasyon konularını ihmal ettiğini ifade etti. Çetinkaya, "Kazanırken kimse personel başı maliyetine ya da iç verimliliğine bakmıyordu. Otomasyon ve dijitalleşmeye yatırım yapılmadı. Şimdi dünya değişirken eski alışkanlıklarla yönetilmeye çalışan şirketler için problem büyüyor. Bu süreçte bazı şirketler elenecek, başka yolu yok. Ancak son 15-20 yılda atılan sağlam temeller sayesinde sanayimiz hala direniyor ve ayakta kalmaya çalışıyor" diye konuştu.

Sektör, ‘savunmaya’ geçti 

Sektörel bazda yaşanan kırılmalara da değinen Çetinkaya, takım tezgahlarının geçmişte en büyük müşterisi olan otomotiv sanayiinin küresel dönüşüm sancıları nedeniyle pasifleştiğini, yerini ise savunma sanayinin aldığını vurguladı. Çetinkaya, gelişmeleri şu sözlerle özetledi: "Otomotiv, sanayi için öncü bir sektördür ama şu an Avrupa'daki dev üreticiler bile ciddi sıkıntıda ve strateji güncelliyor. En büyük ihracat pazarımız Avrupa olduğu için oradaki yavaşlama doğrudan bize yansıyor. Otomotiv kanadı şu an çok durgun. Buna karşılık Türkiye’nin jeopolitik konumu ve güçlü kalma zorunluluğu savunma sanayini öne çıkardı. Sektörümüzde neredeyse tüm firmaların en büyük ciro payı savunma sanayine kaydı; oran en az yüzde 70’e ulaştı. Ancak devlet fonlamasıyla büyüyen savunma sanayii, tek başına koca ülke sanayisinin açlığını doyurmaya yetmez. Üretim altyapımızı beslemek için diğer sivil sanayi kollarını da mutlaka canlı tutmak zorundayız."

Satışların yüzde 80’i vadeliye dönüştü 

Türk sanayisinin finansman yapısındaki tıkanıklığı da sahayı baz alarak aktaran Çetinkaya, sanayicide yatırım iştahının sönmediğini, ancak imkansızlığın baş gösterdiğini kaydetti. Çetinkaya, "Türkiye’de girişimci sanayicinin özkaynağı yoktur, hiçbir zaman da olmadı. Sanayici hep banka kaldıraçlarıyla iş hacmini büyüttü. Kredi kanalları kapanınca yatırım durdu. Sanayicilik bir meslek değil, adeta bir tutku. Sanayici şu an var olan varlığını satıp tesisini ayakta tutmaya çalışıyor. 'İş yapılmaz, niye makine alalım' demiyorlar. İştah var ama imkan yok. Finansmana erişmek imkansız gibi, eriştiğinde de maliyeti taşınabilir değil" dedi.

Bankaların iştahsızlığı nedeniyle distribütörler ve tedarikçiler olarak finansman yükünü tamamen üzerlerine aldıklarını belirten Çetinkaya, sözlerini şöyle tamamladı: "Sektörümüz pandemiye kadar vadeli satış nedir bilmezdi. Şu an satışlarımızın yüzde 80'i vadeliye döndü. 12 aydan 24 aya kadar kendi imkanlarımızla ya da yurt dışındaki tedarikçilerimizi zorlayarak vadeler açıyoruz. Kendi finansman limitlerimizi sanayici için kafa kafaya sonuna kadar kullanıyoruz. Maksat çarklar dönsün, sanayi büyüyecek ümidi ayakta kalsın. Ancak bu durum sürdürülebilir değil. Şirketler birbirini finanse ederek günü kurtarmaya çalışıyor. Üretim tarafında kırmızı alarm uzun süredir yanıyor. Şayet reel sektörü kaybedersek, bu sağlam kolonlar çatlamaya başlarsa sanayiyi yeniden ayağa kaldırma şansımız kalmayabilir."

GNC Makina mühendislik çözüm ortağına dönüşüyor

Japonya, İspanya, Tayvan, Brezilya ve Çin menşeli 5 küresel markanın Türkiye mümessilliğini yürüten GNC Makina, pazardaki yavaşlamayı mühendislik odağıyla aşıyor. 2010 yılında üç mühendis ortak tarafından tamamen sektör tecrübesi ve güven üzerine kurulduklarını belirten Çetinkaya, tüccar vizyonundan sıyrılıp anahtar teslim mühendislik çözümlerine geçtiklerini anlattı. Çetinkaya, "Niteliksiz imalat yapan firmaların pazar payı küçülürken; çok eksenli, tek bağlamayla karmaşık parçaları işleyen nitelikli ürün pazarı büyüyor. Biz de müşterilerimize sadece makine satmıyoruz; fikstürü, aparatı ve eksiksiz birim maliyet hesabıyla komple proje sunuyoruz. Önümüzdeki dönemde Japonya ziyaretlerimizle birlikte portföyümüze katılacak yeni nitelikli mümessilliklerle yüksek katma değerli üretim yapan müşterilerimizin çözüm ortağı olmaya devam edeceğiz" dedi.

Hedefimiz daha az girdiyle daha çok çıktı üretmek

GNC Makina, küresel pazarlardaki maliyet baskılarına karşı iç verimliliğini teknoloji entegrasyonuyla artırıyor. Yaklaşık 1 yıldır şirket içerisinde kapsamlı bir dijital dönüşüm süreci yürüttüklerini aktaran Çetinkaya, satış ve satış sonrası servis süreçlerinde yapay zeka teknolojilerini aktif olarak kullanmaya başladıklarını açıkladı. Gelecekte şirket bünyesindeki insan gücü ile dijital ajan oranının dengeleneceğini belirten Çetinkaya, "Hedefimiz daha az girdiyle daha çok çıktı üretmek. Yapay zeka teknolojisini satış ve servise entegre ederek iç süreçlerimizdeki kayıpları tespit ettik. Bu sayede verimliliğimizi artırırken, müşterilerimize sunduğumuz satış sonrası hizmet kalitesini bağımsız kurumlar aracılığıyla ölçtüğümüz Net Promoter Score (NPS) skorlarında üst seviyede tutuyoruz" dedi.

Dünya emtia piyasaları, aynı anda birden fazla arz şokunun etkisi altında. Orta Doğu’daki savaş petrol ve doğalgaz tedarikini zorlarken, Karadeniz’deki sevkiyat sorunları tarım ürünlerinde riskleri artırıyor. Güvenli liman arayışı değerli metalleri desteklerken, yenilenebilir enerji, elektrikli araçlar ve veri merkezlerine yapılan yatırımlar bazı sanayi metallerine güçlü talep yaratıyor. Dünya Bankası’nın ekim ayı Emtia Piyasaları Görünümü raporu, bu tabloyla küresel emtia fiyatlarının 2026’da yüzde 23,1 artacağını, 2027’de ise yüzde 7 gerileyeceğini öngörüyor.

Dünya Bankası Baş Ekonomist Yardımcısı Ayhan Köse, emtia piyasalarının aynı anda birçok büyük şokla karşı karşıya olduğunu vurguluyor. Yüksek enerji maliyetleri ve ticaret aksamaları enflasyonu beslerken, gıda güvensizliğini ve büyüme üzerindeki baskıyı artırıyor. Banka, Orta Doğu’daki çatışmanın tırmanması ve Rus petrol altyapısındaki hasarın sürmesi halinde fiyatların tahminleri aşabileceği uyarısında bulunuyor.

Diğer yandan 2027’de beklenen genel düşüş de risklerin ortadan kalktığı anlamına gelmiyor. Şiddetli El Nino, tahıl sevkiyatlarında yeni aksamalar ve yüksek üretim maliyetleri gıda fiyatlarını yukarıda tutabilir. Olumsuz senaryoda Brent petrolün 2027 ortalaması 105 dolara çıkabilir; gıda emtiaları da temel tahminlerin yüzde 12 üzerine yükselebilir. Böyle bir tablo, özellikle düşük gelirli ülkelerde enflasyon ve yoksulluk baskısını yeniden artırabilir.

Gıda emtialarında bu yıl yüzde 10 artış bekleniyor

Karadeniz’deki sevkiyat aksamaları, El Niño ve yüksek gübre ile akaryakıt maliyetleri nedeniyle gıda emtialarında bu yıl 2026’da yüzde 10,3, 2027’de yüzde 7,2 artış bekleniyor. İki yıldaki toplam yükseliş yaklaşık yüzde 18’e ulaşabilir. Gübre tarafına bakıldığında ise üre fiyatlarındaki artışın etkisiyle 2026’da yüzde 14,3 yükseliş bekleniyor. Fiyatların 2027’de yeniden 2025 seviyelerine dönmesi öngörülüyor. Dünya Bankası verilerine göre tahıl fiyatları 2026’nın üçüncü çeyreğinde bir önceki çeyreğe göre yüzde 9, yıllık bazda yüzde 25 yükseldi. Buğday fiyatları çeyreklik yüzde 13 artışla üç buçuk yılın zirvesine çıkarken yıllık artış yüzde 40’a ulaştı. Başlıca ihracatçı ülkelerdeki kuraklık ve Karadeniz’de tahıl taşımacılığı yapan gemi ve limanlara yönelik saldırılar arz endişelerini artırdı. Ukrayna’nın ağustos ayındaki buğday ihracatı yıllık bazda yaklaşık yüzde 70 gerilerken, Tuna Nehri’ndeki düşük su seviyesi alternatif sevkiyat güzergâhını da kısıtladı. Mısır fiyatları ABD’deki hava koşullarına ilişkin kaygılar ve Karadeniz’deki sevkiyat aksaklıklarıyla çeyreklik yüzde 8, yıllık yüzde 18 yükselerek üç yılın en yüksek seviyesine çıktı. Güney ve Güneydoğu Asya’da El Niño kaynaklı hava koşulları endişeleriyle pirinç fiyatları da çeyreklik yüzde 6, yıllık yüzde 24 arttı. 

Sanayi metallerinde rekorların ardından düzeltme

Dünya Bankası, sanayi metallerinde arz kesintileri ve enerji dönüşümünden kaynaklanan güçlü talep sayesinde 2026’da yüzde 24,5’lik fiyat artışı öngörüyor. Ancak arzın toparlanması ve talepteki farklılaşma nedeniyle metal fiyatlarının 2027’de yüzde 3,3 gerilemesi bekleniyor. 

● ALÜMİNYUM: Körfez’de üretim kaybı endişelerinin hafiflemesi sonrasında üçüncü çeyrekte fiyatlar önceki üç aya göre yüzde 0 geri çekildi. 2026’da ton başına ortalama 3.250 dolarla rekor seviyeye çıkması ve yıllık yüzde 24 artması bekleniyor. Körfez üretiminin toparlanması ve Afrika ile Asya’daki yeni kapasiteyle 2027’de yüzde 5, 2028’de yüzde 3 düşüş öngörülüyor. 

● BAKIR: Fiyatlar yılın üçüncü çeyreğinde yüzde 6 yükseldi ve ekim ayında değer artışını sürdürdü. 2026’da yüzde 33 artışla rekor yıllık ortalamaya ulaşması bekleniyor. Şebeke yatırımları, veri merkezleri ve elektrikli araç talebi desteği korurken fiyatların 2027’de yüzde 2, 2028’de yüzde 4 gerilemesi öngörülüyor. 

● KALAY: Temmuz-eylül döneminde arz endişeleriyle yüzde 4 yükselen fiyatlarda 2026 genelinde yüzde 50 artışla rekor yıllık ortalama bekleniyor. Arzın toparlanmasıyla 2027 ve 2028’de yüzde 12’şer düşüş tahmin ediliyor. 

● ÇİNKO: Fiyatlar yılın üçüncü çeyreğinde önceki çeyreğe oranla yüzde 11 artış kaydetti. 2026’da yıllık bazda yüzde 22 artışın ardından 2027’de yüzde 11, 2028’de yüzde 10 gerileme bekleniyor.

● NİKEL: Yılın üçüncü çeyreğinde fiyatlar yüzde 9 geriledi. Ancak yılın ilk döneminde arz kaygılarının tetiklediği fiyat artışlarının etkisiyle 2026’da ortalama fiyatta yüzde 13 artış öngörülürken 2027’de fiyatların yatay kalması, 2028’de yüzde 1 yükselmesi bekleniyor. 

● KURŞUN: Yılın üçüncü çeyreğinde fiyatlar envanter artışı ve baskılanan talep nedeniyle yüzde 5 geriledi. 2026’da ortalama yüzde 3 düşüşün ardından 2027 ve 2028’de yüzde 1’er artış tahmin ediliyor. 

● DEMİR CEVHERİ: Çin’de çelik ve konut talebindeki zayıflıkla fiyatlar yılın üçüncü çeyreğinde yüzde 7 geriledikten sonra ekim ayında da zayıf seyrini sürdürdü.2026’da ortalama yüzde 2, 2027 ve 2028’de yüzde 3’er düşüş bekleniyor. 

Değerli metallerde güvenli liman desteği

Jeopolitik ve politika belirsizliklerinin güvenli liman talebini canlı tutmasıyla değerli metal fiyatlarının 2026’da yüzde 39,9 artması bekleniyor. 2027’de yüzde 8,3’lük düşüş öngörülse de fiyatların 2015-2019 ortalamasının üç katından fazla kalacağı tahmin ediliyor. 

● ALTIN: 2026’da yüzde 33,6 yükselişin ardından 2027’de yüzde 7,6 düşüş bekleniyor. Yıl içinde rekor seviyelere ulaşan fiyatlar, üçüncü çeyrekte yüzde 5 geriledi ve ekimde de zayıflamayı sürdürdü. Bu görünüm, önceki dönemdeki güçlü rallinin ardından kâr satışlarının ve fiyat düzeltmesinin öne çıktığına işaret ediyor. Buna karşın jeopolitik riskler ve politika belirsizlikleri, altının güvenli liman özelliğini desteklemeyi sürdürüyor.

● GÜMÜŞ: 2026’da yüzde 75,9 artışın ardından 2027’de yüzde 11,4 gerileme öngörülüyor. Gümüş fiyatları, yılın başındaki rekor rallinin ardından üçüncü çeyrekte yüzde 14 düştü ve ekimde de hafif geriledi. Gelecek yılki düşüş tahmini ise bu hızlı kazançların ardından piyasanın daha dengeli bir seyre geçebileceğine işaret ediyor. 

● PLATİN: 2026’da yüzde 53 artışla rekor yıllık ortalama beklenirken, fiyatların 2027’de yüzde 10, 2028’de yüzde 8 düşeceği tahmin ediliyor. Buna rağmen 2026 için öngörülen artış, platin fiyatlarının yılı güçlü bir yükselişle kapatabileceğini gösteriyor.

Enerjide 2022’den bu yana en sert yükseliş

Dünya Bankası, küresel enerji fiyatlarının üç yıllık düşüşün ardından 2026’da yüzde 32 artarak Rusya’nın Ukrayna’yı işgal ettiği 2022’den bu yana en yüksek seviyeye çıkmasını bekliyor. 2027’de ise arzın toparlanmasıyla enerji fiyatlarında yüzde 11,5 gerileme öngörülüyor. 

● BRENT PETROL: 2025’teki 69 dolar ortalamasından 2026’da 91 dolara yükselmesi bekleniyor. Dördüncü çeyrekte ortalama fiyatın 100 dolara yaklaşacağı, 2027’de 79 dolara ve 2028’de 70 dolara gerileyeceği tahmin ediliyor. Olumsuz senaryoda 2027 ortalaması 105 dolara çıkabilir. 

● DOĞALGAZ: Dünya Bankası, Avrupa doğalgazında 2025’teki 12 dolar/MMBtu ortalamasının 2026’da 19 dolara çıkmasını, 2027’de 17,5 dolara gerilemesini; Japonya LNG fiyatının ise 12 dolardan 20 dolara yükseldikten sonra 18 dolara inmesini öngörüyor. 

Şirketlerin borsada kendi paylarını toplaması genelde güven sinyalidir. Ancak 86 hisseyi kapsayan Geri Alım Endeksi yılbaşından bu yana %4,98 düşerken, toplam piyasa değeri 1,76 trilyon TL’ye indi. Ahlatcı Doğalgaz ve Koleksiyon Mobilya güçlü şekilde pozitif tarafta kalan hisselerin başında geliyor. LDR Turizm ve Margün Enerji ise geri alım desteğine rağmen piyasa değerleri yılbaşından bu yana %88’i aşan oranlarda geriledi. Satışları fiyatı aşağı yönlü baskılıyor. Sadece bir şirketin kendi hissesini almasına güvenerek işlem yapmak, zarar kapısını aralamak anlamına gelebileceğini göz ardı etmemeli.

Fiyatları ikiye katlandı

Ahlatcı Doğalgaz, 119,6 milyar TL piyasa değeriyle halka arz şirketleri arasında Enerya ile birlikte en büyük iki firmadan biri. Yılbaşından bu yana %104,8 yükselişle güçlü duruş sergiledi. Bağlı ortaklığı Dünya Katılım Bankası›nın halka arz süreci işlemeye devam ediyor. İştirakin kayıtlı sermaye sistemine geçişi için SPK›dan gerekli onay alındı. Geri Alım Endeksi’ndeki diğer yükselen hisse Koleksiyon Mobilya, yılbaşından bu yana %101,74 performansla ikinci sırada yer aldı. Geçtiğimiz eylülde, turizm sektöründeki bir müşterisiyle 199,4 milyon TL tutarlı otel tefrişat sözleşmesi imzaladığı. Dokuz aylık dönemde gelirinde %2’lik artış olsa da dönem sonunda zarar yazdı.

Desteğe rağmen sert çöküş

Yılın ilk yarısında iyi bir performans sergileyen Margün Enerji, mayısta ulaştığı 68,70 TL’nin ardından hızla geriledi. Eylül ayındaysa artan ivmeyle düşüşünü sürdürdü. Yılbaşından bu yana kayıp %88,22 seviyesinde bulunuyor. Gerek geri alımlar gerekse ortak ve yöneticinin alımlarına rağmen hissede yaşanan ağır kayıpta durulma gözlenmedi. Şirketin altı aylıkta ise kârı %100 arttı.

ZEYNEP'E SOR

SERMAYE YETERLİLİĞİ Mİ, SERMAYE YETERSİZLİĞİ Mİ?

Sermaye yeterliliği; krizden korunma, kredi prestiji, büyüme imkanı, fırsat avcılığı. Atıl sermaye, yönetim rehaveti, enflasyon erimesi, büyüme kaybı. Sermaye yetersizliği; zorunlu yenilikçilik, operasyonel çeviklik, kaldıraç gücü, finansal disiplin. İflas riski, faiz sarmalı, büyüme sorunu, stres.

İlk yarıda zarar eden firma, yıl sonu satış ve mağaza büyüme beklentisini aşağı çekti

Koton’un yıl sonunda nasıl bir bilanço performansı olması bekleniyor? ●Murat Çolak

Murat; ağustos ayında açıklama yapan Koton, 2026 yılı için %5-7 bandındaki satış büyümesi beklentisini yatay ve düşük tek haneli seviyeye çekti. Açılması planlanan net yeni mağaza hedefi ise 10’dan 5’e düşürüldü. İlk yarıda satışları %2 daralan şirket 346,5 milyon TL zarar açıklasa da %54 brüt kâr ve %24 FAVÖK marjı hedeflerini korudu. Şirket, hedeflerdeki bu daralmayı bölgesel jeopolitik gerilimler ile sıkı para politikasının talebi baskılamasına bağlıyor. Kârlılık marjlarının korunması olumlu görünse de makroekonomik zorluklar şirketi sınırlıyor.

Öncelikle proje geliştirmeyi düşündüğü arazideki ağır metali temizlemesi gerekiyor

Türker Proje’nin Kartal’daki arazide projesi ne zaman hayat bulacak? ● İlker Gül

İlker; Türker Proje Gayrimenkul, nisan ayında Kartal’da toplam 36.528 metrekarelik üç arazisinin tapusunu teslim aldı. Ancak temmuz ayında yapılan toprak analizinde alanda yüksek oranda kurşun ve ağır metal tespit edildiği belirtildi. Bu nedenle arazide inşaat faaliyetinde bulunma koşulu mevcut şartlarda bulunmuyor. Şirketin öncelikle başladığı saha temizliğini tamamlaması gerekiyor. Halihazırda alanda inşaat, hafriyat veya devir işleminin yapılması söz konusu değil. Yürütülen temizleme işlemleri zorunlu olarak projede gecikmeye yol açacak.

YATIRIM FONLARI

HRZ halka arz şirketlerine yatırım yaparak bir yılda yüzde 6 değer yitirdi

Aktif Portföy’ün idaresindeki BIST Halka Arz Şirketleri Hisse Senedi Fonu (HRZ), yılın ilk yarısında yükselen ivmesiyle öne çıksa da sonrasında yataya döndü. Temmuzdan bu yana ise düşen eğilimi eylülde artarak devam etti. Son iki ayda yatırımcısına ciddi bir kayıp yaşattı. Piyasa değeri mayısta 787,7 milyon TL düzeyinde bulunurken hızla geriledi ve şimdilerde 81,6 milyon TL seviyesinde bir hacme sahip. Fondan beş aydır sürekli nakit çıkışı yaşanıyor. Değer kaybına paralel yatırımcı sayısı da kademeli olarak azalıyor. Şimdilerde 3.511 yatırımcısı bulunuyor. Halka Arz Endeksinde yer alan şirketlere yoğunlaşan bir yaklaşıma sahip. Portföyündeki varlıkların %93,63’ü hisse ve %5,62’si yatırım fonlarından oluşuyor. Son bir yılda %6,14 değer yitiren HRZ, aynı sürede %1,91 yükselen endeksinin gerisinde kaldı.

TAHVİL

Oyak Yatırım, piyasadan %43,09 bileşik faizle 600 milyon lira borçlandı

Oyak Yatırım, 27.10.2026 tarihinde nitelikli yatırımcılara yönelik finansman bonosu ihracı gerçekleştirdi. Toplam tutarı 600.000.000 TL olan bononun yıllık basit faizi %37,50, bileşik faizi ise %43,09 olarak belirlendi. 92 gün vadeli bononun vadeye isabet eden faizi %9,45 düzeyinde. Bononun itfa tarihi 27.01.2027 olarak açıklandı. 27 Ekim tarihli Türk Lirası Gecelik Referans Faiz Oranı (TLREF) %35,87 seviyesinde bulunuyor. Oyak Yatırım’ın verdiği %37,50 basit faiz oranı, TLREF’in 1,63 puan üzerinde yer alıyor. Şirketin belirlediği oran, piyasa koşullarında makul bir getiri seviyesi olarak değerlendirilebilir. İhraç, şirketin kısa vadeli likidite ihtiyacını karşılayacak. Bono, piyasada TRFOYMD12712 ISIN kodu ile işlem görecek.

ŞİRKET PANOSU

Şirket haberlerinde bugün önemli ne var?

YEO TEKNOLOJİ

Azerbaycan’daki enerji depolama projesi için ihtiyaç duyulan kredi temin edildi

Yeo Teknoloji, AzerEnerji ile eylül ayında imzaladığı 250 MWh kapasiteli Batarya Enerji Depolama Sistemi projesinin finansman sürecini tamamladı. 58,6 milyon dolar tutarındaki anahtar teslim anlaşma kapsamında, projenin yatırım bedeli için Azerbaycan’ın önde gelen finans kurumlarından Paşa Bank ile proje finansman sözleşmesi imzalandı ve kredi kullanımının ön koşulları sağlanarak tahsilatın gerçekleştiği belirtildi. Kendi finansmanını kendisi sağlayan proje modeliyle alınan taahhüt işi, Yeo’nun yurt dışı projelerdeki mühendislik ve çözüm kapasitesini destekliyor.

KAPEKS KİMYA SANAYİ

Özbekistan'daki üretim tesisinin inşaat iznini alarak önemli bir aşamayı geçti

Kapeks Kimya, büyüme hedefi doğrultusunda Özbekistan’ın Navoi bölgesinde yürüttüğü ilk etap üretim tesisi yatırımı için önemli bir aşamayı geride bıraktı. Bağlı ortaklığı Kapex LLC aracılığıyla gerçekleştirilen yatırımın inşaat izni, yerel makamlardan alındığı belirtildi. Gerekli makine ve üretim ekipmanın Türkiye’den Özbekistan’a sevk edildiği ve inşaat sürecinin başlatılması için yerel bir inşaat firmasıyla sözleşme imzalandığı açıklandı. Firmanın, Orta Asya pazarına doğrudan üretim tesisi kurarak giriş yapması, ihracat maliyetini düşürerek avantaj sağlayacak.

AKIN TEKSTİL

Tekstil faaliyetini daraltma kararı alarak gerekli olmayan personeli çıkaracak

Akın Tekstil, uzun vadeli finansal sürdürülebilirliğini sağlamak ve kaynaklarını daha etkin kullanmak amacıyla tekstil faaliyetlerini radikal biçimde küçültme kararı aldı. Ocak itibarıyla operasyonlarını daraltacağını ve bu kapsamda zaruri olarak değerlendirilenlerin dışındaki tüm personelin iş akitlerini aralık sonuna kadar feshedeceğini duyurdu. Oldukça sert bir yeniden yapılandırma sürecine giren firma, küçülen tekstil faaliyetlerinin yanı sıra bilançosunda yer alan taşınmazlardan sağladığı kira geliriyle ticari faaliyetini yürütmek istediği söylenebilir.

HİSSEDEKİ FON PAYLARI

Dof Robotik temmuza kadar çıkarken sonrasında hızla düşüp arz fiyatına yaklaştı

Dof Robotik’te fonlar satış ağırlıklı işlemlerde bulunuyor. Portföylerindeki miktar %19,42 ile toplamda 440,5 bin lot azalarak 1,83 milyona indi. Hisseyi bulunduran fon sayısı 24’ten 22’ye geriledi. ICZ fonu 150 bin lot ile en fazla satışı yaparken, TTE fonu 87,7 bin lot ile en çok alımı gerçekleştirdi. Dof Robotik için 2026 yılı içinde öneride bulunan herhangi bir kurum bulunmuyor. Hissede konumlanan 8 kurum satış yönlü işlemlerde bulunurken en fazla satışı ICZ’nin yanı sıra 140 bin lot ile GO9 gerçekleştirdi.

Çiğ süt üreticileri, artan maliyetler karşısında Ulusal Süt Konseyi’nden (USK) kasım ayında tavsiye fiyatını güncellemesini bekliyor.

Tüm Süt, Et ve Damızlık Sığır Yetiştiricileri Derneği (TÜSEDAD) Başkanı Müslüm Doğru, çiğ süt üretim maliyetinin eylül itibarıyla litre başına 29,34 TL’ye yükseldiğini, mevcut tavsiye fiyatıyla arasındaki farkın 5,04 TL’ye ulaştığını belirterek fiyat güncellemesinin daha fazla geciktirilmemesi gerektiğini söyledi. Ulusal Süt Konseyi’nin (USK) 1 Mayıs’tan itibaren geçerli olmak üzere çiğ süt tavsiye satış fiyatını litre başına net 24,30 TL olarak belirlediğini hatırlatan Doğru, girdi maliyetleri her gün artarken çiğ süt fiyatlarının 7 ay önceki seviyelerde kalmasının, üretimin sürdürülebilirliğini tehlikeye attığını USK’nın kasım ayında acilen fiyatı güncellemesini beklediklerini dile getirdi.

Üretici baskılanıyor, raf fiyatları artıyor 

Ekim ayının sonuna gelinmesine rağmen USK’dan açıklama yapılmamasının sektörde Konsey’e duyulan güveni sarstığını savunan Doğru, süt üreticisinin maliyetinin yüzde 17,2 altında sattığını, çiğ süt üreticisinin gelirinin artmamasına karşın süt ve süt ürünlerindeki fiyat yükselişinin devam ettiğine dikkat çekti. Doğru, enflasyonla mücadele kapsamında üretici fiyatlarının baskılanmasının sonuç vermediğini savunarak bu yaklaşımın üreticinin sektörden çekilme riskini artırdığını ifade etti.

Yem satışlarında yüzde 20 gerileme 

Üreticinin yaşadığı ekonomik sıkıntının göstergelerinden birinin yem satışlarında yaşanan düşüş olduğunu belirten Doğru, geçen yılın aynı dönemine göre yem satışlarının yaklaşık yüzde 15-20 gerilediğini söyledi. Birçok işletmenin artık üretimi artırmak yerine mevcut faaliyetlerini sürdürebilmeye odaklandığını kaydeden Doğru, fiyat güncellemesinin daha fazla geciktirilmemesi gerektiğini vurguladı. Üreticinin zararına üretim yapmaya zorlanmasının işletmelerin küçülmesine ve damızlık hayvan varlığının azalmasına yol açabileceği uyarısında bulunan Doğru, sürdürülebilir üretim için maliyetleri karşılayacak bir fiyat politikasına ihtiyaç olduğunu ifade etti.

Maliyet hesaplamaları farklı 

TUSEDAD ile USK’nın çiğ süt üretim maliyeti hesaplamaları arasındaki fark, Eylül 2026’da litre başına 6,16 TL’ye ulaştı. Ekim 2025’te TUSEDAD maliyeti 23,09 TL, USK maliyeti 17,52 TL olarak hesaplarken, Şubat 2026’da iki kurum arasındaki fark 7,19 TL ile en yüksek düzeye çıktı. Eylül 2026 itibarıyla TUSEDAD’ın 29,34 TL’lik maliyet hesabına karşılık USK’nın 23,18 TL’lik hesabı, iki kurumun maliyet hesaplamaları arasındaki ayrışmayı ortaya koydu. USK’nın referans fiyatının 2025 Ekim ve 2026 Ocak aylarında 19,60 TL, 22 Ocak’ta 22,22 TL ve Mayıs 2026’da 24,30 TL olarak açıklanması da üreticinin maliyetlerini karşılama düzeyini tartışmaya açtı. Mayıs ayında referans fiyat TUSEDAD’ın hesapladığı maliyetin 3,01 TL altında kalırken, USK’nın maliyet hesabının 2,12 TL üzerinde gerçekleşti. Rakamlar, çiğ süt fiyatlandırmasında maliyet hesaplama yöntemlerinin ve üreticinin sürdürülebilirliğinin önemini gündeme taşıyor.

Karadeniz’de olanların içerideki ve dışarıdaki yankıları oldukça farklı. Dış basın hemen şu NATO toplantısının öncesinde Karadeniz’de yılbaşından bu yana 570’ten fazla gemiye saldırı düzenlendiğini ve 40 kadar denizcinin öldüğünü duyuruyor. Ölü sayılarını karşılaştırarak 24 ölümlü Hürmüz’e göre riskin Karadeniz’e kaydığını kanıtlamaya çalışıyor. Yaz aylarında saldırıların hız kazandığı ve temmuz sonrasında 387 geminin saldırıya uğradığı belirtiliyor. Son 45 gündeki saldırıların Rusya kaynaklı olduğu vurgulanırken, Ukrayna limanlarında hizmet verilen gemi sayısının aylık 400’den 10’a düştüğüne dikkat çekiliyor. Ukrayna’nın deniz yoluyla tarım ürünleri ihracatının gerilediği, savaş riski kapsamındaki alanın neredeyse Karadeniz’in tamamını kapsayacak şekilde genişlediği, askerî risk sigortasının bir geminin gövde değerinin yüzde 15’ine kadar çıktığı aktarılanlar arasında yer alıyor. Bölgedeki saldırılar artık NATO sınırlarına yakın alanlara uzanıyor.

Son dönemde saldırıların Rusya kaynaklı olduğu vurgusu, ilk dönemde saldırıların Ukrayna kaynaklı olduğunu kuşkusuz unutturmuyor. NATO’nun güvenlik riskine karşı devreye girme planı hazırlanırken, Türkiye’nin ticari gemilere yönelik saldırılara moratoryum uygulanması çağrısı birkaç aydır sonuçsuz kalıyor.

İç basındaki rakamlar biraz farklı. Ocak-ekim arasında ‘en çok’ 73 geminin saldırıya uğradığı ve bunların 51’inin Türkiye ile iltisaklı olduğu işleniyor. Ekim verileri oldukça net: 5 Ekim’de Romanya’daki Türk ortaklı Royad Mammadov yük gemisi, 6 Ekim’de Çernomorsk Limanı’ndaki 2 adet kuru yük gemisi, 7 Ekim’de Türk sahipli ‘Alfa Watan’ yük gemisi, 12 Ekim’de Rus bayraklı “Fortis” kuru yük gemisi, 13 Ekim’de Bulgaristan açıklarındaki “Yaşar” ve “Lodestar Way” gemileri vuruldu. Bu gemilerde 13 denizci yaşamını yitirdi, 19 denizci yaralandı.

Saldırıların giderek sıklaşması, yaygınlaşması ve NATO üyesi ülkelerin münhasır ekonomik alanında gerçekleştirilmesi sorunu büyütüyor ve ‘gel gel’ yapılan NATO’nun da devreye girmesine yol açacak gibi görünüyor.

Türkiye’nin jeopolitik gücü

Petrol ve doğal gaz ihtiyacının yüzde 5’i Boğazlar üzerinden geçiyor. 3,5-4 trilyon dolarlık yıllık ticaret hacminin olduğu bir pazarda Türkiye’nin jeopolitik gücünün sadece kendisi değil, parasal karşılığı da fazlasıyla önem taşıyor.

Deniz güvenliğinin böyle tehlikeye düşürülmesi, Karadeniz’e kıyıdaş olmayan bayraklara sahip ülkelerin saldırıya uğraması, Karadeniz’in güvenli bir deniz olmadığı, kıyıdaş devletlerin de güvenliği sağlama kapasitelerinin olmadığı şeklinde bir algıyı yerleştiriyor. Hâliyle Türkiye’nin enerji transit güvenliği konusundaki rolünü de erozyona uğratıyor. Bozulan algı genelleştikçe, en azından petrol ve gazın Türkiye dışındaki boru hatları ya da kanallar yoluyla taşınması eğilimi ağırlık kazanıyor.

Karadeniz’de artık kimin kime saldırdığı dışarıdan yeterince net olarak görünmüyor olmasına karşın, savaşanların yanı sıra savaşmayanlar da bu saldırılardan nasibini alıyorsa, birilerinin bunu durdurması gerekiyor. Peki, bu ‘birileri’ kim olacak? Karadeniz’de yaşananlar ve denklemin sonuçları itibarıyla da çok bilinmezli olması, müdahil olmak isteyenler açısından da çok hassas davranmayı gerektiriyor.

Saldırılar Türk kara suları dışında, açık deniz alanlarında ve Türk bayraklı gemilere yönelik değil. Bu nedenle saldırganlarca Türkiye’nin egemenlik hakları doğrudan hedeflenmemiş oluyor. Uzmanlara göre kaynağı belirsiz saldırıların sivil hedeflere yapılması zaten suç, savaş malzemesi taşımayan gemilere yapılan saldırılar da. Denizde kimin saldırdığı belli değilse bu ‘deniz haydutluğu’ kapsamına giriyor. Eğer bu saldırıları kimliği belli olmasa da bir devlet işliyorsa bu da ‘korsanlık’ kapsamına giriyor. Ancak bugüne kadar tarafların hukuksuzluğunun bir bedeli olmadı.

En köklü önlem arayışı ‘Türkiye’nin mutabakat taslağı’

Karadeniz’e kıyısı olan ülkeler, sivil gemilerin güvenli rotalarda ilerlemesi ve sürüklenen mayın risklerine karşı koordineli devriye ile mayın temizleme faaliyetleri yapıyorlar. En köklü önlem arayışı ise ‘Türkiye’nin mutabakat taslağı’ olsa gerek. Türkiye, Karadeniz’de seyrüsefer güvenliğini kalıcı hâle getirmek için hem Rusya hem de Ukrayna tarafına deniz güvenliğini sağlayacak bir anlaşma taslağı sunarak diplomasi trafiğini yönetiyor. Bu taslak, sivil ticaret gemilerine ve liman altyapılarına yönelik karşılıklı saldırıların tamamen durdurulmasını amaçlıyor. Bir de taraflara ticari gemileri hedef almamaları konusunda uluslararası hukuk hükümlerinin hatırlatılması var. Farklı bir önlem de ağustos ayında Boğazlar’dan geçecek ticari gemilerin fiilen yavaşlatılması, bazılarına geçici de olsa izin verilmemesi oldu.

Son gelişmeler neler? NATO, 20 Ekim itibarıyla Karadeniz’de gemilere yönelik saldırıların ardından bölgeye gözetleme, keşif ve adli inceleme destekleri dâhil ek unsurlar gönderileceğini bildirdi.

Millî Savunma Bakanı Yaşar Güler, 28 Ekim’de Türkiye-Bulgaristan-Romanya Savunma Bakanları ve Genelkurmay Başkanları Toplantısı’nın ardından, Karadeniz’de seyrüsefer emniyetinin sağlanması ve bölgesel istikrarın korunması için her türlü tedbirin alınacağını, Türk bayraklı ve Türk işletenli gemilere yönelik saldırılar karşısında her türlü yasal hakkın saklı tutulduğunu ve gelişmelerin çok yakından takip edildiğini aktardı.

Durum dışarıdan bakıldığında NATO müdahalesini gerektirecek kadar ciddi görünürken, içeriden bakıldığında ise “Aman, dronlara karşı korunurken uluslararası denizcilik kurallarını unutmayalım.” şeklinde bir sakinlik de var. Nitekim gemilere uyarılarda bulunan bizim denizcilik otoriteleri, meslek kuruluşları aracılığıyla yayımladıkları mesajlarda dronlara karşı alınan çelik tel örgü vb. önlemlerin gemilerde bazı araç ve gereçlerin kullanılmasını önleyerek seyir ve can emniyeti riski oluşturabileceği konusunda uyarıda bulunuyorlar!

Sektörün içinden gelenlere göre Karadeniz, ticaretin öldürüldüğü bir yer hâline geldi. Çünkü savaşa karışmamış ticari gemiler vuruluyor. Türk gemilerinin çalışabilecekleri bir alanın kalmadığına dikkat çekiliyor. “Onlar ticareti bilir, savaşmayı bilmez” denilen sivil gemilere yönelik saldırıların ‘katliam’ olduğunun altı çiziliyor. Kısa vadeli ve acil çözüm için “Ukrayna ve Rus gemilerinin Karadeniz’e çıkması yasaklanmalı” gibi öneriler de yapılıyor.

Karadeniz ısınmaya devam ediyor...

Bir şehrin ürünü coğrafi işaret tescili aldığında seviniyoruz. Yerel gazetelerde haberler yayımlanıyor, açıklamalar yapılıyor, o şehrin tescilli ürünlerinin sayısı bir kez daha hatırlatılıyor. Haklı bir sevinç bu. Bir ürünün yetiştiği yerle, orada gelişen üretim bilgisiyle ilişkisinin tanınması, kültürel birikimimizin korunması açısından değerli.

Benim üzerinde durmak istediğim, bu sevincin ardından başlayan süreç.

Tescil edilen ürünün üretim koşulları iyileşiyor mu? Onu yetiştiren, işleyen insanlar daha güçlü bir konuma geliyor mu? Ürünün niteliğini koruyarak tüketiciye ulaşmasını sağlayacak düzen kurulabiliyor mu? Başarıyı anlatırken kullandığımız sayılar, bu soruların cevapları hakkında pek az şey söylüyor.

Metro Gıda Kategori Müdürü Birol Uluşan’ın GastroAntep’teki panelde “Coğrafi İşaret Tescilli ve Yerel Ürünlerin Etki Alanını Anlama Araştırması” başlıklı sunumu ve konuşması, konuyu tam da buradan tartışmaya açıyor. Üreticilerin, tüketicilerin ve sektör profesyonellerinin görüşlerini bir araya getiren çalışma, ürünün tanınmasıyla hayatın içinde karşılık bulması arasındaki mesafeyi gösteriyor.

Gastronominin kültürle, tarımla ve ekonomiyle ilişkisini bu mesafeye bakarak daha iyi anlayabiliriz. Çünkü bir ürünü koruma iradesi, onun adını kayıt altına aldıktan sonra alınacak kararlarla sınanıyor.

Tanımak, bilmek, anlamak

Uluşan’ın aktardığı araştırmada tüketicilerin yüzde 72’si coğrafi işaret tescilli ürün kavramını bildiğini belirtiyor. Ancak kavramın anlamı sorgulandığında sunumun öne çıkardığı sonuç, “10 kişiden sadece 2’si doğru tanım yapabiliyor” oluyor.

Bu iki bulguyu yan yana koyduğumuzda, tanıtımın hangi noktada eksik kaldığı üzerine düşünmek gerekiyor. Kavram dolaşıma girmiş, duyulmuş, tanıdık hâle gelmiş. İçeriği ise aynı ölçüde anlaşılmamış.

Araştırmaya katılanların coğrafi işaretli ürün denildiğinde ilk hatırladığı ürün Antep baklavası. Malatya kayısısı, Adana kebap, Antep fıstığı da verilen cevaplar arasında. Ürünlerin ünü, onları korumaya yönelik sistemin bilgisinden daha güçlü görünüyor.

Oysa tüketicinin coğrafi işaretten ne anladığı önemli. Bir ürünü hangi özelliği için tercih ettiğini, yöresiyle bağının nereden kaynaklandığını, benzerlerinden nasıl ayrıldığını bilmesi, yapılan çalışmanın gündelik hayattaki karşılığını oluşturuyor.

Burada gastronomi yazarlarından şeflere, yerel yönetimlerden satış noktalarına kadar hepimize iş düşüyor. Tescil haberini duyurmanın ardından ürünün bilgisini de anlatabilmeliyiz. Yalnızca ününü tekrarlamak, zaman içinde oluşmuş üretim kültürünü tanımaya yetmiyor.

Belgenin arkasındaki çalışma

Sunumda denetimin üretici emeği ve tüketici güveniyle birlikte ele alınmasını özellikle önemsiyorum. Araştırmaya katılan bir üretici, Taşköprü sarımsağında çok sayıda köye ve binlerce çiftçiye yayılan üretimde belirli bir niteliği sağlamanın güçlüklerini anlatıyor. Üretim yöntemleri üzerine çalışmak, çiftçiye örnek göstermek, onu bilgilendirmek ve ikna etmek bu sürecin parçaları.

Bu anlatı, coğrafi işaretin arkasında ne kadar kapsamlı bir çalışma bulunduğunu gösteriyor. Tescille tarif edilen özelliklerin her üretim döneminde karşılık bulması, süreklilik isteyen bir sorumluluk.

Üstelik denetimin öğretici bir tarafı da var. Özellikle bu sürece yeni katılan üreticiler açısından rehberlik ve eğitim büyük önem taşıyor. Üreticiden beklediğimiz niteliğin hangi koşullarda sağlanabileceğini de düşünmek zorundayız.

Geleneksel üretim bilgisi üzerine yazarken onu çoğu zaman geçmişten bugüne ulaşmış değerli bir miras olarak ele alıyoruz. Bu bilginin bugün hangi imkânlarla sürdürülebildiği de aynı derecede önemli. Üreticinin teknik desteğe ulaşabilmesi, karşılaştığı sorunu danışabileceği kişileri bulabilmesi, üretimini geliştirebilmesi bu sürekliliğin koşulları arasında.

Kültürün yaşayan bir süreç olduğunu söylüyorsak, onu yaşatan insanların ihtiyaçlarına da bakmalıyız.

Lezzetin ulaşamadığı mutfak

Araştırmadaki bir işletmecinin Manyas’ın kaymaklı loruyla ilgili anlattıkları, meselenin başka bir yanını açıyor. Ürünü seviyor, mutfağında kullanmak istiyor, onunla hazırlayabileceği lezzetleri düşünüyor. Ancak gönderim koşulları konusunda yaşadığı güvensizlik bu isteğin önüne geçiyor.

Ürünün niteliğiyle onu taşıyan sistem arasında bir kopukluk var. Mutfakta karşılık bulabilecek bir yerel ürün, yolculuğundaki belirsizlik nedeniyle o mutfağa giremiyor.

Kapıdağ’daki bir üreticinin anlattıkları da benzer bir soruna işaret ediyor. Farklı yerlerden talep geliyor; fakat nakliye maliyeti, depolama imkânları ve yıl boyunca ürün sağlayabilme kapasitesi bu talebin karşılanmasını güçleştiriyor.

Araştırmada üreticilerin yaptığı önemli bir ayrım var: Ürünlerini gelire dönüştürmekte zorlanmadıklarını; buna karşılık üretim ve dağıtım süreçlerini geliştirmeye ayırabilecekleri bütçelerin çok sınırlı kaldığını belirtiyorlar.

Demek ki ürünün alıcı bulmasıyla üreticinin işini geliştirebilecek güce ulaşması arasında ayrıca üzerinde çalışılması gereken bir alan var.

Yerel kalkınma dediğimiz mesele, bu noktada oldukça somutlaşıyor. Uygun bir depo, güvenilir taşıma koşulları, birlikte sevkiyat yapabilme imkânı, düzenli satın alma ilişkileri… Gastronomi toplantılarında konuşulan hedeflerin gerçekleşmesi, bu ayrıntılarda alınacak mesafeye de bağlı.

Bir ürüne talep yaratırken üreticinin o talebe hangi koşullarda cevap verebileceğini hesaba katmalıyız. Aksi hâlde tanıtım büyürken üretim ve dağıtımın imkânları bu büyümeye yetişemeyebiliyor.

Anlatının sorumluluğu

Uluşan’ın sunduğu araştırmada tüketiciler, yedikleri ürünün özelliklerini ve üretildiği coğrafyayla ilişkisini öğrenmek istediklerini de söylüyor. Menüde gördükleri adın arkasındaki üretim koşullarını merak ediyorlar.

Gastronomi kültürünün gelişmesi açısından değerli bir merak bu... Sofrada başlayan ilgi, insanı bir bölgenin tarımına, gündelik hayatına, üretim alışkanlıklarına götürebilir. Ancak anlatılanların doğru bilgiye dayanması gerekiyor.

Sunumda yer verilen yanlış etiketleme, tescilli ürünlerle benzerlerinin karıştırılması ve tescilli olmayan ürünlerin tescilli gibi satılması, bu sorumluluğun yeterince yerine getirilmediğini düşündürüyor. Denetimsizlik, yalnızca tüketiciyi yanıltmakla kalmıyor; kuralına uygun üretim yapan dürüst üreticiyi haksız bir rekabetle baş başa bırakıyor. Bir yörenin adı, ürüne değer katıyor. O adı kullananların da bu değeri koruyacak özeni göstermesi beklenir.

Menüyü yazanın, satın almayı yapanın, ürünü taşıyanın ve servis edenin bilgisi birbirini tamamlamalı. Müşteriye uzun uzun bir ürünün öyküsünü anlatırken onun nereden geldiğinden emin olamıyorsak, anlatının inandırıcılığı da ortadan kalkar.

Güven, üretimden sofraya kadar bütün bu ilişkiler içinde oluşuyor. Zincirin herhangi bir yerindeki özensizlik, üreticinin yıllar içinde biriktirdiği itibarı da zedeliyor.

Tescilden sonrasını birlikte düşünmek

Sunumun son bölümündeki “İşbirliği olmazsa, bu iş olmaz” başlığı, araştırmada dile getirilen sorunları ortak bir noktada buluşturuyor.

Üreticilerin tanıtım için ortaklık kurmakta zorlanmaları, altyapı yatırımlarına duydukları ihtiyaç, işletmelerin güvenilir ve düzenli tedarik beklentisi birbirinden bağımsız konular değil. Kooperatiflerin, yerel yönetimlerin, kamunun, akademinin ve sektörün birlikte çalışabileceği düzenlere ihtiyaç var.

Bunun için başarıyı değerlendirirken sorduğumuz soruları da çoğaltmalıyız. Bir şehrin kaç tescilli ürünü bulunduğunun yanında, bu ürünleri kaç kişinin üretmeye devam ettiğini, denetimin nasıl işlediğini, üreticinin hangi pazarlara ulaşabildiğini de konuşmalıyız. Tanıtıma ayrılan çabanın üretim ve dağıtım koşullarına nasıl yansıdığını izlemeliyiz.

Birol Uluşan’a önümüzdeki günlerde yapılacak törenle yayın yönetmeni olduğum KİTAP Dergisi’nin Gastronomi Kültürü Emek Ödülü’nü verecek olmamız, benim için bu tartışmaya ayrıca anlam katıyor. GastroAntep’te paylaştığı çalışma, gastronomi üzerine konuşurken üreticinin, işletmecinin ve tüketicinin seslerini birlikte duymanın önemini ortaya koyuyor. Ödülün adındaki “emek” sözcüğü de dikkatimizi bu geniş alana yöneltiyor.

Bir ürünün geleceği, onu yetiştiren insanın bilgisine, o bilginin aktarılmasına ve üretimi mümkün kılan koşulların devamına bağlı. Coğrafi işaretin kültürel değeriyle ekonomik karşılığı burada buluşuyor.

Tescil sevincinin ardından asıl takip etmemiz gereken, o ürünün hayatıdır. Bir sonraki mevsimde yeniden üretilebilmesi, niteliğini koruyarak sofraya ulaşabilmesi, genç bir insanın o üretimi sürdürmeye değer bulması…

Bir kentin gastronomi zenginliğini, tescil listesiyle birlikte o listeyi yaşatan insanların geleceğine bakarak değerlendirmeliyiz.

Bir maratondayım. Geçen hafta Paris’teydim. 13-16 Ekim arasında toplantılar, konferanslar derken şehrin bildik telaşına karıştım. Ardından Hollanda’ya geçtim. Bu satırları ise saha çalışması için bulunduğum Marakeş’ten yazıyorum. Paris’ten ayrılmamın üzerinden daha birkaç gün geçmeden Fransa’dan gelen haberler bambaşka bir tablo çizmeye başladı.

Haftalardır süren büyük ölçüde barışçıl protestolara yağma, kundaklama ve şiddet eylemleri eklendi. Binlerce kişi gözaltına alındı. Şiddetin yarattığı dehşet bir yana, yaşananlar sonrası aklıma başka bir soru takıldı: Sokaklarda biriken öfke, sandıkta nasıl bir siyasi karşılık bulacak?

Fransa’daki olayları New Yorker’da değerlendiren bir yazarın, Adam Gopnik’in, dikkat çektiği paradoks şu: Sokakta sol eğilimli protestolar yükselirken, sandıkta aşırı sağ güçlenebilir. Daha iyi ücret ve kamu hizmetleri isteyenlerin öfkesi nasıl olur da farklı siyasi hareketlere yarayabilir?

Çünkü sokaktaki taleple sandıktaki tercih her zaman aynı soruya cevap vermiyor. Bir çalışan ücretinden şikâyet ederken güvenliği de düşünüyor. Bir esnaf vergilerden yakınırken olayların müşterilerini kaçırmasından endişeleniyor. Sanayici ise siyasi istikrarsızlığın yatırım kararlarını nasıl etkileyeceğini hesaplıyor.

Ekonomik kaygılar ortadan kalkmıyor. Yanlarına başka kaygılar ekleniyor. Şiddet görüntüleri bunların öncelik sırasını değiştirebilir. Ancak buradan aşırı sağın mutlaka oy kazanacağı sonucu çıkmaz. Üstelik Fransa’da Ulusal Birliğin yükselişi son olaylardan çok önce başlamıştı. Protestoların seçim davranışını değiştirip değiştirmediğini anlamak için olayların öncesiyle sonrasını karşılaştıran verilere ihtiyacımız var.

Asıl mesele daha büyük: Ekonomik sıkıntı neden her zaman aynı siyasi sonuca yol açmıyor?

Ekonomi düzeliyor, peki kim hissediyor?

Önce rakamlara bakalım. Fransa İstatistik Kurumu INSEE’ye göre hanehalkının toplam satın alma gücü 2024’te yüzde 2,7 artarken 2025’te yüzde 0,4 geriledi. Fakat bu düşüşün önemli bir kısmı, önceki yıl yüksek gelirli hanelere yapılan olağanüstü temettü ödemelerinin tekrarlanmamasından kaynaklanıyordu. Mülkiyet gelirleri dışarıda bırakıldığında satın alma gücü yüzde 0,5 artmıştı. Yani toplam göstergedeki düşüşü herkesin aynı ölçüde yoksullaşması diye okumak yanlış.

Buna karşılık 2026 için ücretlerin fiyat artışlarına gecikmeli uyumu ve ücretli istihdamdaki zayıflama, satın alma gücünü daha geniş kesimler açısından baskılayabilecek unsurlar olarak öne çıkıyor. Rakamların ne söylediği kadar neyi söylemediğine de bakmak gerekiyor.

Bir ailenin kirası, market ve eğitim masrafları ülke ortalamasıyla aynı hızda değişmiyor. Üstelik mesele yalnızca bugünkü gelir değil. Gelecek yıl işini koruyabilecek mi? Çocuğu daha iyi koşullarda yaşayabilecek mi?

Küçük işletme sahibi için de tablo tanıdık. İşçilik, kira ve finansman maliyetleri artarken müşterinin harcama gücü sınırlı. Fiyat artırsa müşteri kaybedebilir, artırmasa kârından vazgeçebilir. Bugünkü bilançosu fena görünmese bile gelecek yılın siparişlerinden emin değilse kendini güvende hissetmez.

Ekonomik güvensizlik yalnızca bugün ne kadar kazandığımızla değil, yarın ne kaybedebileceğimizle de ilgilidir. Bu nedenle ekonomideki ortalama iyileşme ile insanların geleceğe duyduğu güven her zaman birlikte hareket etmez.

Fransa’nın dikkat çekici bir başka göstergesi de siyasi güven. OECD’nin 2026’da yayımladığı araştırmaya göre ulusal hükümete yüksek veya orta-yüksek düzeyde güven duyanların oranı 2023’te yüzde 34 iken 2025’te yüzde 22’ye geriledi. Siyasi partilere güven ise yüzde 15. Buna karşılık yerel yönetimlere güven yüzde 52, polise güven yüzde 65. Demek ki bütün kurumlara eşit ölçüde güvensizlikten değil, özellikle ulusal siyasetle açılan bir mesafeden söz ediyoruz.

Araştırmada bir başka ayrım daha dikkat çekiyor. Siyasi kararlarda söz sahibi olduğunu düşünenlerle düşünmeyenlerin hükümete güven düzeyleri arasındaki fark 42 yüzde puanı. Maddi sıkıntı yaşayanlarla yaşamayanlar arasındaki fark ise 8 puan. Bunlar ekonomik koşulların önemsiz olduğu anlamına gelmez; üstelik bir anketten doğrudan nedensellik de çıkaramayız. Ama siyasi güvenin yalnızca cüzdanın kalınlığıyla açıklanamayacağını gösterir.

Çalışan sesinin duyulmasını, esnaf kuralların neden değiştiğini bilmeyi, üretici yatırım politikalarının öngörülebilir olmasını bekler. İnsanlar kararların nasıl alındığına da bakar.

Macron’un hesabında ne eksikti?

Emmanuel Macron 2017’de geleneksel sağ-sol ayrımını aşma iddiasıyla iktidara geldi. Reform, verimlilik, rekabet gücü, yatırım ve dönüşüm kavramlarını siyasetin merkezine taşıdı. İş dünyasının yakından tanıdığı bir dil bu.

Fransa’nın yaşlanan nüfusu, kamu maliyesi üzerindeki baskılar, enerji dönüşümünün maliyeti ve uluslararası rekabet sorunları düşünüldüğünde reform ihtiyacını reddetmek kolay değil. Ama ekonomik açıdan gerekçelendirilebilen bir reformun toplum tarafından kabul göreceğinin garantisi yok.

Örneğin emeklilik yaşını yükseltmenin kamu maliyesine katkısını hesaplayabilirsiniz. Ancak beş yıl daha çalışmak zorunda kalacak kişinin hayatındaki karşılığını yalnızca bütçe dengesiyle açıklayamazsınız. Maliyet bugün ve belirli insanların üzerinde yoğunlaşırken beklenen fayda geleceğe ve toplumun geneline yayılabilir. Üstelik aynı beş yıl, masa başında çalışanla bedensel olarak ağır iş yapan biri için aynı yük değildir.

Bir fabrikadaki verimlilik yatırımını düşünelim. İşveren, yeni makinenin birkaç yılda kendini amorti edeceğini hesaplar. Çalışan ise o makinenin kendi işini ortadan kaldırmasından korkabilir. Verimlilik hesabı doğru olsa bile dönüşümün nasıl yönetileceği, çalışanların nasıl destekleneceği ve kazancın nasıl paylaşılacağı konuşulmadan güven sağlanmaz.

Ekonomi politikasında da benzer bir sorun var. Reformun toplam faydasını anlatmak başka, bedelini ödeyecek insanları ikna etmek başka. Macron’un siyasi mirasını tartışırken yalnızca reformların ekonomik sonuçlarına değil, bu reformlar etrafında ne ölçüde toplumsal uzlaşma kurulabildiğine de bakmalıyız. İyi hesaplanmış bir reform, kendiliğinden iyi yönetilmiş bir reform olmuyor.

Peki ekonomik hoşnutsuzluk sandıkta nereye gidiyor? Fransa’nın 2024 parlamento seçimlerinin ilk turunda Ulusal Birlik yüzde 29,26, sol ittifak yüzde 28,06, Macron’un merkez ittifakı yüzde 20,04 oy aldı. Ulusal Birlik ile hareket eden diğer adayların oyları ayrıca yüzde 3,96’ydı. Bunlar sandalye değil, ilk tur oy oranları. Tablo, merkez siyasetin karşısında hem sağda hem solda güçlü alternatifler bulunduğunu gösteriyor.

Ekonomik güvensizlik üzerine yapılan araştırmalar da tek yönlü bir hikâye anlatmıyor. Luigi Guiso ve çalışma arkadaşlarının 2024’te yayımlanan Avrupa araştırması, ekonomik güvensizliğin popülist partilere desteği artırabildiğini; bunu hem korunma talebini güçlendirerek hem de geleneksel partilere güveni azaltarak yaptığını gösteriyor. Ama bir bulgusu daha var: Güvensizlik seçime katılımı da etkiliyor. Araştırmacıların hesabına göre popülist oylar üzerindeki etkinin yaklaşık yüzde 40’ı, sandığa kimin gidip kimin gitmediğiyle ilişkili.

Yani öfkeli seçmen mutlaka başka bir partiye yönelmiyor. Bazen hiçbirine oy vermiyor. Ekonomik güvensizlik radikal sola da destek yaratabiliyor. Hangi yöne gidileceğini yalnızca gelir kaybı değil; partilerin sunduğu seçenekler, güvenlik ve göç tartışmaları, kimlikler ve siyasi temsil duygusu da etkiliyor.

Fransa’nın meselesi neden bizim de meselemiz?

Almanya’da AfD’nin yükselişi, İtalya’da Giorgia Meloni’nin iktidara gelişi Avrupa’da geleneksel partilerin karşılaştığı güçlükleri farklı biçimlerde gösteriyor. Göç, eşitsizlikler ve siyasi gelenekler her ülkede farklı. Ama ortak soru şu: Ekonomik ve toplumsal değişim hızlanırken merkez siyaset seçmeni neden ikna etmekte zorlanıyor?

Bu yalnızca siyasetçilerin sorunu değil. Bir işletme yeni makine alırken, ihracat pazarına girerken veya çalışan sayısını artırırken yalnızca bugünkü faiz oranına bakmaz. Vergilerin, enerji politikalarının, ticaret kurallarının ve genel ekonomik yönün ne kadar öngörülebilir olduğunu da hesaplar.

Siyasi güvenin aşınması, ekonomik kararların ufkunu kısaltabilir. Yatırımlar ertelenebilir, firmalar uzun vadeli taahhütlerde daha temkinli davranabilir. Elbette her siyasi değişim belirsizlik demek değildir. Ama kuralların nasıl değişeceğinin öngörülemediği bir ortamın maliyeti vardır; bu maliyet çoğu zaman bilançoda ayrı bir satır olarak görünmez.

Üstelik Fransa’daki gelişmeler Türkiye’den uzak bir siyasi tartışma da değil. Avrupa Birliği’nin sanayi, enerji, ticaret ve iklim politikaları Türkiye’deki üreticinin maliyetini, ihracatçının pazara erişimini, KOBİ’nin yatırım hesabını etkiliyor. Avrupa siyasetindeki yön değişiklikleri bu politikaların önceliklerini ve uygulanma biçimini değiştirebilir. Dolayısıyla Paris’teki siyasi gerilimi izlemek yalnızca Fransız seçmeninin ne yapacağını merak etmek değildir.

Sonuçta ilişki iki yönlü. Ekonomik sıkıntılar siyasi hoşnutsuzluğu besleyebilir. Siyasi güven kaybı da ekonomik kararları zorlaştırabilir. Bir ülkenin büyüme oranını yükseltmek önemli; ama o büyümenin adil paylaşıldığına ve kararların makul biçimde alındığına dair inancı güçlendirmek de öyle.

Paris’ten ayrıldıktan birkaç gün sonra gördüğüm görüntülerin bana bunu düşündürdüğü şu oldu aslında: İnsanlar yalnızca daha yüksek gelir, daha iyi kamu hizmetleri veya daha güvenli sokaklar istemiyor. Bunları sağlayacağını söyleyenlere inanmak da istiyor.

Belki de Avrupa merkez siyasetinin önündeki asıl soru şu: Seçmene daha iyi bir gelecek vaat etmek yeterli mi, yoksa önce o vaadi veren siyasete duyulan güveni yeniden kurmak mı gerekiyor?

Ekonomik öfkenin adresi

Hayat pahalılığına kızan herkes aynı partiye oy vermez. Bir çalışan ücretini düşünürken güvenliği, bir esnaf vergi yükünü düşünürken istikrarı, bir sanayici enerji maliyetini düşünürken öngörülebilirliği de hesaba katar. Üstelik siyasete güvenini kaybedenlerin hepsi yeni bir parti aramaz; bazıları sandığa gitmez. Ekonomik sıkıntı öfkenin nedenini açıklayabilir. Ama o öfkenin hangi siyasi adrese gideceğini, insanların kime ve neye inandığı da belirler.

İşyerlerinin; çalışanlarına ait kimlik bilgilerini, işe giriş ve çıkış tarihlerini, faaliyet adreslerini ve diğer bilgileri polis veya jandarma karakolları gibi yetkili genel kolluk birimlerine bildirmesi, kimlik bildirme yükümlülüğü olarak adlandırılmaktadır. Uygulamada çoğu zaman gözden kaçan bu yükümlülük, süresinde yerine getirilmediğinde işverenler açısından ciddi sonuçlar doğurabilmektedir. Yazımızda, kimlik bildirme yükümlülüğüne ilişkin süreler, belgeler, idari para cezaları ve SGK yönünden sonuçlar üzerinde durulacaktır.

Bu sistem aracılığıyla toplanan veriler, yalnızca kamu düzeninin sağlanmasında kullanılmamakta, TÜİK ve SGK gibi kurumlar tarafından da görevleri kapsamında değerlendirilmektedir.

Zira bildirimler; çalışan haklarının korunması, kayıt dışı istihdamla mücadele, sosyal güvenlik sisteminin sağlıklı işlemesi ve iş sağlığı ve güvenliği bakımından da önem taşımaktadır.

Yükümlülüğün dayanağı olan mevzuat

Konuya ilişkin esaslar, 1774 sayılı Kimlik Bildirme Kanunu ile bu kanun uyarınca çıkarılan “Kimlik Bildirme Kanununun Uygulanması İle İlgili Yönetmelik” hükümlerinde düzenlenmiştir.

Bu çerçevede, işyerlerinde çalışanların, bazı işletmelerde ise hizmet alanların kimlik bilgilerinin eksiksiz ve doğru biçimde yetkili makamlara bildirilmesi zorunludur.

Mevzuat kapsamındaki kişi ve kuruluşlar

-Özel veya resmi tüm konaklama, dinlenme, bakım ve tedavi tesislerinin, ticaret ve sanat amacı güden tüm işyerlerinin ve öğrenci yurtlarının sorumlu işleticileri,

-Bu işyerlerinde çalışanlar ile barınanlar,

-Resmi dairelerin yetkili amirleri,

-Konutlarda sürekli veya geçici olarak kalanlar, çalışanlar ve konut değiştirenler,

kimlik bildirme mevzuatının kapsamına girmektedir.

Hemen belirtelim ki, ticaret ve sanat amacı güden işyeri kavramı oldukça geniş yorumlanmaktadır. Her türlü ticarethane, tüccar yazıhanesi, ocak veya şantiye, fabrika ve imalathane, atölye, depo, antrepo, ardiye, mağaza ve dükkân, banka ve banker dairesi, ikraz ve istikraz müessesesi ile imtiyazlı ve imtiyazsız anonim, kooperatif, limited, komandit ve kollektif şirket gibi çalışma konusu mal veya para ticareti olan özel ya da kamu kuruluşları bu kapsamda değerlendirilmektedir.

Sorumlu işletici bildirimi

Otel, motel, han, pansiyon, bekar odaları, günübirlik kiralanan evler, kamp, kamping, tatil köyü, her türlü özel veya resmi konaklama yeri (yatılı okulların pansiyonları, yetiştirme yurtları ve köy odaları dahil) ile özel sağlık müesseseleri, dinlenme ve huzur evleri ve dini ve hayır kurumlarının sosyal tesislerinde sürekli olarak bir sorumlu işletici bulundurulması gerekmektedir. Söz konusu kişinin kimliği, tesis açılmadan önce, tesisin sahibi, kanuni temsilcisi veya kiracısı tarafından iki nüsha düzenlenecek İşletici Kimlik Bildirme Belgesi’ne (Form: 1) yazılarak en yakın yetkili genel kolluk birimine teslim edilmesi gerekmektedir.

Sorumlu işletici değişmesi hâlinde ise 24 saat içinde aynı usul izlenmekte; yeni işleticiye ait kimlik bildirme belgesine, ayrılan işleticinin adı ve ayrılış tarihi eklenerek en yakın yetkili genel kolluk birimine verilmektedir.

Bu yükümlülüğün yerine getirilmemesi hâlinde 7 bin 467 TL (2026 yılı tutarı) idari para cezası uygulanmaktadır.

Çalışanların kimlik bildirimi ve süreler

Yukarıda sayılan konaklama yerleri, özel sağlık müesseseleri, dinlenme ve huzur evleri ile dini ve hayır kurumlarının sosyal tesislerinde sürekli veya geçici olarak çalıştırılanların kimlikleri, iki nüsha düzenlenecek Çalışanlara Ait Kimlik Bildirme Belgesi’ne (Form: 2) yazılarak 24 saat içinde en yakın yetkili genel kolluk birimine verilmesi gerekmektedir.

Bunların dışında kalan, ticaret ve sanat amacı güden işyerlerinde ise süre daha uzundur. Bu işyerlerinde sürekli veya geçici olarak çalıştırılanlar için aynı belge (Form: 2) iki nüsha olarak hazırlanmakta ve 3 gün içinde en yakın yetkili genel kolluk birimine teslim edilmektedir.

İşe başlama aşamasında kolluk birimine verilen Form: 2’nin imzalı bir nüshası ise işyerinde muhafaza edilmektedir.

Çalışanın işten ayrılması hâlinde de aynı süreler geçerlidir. Başka bir ifadeyle, belgenin ayrılışa ilişkin bölümleri (ayrılış tarihi ve imza) doldurularak 24 saat veya 3 gün içinde yetkili genel kolluk birimine yeniden bildirimde bulunulması gerekmektedir.

İşyerleri, ellerinde kalan belge nüshalarını, kolluk biriminden alacakları kısımla birlikte üç yıl boyunca saklamakla yükümlüdür.

Yukarıdaki bildirimleri aynı sürelere uymak kaydıyla, genel kolluk kuvvetlerinin bilgisayar terminallerine bağlanarak elektronik ortamda da yapılabilmektedir.

Çalışanların işe başlayış ve ayrılışlarına ilişkin bildirimler süresinde yapılmazsa idari para cezası uygulanmaktadır.

Otel, motel, han, pansiyon, bekar odaları, günübirlik kiralanan evler, kamp, kamping, tatil köyü, her türlü özel veya resmi konaklama yeri (yatılı okulların pansiyonları, yetiştirme yurtları ve köy odaları dahil) ile özel sağlık müesseseleri, dinlenme ve huzur evleri ve dini ve hayır kurumlarının sosyal tesisleri için her bir çalışan bakımından 7 bin 467 TL; bunlar dışında kalan ticaret ve sanat amacı güden işyerleri için ise her bir çalışan bakımından 481 TL idari para cezası uygulanmaktadır.

SGK’nın kimlik bildirimlerine ilişkin işlemleri

1774 sayılı Kimlik Bildirme Kanunu’nun ek 2’nci maddesi gereğince, işyerlerinde sürekli veya geçici olarak çalışanlara ilişkin kimlik bilgileri genel kolluk kuvvetlerince SGK il müdürlüklerine ve merkez müdürlüklerine iletilmektedir.

SGK, bu bilgileri kayıt dışı istihdamla mücadele kapsamında değerlendirmektedir. Dolayısıyla kolluğa kimliği bildirilen kişilerin işyerince sigortalı olarak bildirilip bildirilmediği kontrol edilmekte; sigortasız çalıştırıldığı tespit edilenler bakımından sosyal güvenlik mevzuatı gereği işyerinin denetime alınması, sigortalılık tescili, prim tahakkuku, idari para cezası ve prim teşviklerinden yasaklılık gibi işlemler yürütülmektedir.

Sonuç olarak; kimlik bildirme sistemiyle toplanan veriler yalnızca kolluk birimleri için değil, TÜİK ve SGK gibi kuruluşlarca da görevleri kapsamında kullanılmaktadır. Bu nedenle işverenlerin, hem sorumlu işletici hem de çalışan bildirimlerini süresinde yapmaları ve bildirimi yapılan kişilerin sosyal güvenlik kayıtlarının eksiksiz olmasına özen göstermeleri gerekmektedir.

İşverenin performansı hangi ölçütlerle değerlendirdiği, düşük performansın süreklilik gösterip göstermediği ve fesih öncesinde hangi iyileştirme adımlarının uygulandığı birlikte önem taşımaktadır.

4857 sayılı İş Kanunu’nun 18’inci maddesine göre, otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde en az altı aylık kıdemi bulunan işçinin belirsiz süreli iş sözleşmesini fesheden işveren, işçinin yeterliliğinden veya davranışlarından ya da işletmenin, işyerinin veya işin gereklerinden kaynaklanan geçerli bir sebebe dayanmak zorundadır. 

Performans düşüklüğü de işçinin yeterliliğinden kaynaklanan nedenler kapsamında değerlendirilebilmektedir.

Performans nedeniyle fesihte ilk şart, iş yerinde performans değerlendirme sisteminin bulunmasıdır. Performans kriterlerinin somut, ölçülebilir, işyerinin ve yapılan işin koşullarına uygun olması esastır. Performans kriterlerinin aynı işi yapan çalışanlara aynı dönem içinde eşit şekilde uygulanması gerekir. 

Diğer yandan, çalışandan beklenen hedeflerin gerçekçi ve makul olmalı, performans standartları da önceden çalışana yazılı olarak bildirilmelidir. Uygun bir performans değerlendirme sisteminde, çalışanların performansı düzenli aralıklarla ölçülmeli, sonuçlar kayıt altına alınmalı ve çalışanla paylaşılmalıdır. 

Performans değerlendirme sonucunun düşük çıkması halinde, öncelikle sonucun kaynağı araştırılmalıdır. Düşük performans işçinin bilgi, beceri, davranışlarından veya iş organizasyonu, ekipman yetersizliği, gerçekçi olmayan hedefler, çalışma ortamı gibi nedenlerden kaynaklanabilir. Performansın geçerli fesih nedeni olabilmesi için, düşük performansın süreklilik göstermesi beklenir. 

Çalışanın performansının düşük olduğu tespit edildiğinde doğrudan feshe gidilmemelidir. Öncelikle sonuçlar çalışana bildirilmeli ve savunması alınmalıdır.

Çalışanın performansını geliştirebilmesi için gerekli eğitim, yönlendirme ve destek sağlanmalıdır. Gerektiğinde belirli bir iyileştirme süresi verilmelidir. Eğitim ve uyarı sonrasında performans tekrar ölçülmeli, gelişme olup olmadığı somut verilerle takip edilmelidir. 

Performans nedeniyle fesihte temel ilkelerden biri, feshin son çare olmasıdır. İşverenin, iş sözleşmesini sona erdirmeden önce daha hafif tedbirlerle iş ilişkisinin devamının mümkün olup olmadığını araştırması gerekir. 

Eğitim verilmesi, işin yapılış biçiminin yeniden düzenlenmesi, görev veya bölüm değişikliği teklif edilmesi ve son bir uyarı sonrasında makul bir süre performansın izlenmesi feshin son çare ilkesi kapsamında değerlendirilebilir.

Eğer uyarı, eğitim, savunma, görev değişikliği gibi imkânlar değerlendirilmeden doğrudan performans düşüklüğü gerekçesiyle feshe gidilirse, işe iade uyuşmazlıklarında feshin geçersiz sayılması söz konusu olabilecektir.

İşçinin işe iade davası açabilmesi için 4857 sayılı İş Kanunu kapsamında çalışıyor olması, iş yerinde 30 veya daha fazla işçinin çalışıyor olması, işçinin en az 6 aylık kıdem süresine sahip olması, belirsiz süreli iş sözleşmesi ile çalışması, işveren vekili olmaması ve arabulucu nezdinde anlaşma sağlanamamış olması gerekir.

İşe iade davasının işçi lehine sonuçlanması ve işçinin süresi içinde işe başlamak üzere başvurması halinde, işçiye kararın kesinleşmesine kadar çalıştırılmadığı süre için en çok 4 aya kadar boşta geçe süre ücreti ödenmelidir. İşveren, başvuru üzerine işçiyi 1 ay içinde işe başlatmazsa, ayrıca mahkeme tarafından belirlenen 4 ila 8 aylık ücret tutarında işe başlatmama tazminatı ödemelidir. İşe başlatılmayan işçiye ayrıca kıdem tazminatı/farkı, ihbar tazminatı/farkı ve bakiye yıllık izin ücreti/farkı ödenecektir.

Sonuç olarak, performans nedeniyle fesihlerde sürecin usule ve objektif kriterlere uygun yürütülmemesi, yalnızca feshin geçersiz sayılmasına değil, işveren açısından önemli ek maliyetlere de yol açabilecektir. Bu nedenle performans takibi, savunma, eğitim, uyarı ve son çare ilkesi fesih öncesinde mutlaka birlikte değerlendirilmelidir.

Yüksek eğitimli veya yetenekli kişilerin bir ülkeden diğerine göç etmesine ‘Beyin Göçü’ adını veriyoruz. Beyin göçü, nitelikli ve eğitimli insanların bir ülkeden, genellikle düşük gelirli veya daha az dinamik ekonomilerden daha zengin, daha dinamik ekonomilere net çıkışı ifade ediyor.

İnsan sermayesi ya da daha güncel tanımıyla insan kaynakları, sağladıkları işgücü becerileri, iş yapma bilgisi ve yaratıcılığı ile verimliliğin, yeniliğin ve uzun vadeli büyümenin ana itici güçlerinden birisi. O nedenle ‘beyin göçü’ bir ülke vatandaşlarının başka bir ülkede yaşama tercihi yanında, nitelikli işgücünün de kaybı anlamına geldiği için ekonomik açıdan da son derece önemli.

Devletler açısından eğitimine yatırım yaptıkları işgücünün kaybı, söz konusu kişinin en verimli yıllarını, girişimcilik becerilerini ve hatta istidam vergilerini başka bir ülkeye kaptırmak anlamına geliyor. Nitelikli işgücünü çeken ülkeler açısından ise başka bir ülkenin yüksek maliyetlerle oluşturduğu işgücüne maliyet ödemeksizin sahip olması ve ikili rekabette avantajı ele geçirmesi demek.

Beyin göçü esas olarak ücretler, kariyer olanakları, kurumlar ve yaşam kalitesi açısından uluslararası düzeydeki büyük farklılıklardan (itici ve çekici faktörler) kaynaklanıyor.

Fakat son yıllarda özellikle gençleri boğan, özgürlük anlamında geriye doğru giden ülkelerden, daha fazla özgürlük vaat eden, gelecek kaygısının çok daha az olduğu, yaşam koşullarının bireysel konfora katkı sağladığı ülkelere gidiş, her yaş grubundan insanı çeken faktörler olarak öne çıkıyor.

Bir ülke açısından beyin göçü kapsamında en kötü olanı şüphesiz ‘genç beyin göçü’.

Gençlerin dış göçü, özellikle yükseköğrenim görmüş kişilerin başka ülkelere gitmesi, terk edilen ülke açısından uzun dönemde önemli sonuçlar doğuruyor. Genç göçmenlerin kalan çalışma ömürlerinin uzun olması, girişimci olarak risk alma ve bir işten diğerine geçiş yapabilme hızı, dinamizmi, yenilikçi özellikleri, tek ettikleri ülke açısından demografik yaşlanma ve emeklilik sistemi üzerindeki baskının artması anlamına da gelmekte. Farklı birçok ülkede yapılan araştırmalardan elde edilen nedensel kanıtlar gençlerin, özellikle yüksek eğitimli göçmen dalgasının, ayrıldıkları bölgelerde yeni şirket kuruluşunu azalttığını gösteriyor bizlere.

Büyüme modellerinde, insan sermayesi stoğu, verimliliği ve yeni teknolojiyi benimseme kapasitesini belirler. Nitelikli göç, bu stoğu doğrudan azaltır. Böylece "en iyiler ve en parlaklar" dışarı giderler, içeride kalanlar ise insan kaynağı stoğunun kalitesini düşürür. Bu konuda yapılan ilk çalışmalar ve sonrasındaki yaygın görüş, beyin göçünü, göç veren ülkeler için doğrudan bir kayıp olarak ele almıştı. Daha yeni çalışmalar, yüksek vasıflı göçün bir ülkenin insan sermayesi stoğunu tamamen tükettiğini doğrulamasa da, göç oranlarının yüksek ve eğitimli nüfusun az olduğu durumlarda bu sonucu doğurabileceğini gösteriyor. Bizim gibi özellikle nitelikli insan kaynağı üretmekte zorlanan ülkeler açısından bu önemli bir sorun.

Beyin göçü, özellikle doktorlar, hemşireler, öğretmenler ve araştırmacılar gibi yoğun bilgi, beceri ve üstün nitelik gerektiren ve sosyal getirilerin yüksek olduğu sektörlerde, dışa göçün yaşandığı ülke açısından ciddi eksikliklere neden olabilir.

Yetenekli ve becerikliler dışarıya gittikçe, içeride bunların yarattığı boşluğu doldurmak ya daha niteliksizlerle ya da başka göç veren ülke vatandaşlarıyla gerçekleştiğinden, beyin göçü veren ülkenin genel seviyesi de düşüp vasata doğru yol alıyor. Her kesimden verilen göçle vasatlaşan ülke, bilim üretmekten, girişimcilikten, yeni teknolojileri benimseyip kullanabilmekten de geri kalıyor. Toplumun geneline vasatlık yavaş yavaş hâkim olmaya başladıkça, bu sefer beyin göçü daha da fazla artıyor.

Beyin göçünün yüksek olduğu ülkelerde yöneticiler, eğer oluşan bu vasatlıktan rahatsız olmuyor ve vasatlık işlerine geliyorsa, dışa göçü tersine döndürmek için herhangi bir girişimde bulunmuyorlar. Bence bir ülkeyi bekleyen en büyük tehlike ya yöneticilerin konunun ciddiyetinin farkında olmaması ya da yaşanan vasatlıktan memnun olması.

Beyin göçü, sosyoekonomik dinamiklerin ve ülkenin yetişmiş insan kaynağı vizyonunun en somut göstergelerinden biri. Toplumsal tartışmalarda sıklıkla soyut iddialar üzerinden ele alınan bu olgu, Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) tarafından her yıl "Yükseköğretim Beyin Göçü İstatistikleri" ile net, somut ve analitik bir zeminde tartışmaya imkân tanıyan veriler açıklanıyor.

İlk sırada Moleküler Biyoloji ve Genetik mezunları var

TÜİK’in 2025 yılı "Yükseköğretim Beyin Göçü İstatistikleri" bu yıl çarpıcı verilerle karşımıza geldi.

Verilere göre, Türkiye'deki yükseköğretim mezunlarının genel beyin göçü oranı bir önceki yıla kıyasla artarak yüzde 2,2 seviyesine yükseldi. Cinsiyet kırılımında ise erkek mezunlardaki göç oranının yüzde 2,7 ile kadın mezunlardaki yüzde 1,8'lik orana kıyasla belirgin şekilde daha yüksek olduğu görülüyor.

Lisans programları temelinde yapılan inceleme, yurt dışına yönelimin rastgele dağılmadığını; aksine küresel ölçekte Ar-Ge ve inovasyonun merkezinde yer alan temel bilimler ile hibrit mühendislik alanlarında kümelendiğini gösteriyor. 2025 verilerine göre beyin göçü oranının en yüksek olduğu ilk beş lisans programı şöyle sıralanıyor.

1. Moleküler Biyoloji ve Genetik (yüzde 13,1)
2. İşletme Mühendisliği (yüzde 13,0)
3. Matematik Mühendisliği (yüzde 11,0)
4. Elektronik Mühendisliği (yüzde 10,9)
5. Fizik Mühendisliği (yüzde 10,2)

Görüldüğü üzere, beyin göçünde analitik problem çözme kabiliyeti sunan ve biyoteknoloji gibi stratejik sektörlere zemin hazırlayan bölümler ilk sırada yer alıyor. Lisans programları arasında en yüksek beyin göçü oranı yüzde 13,1 ile Moleküler Biyoloji ve Genetik bölümünde gerçekleşmiş.

Sosyoekonomik açıdan en dikkat çekici makas ise, kurum türü ve öğrencinin akademik başarı durumuna göre şekilleniyor.

2024 yılında yüzde 1,7 olan devlet üniversitesi mezunlarının göç oranı 2025'te yüzde 1,9'a; vakıf üniversitesi genel ortalaması ise yüzde 4,3'ten yüzde 4,4'e yükselmiş durumda.

ÖSYM sınavlarında en üst dilimlere girerek vakıf üniversitelerine dereceyle yerleşen "tam burslu" grubun gösterdiği yüzde 8,6'lık göç oranı, genel vakıf ortalamasının (yüzde 4,4) yaklaşık iki katı, devlet üniversiteleri ortalamasının (yüzde 1,9) ise dört katından fazlasına denk geliyor. Bu durum, akademik kapasitesi en yüksek öğrenci grubunun uluslararası işgücü piyasaları tarafından çok daha hızlı çekildiğini kanıtlıyor.

Yükseköğretimde eğitim dilinin küresel mobilite üzerindeki etkisi analiz edildiğinde, sıralamanın zirvesinde ilgi çekici bir tablo ortaya çıkıyor. Öğrenim diline göre beyin göçü oranları şu şekilde dağılıyor: Fransızca (10,5), Almanca (yüzde 7,5), İngilizce (6,8) ve Rusça (yüzde 5,0).

Fransızca eğitim veren programlardan mezun olanların yüzde 10,5 ile ilk sırada yer alması, dil yetkinliğinin hedef ülke pazarlarına ve Avrupa eğitim/istihdam ekosistemine doğrudan bir geçiş köprüsü sağladığını gösteriyor. Fransızca eğitim veren kurumların yakaladığı bu oran, Almanca ve küresel standart kabul edilen İngilizce eğitim programlarını belirgin biçimde geride bırakmış görünüyor.

En yüksek göç yüzde 7 ile bilişim ve iletişim teknolojilerinde

Sektörel ve disipliner alanlar bazında bakıldığında, dijital dönüşümün ve teknoloji odaklı üretimin lokomotifi olan sektörlerin beyin göçünde lokomotif görevi gördüğü açıkça görülüyor. En yüksek göç oranına sahip eğitim ve öğretim alanları; bilişim ve iletişim teknolojileri (yüzde 7,0), mühendislik, imalat ve inşaat: (yüzde 4,8) ve doğa bilimleri, matematik ve istatistik (yüzde 3,0) olarak sıralanıyor.

Bilişim ve iletişim teknolojileri alanındaki cinsiyet kırılımı, sektörün dinamikleri açısından önemli bir farkı gözler önüne seriyor. Bu alandan mezun olan erkeklerde beyin göçü oranı yüzde 8,2'ye kadar tırmanırken, kadınlarda bu oran yüzde 5,1 seviyesinde kalıyor.

Yelpazenin diğer ucundaki en düşük göç oranları incelendiğinde ise erkeklerde en düşük oran yüzde 0,8 ile tarım, ormancılık, balıkçılık ve veterinerlik alanlarında, kadınlarda en düşük oran yüzde 0,7 ile eğitim alanında kaydedilmiş.

İlk sırada Almanya var

Yükseköğretim mezunlarının yerleşmek için tercih ettiği ilk beş ülke ise çok tanıdık. Birinci sırada Almanya var. Almanya’yı ABD, Birleşik Krallık, Hollanda ve Kanada izliyor. Gençlerin tercihi sadece daha fazla para kazandıkları ülkeler değil. Bu ülkeler dünya demokrasi endeksinde de en önde gelen ülkeler.

Ülkelerin tercih ettiği uzmanlık alanları incelendiğinde, son derece net bir yetenek paylaşımı görülüyor. Avrupa'nın teknoloji ve sanayi merkezleri olan Almanya, Birleşik Krallık ve Hollanda en çok Bilgisayar Mühendisliği mezunlarını çekerken, ABD'ye giden grubun liderliğini Elektrik-Elektronik Mühendisliği üstleniyor. Kanada tarafında ise ilk sırayı işletme mezunları alıyor.

Ekonomik gerçeklik ve TÜİK rakamları bizlere özellikle gençlerin beyin göçü için ‘Giderlerse gitsinler’ deme lüksümüz olmadığını açıkça gösteriyor.

Elbette, tercih bu değilse.

Son zamanlarda birçok yabancı şirket ve yatırımcıyla yaptığım görüşmeler, Türkiye’ye son yıllarda hiç olmadığı kadar ilgi olduğunu gösteriyor. Açıkçası bu ilgi beni şaşırtıyor. Biz içeride olunca, genelde ülkemizde olumsuzlukları görüyor ve yazıyoruz. Oysa dünyanın geri kalanı da bizden pek farklı değil. Bugün size önümüzde duran fırsat penceresinden ve bundan istifade edebilmek için yapmamız gerekenlerden bahsedeceğim.

Türkiye’nin neo-liberal politikalara geçiş yaptığı 1980’lerden itibaren, küresel ekonomi içindeki göreli pozisyonunun en iyi olduğu sene bana göre 2015’ti. Bazıları için “peak Turkey” yılları 2011 veya 2013 de olabilir. Ama dönemsel olarak herhalde 2010’ların ilk yarısında mutabık kalırız. O zamanlar Türkiye yabancı yatırımcıların gözdesiydi. Financial Times, Wall Street Journal, the Economist’te hakkımızda hep olumlu haberler çıkardı. 2015 Kasım’da Antalya’da düzenlenen G20 zirvesi de bir bakıma Türkiye’nin bu öneminin bir nişanesi olmuştu.

Sonra ne oldu? Önce güvenlik meseleleri çıktı. Birçok vatandaşımızı kaybettiğimiz onlarca olay arasında, 1 Ocak 2017’deki Reina katliamı, dış dünyanın algısı açısından herhalde bir dönüm noktası olmuştur. Darbe girişimleri, terör saldırıları ve Rahip Brunson krizi sonrası, bazı değerlendirmelerde sanki 60 küsur yıldır NATO üyesi olan bir ülke değilmişiz de bir üçüncü dünya ülkesiymişiz gibi konumlandırıldık. Sonra COVID-19, yıkıcı depremler ve makroekonomik istikrarsızlıklar geldi. Bu trendin bizi getirdiği noktada, geçen sene itibarıyla, Türkiye’nin dışarıda yaptığı doğrudan yatırım, ülkemize çektiğimiz doğrudan yatırımı geçti. Tarihte ilk kez...Bizim gelir seviyemizde bir ülke için üzücü bir durum!

 “Nedir bu yabancı hayranlığın? Yabancı yatırım olsa ne olur, olmasa ne olur?” diye sorabilirsiniz. Yabancı yatırım, bizim gibi ekonomik potansiyeli yüksek, girişimci ülkeler için yeni iş yapma biçimlerini öğrenmek demek. Küresel ekonomide rekabet gücünüzü artıracak yeni iş süreçlerine dair bilgi genellikle kitaplarda yazmıyor. Birlikte iş yaparak öğreniyorsunuz. Mesela Amerikalılar, son 30 senede çip üretmeyi unuttukları için bugün Tayvanlı TSMC’yi; gemi yapmayı unuttukları için de Koreli Hangwa’yı ülkelerine davet edip, üzerine de milyonlarca dolar teşvik vererek yatırım yaptırıyorlar. Neden? Bu işleri yeniden öğrenebilmek için.

Yabancı, imalat sanayiinde Doğu Avrupa’ya, hizmetlerde Körfez’e gitti

Peki, son on küsur senede bizden kaçan yabancı yatırım nereye gitti? İmalat sanayiinde -tüm dünyanın yatırımını emen Çin’i saymazsa- Doğu Avrupa’ya, hizmetlerde ise Körfez’e gitti. Birçok küresel şirketin bölgesel merkezi İstanbul’dan Dubai’ye taşındı. Ben de bu yazıda geleceğini daha parlak gördüğüm hizmetler sektörü üzerinde duracağım.

Bir küresel şirketin bölgesel merkezinin sizin ülkenizde olması, o şirkette çalışan hemşehrilerinizin sayısının artması anlamına gelir. Ülkemizde büyük kentlerde yaşayan herkesin bildiği gibi, dünya ne kadar rasyonel ve kurumsal hale gelse de “hemşehricilik” önemli bir şeydir. Nitekim, ABD’de yapılan akademik çalışmalara göre, küresel bir Amerikalı şirkette belli bir etnik grubun sayısı ne kadar artarsa, o şirketin o grubun anavatanına yaptığı yatırım miktarı da o denli artıyor. Bir şirketin CEO’su yabancı biri olursa şirketin o CEO’nun memleketinde bir satın alma yapma ihtimali diğer memleketlere nazaran 17 kat daha yüksek çıkıyor! Küresel ekonomide hemşehricilik böyle bir şey işte. Buna hemşehricilik değil de “yöneticiler, ilişki ağlarının gelişmiş olduğu yerlerdeki fırsatları daha iyi görüyorlar” diyelim!

İşte Birleşik Arap Emirlikleri ve son yıllarda yarışa katılan Suudi Arabistan bu hemşehriciliğin kıymetini görmüştü. O yüzden iki ana vaatle küresel şirketlerin Ortadoğu ve hatta Asya’daki yönetim merkezlerini çekmeyi başardılar. Birincisi istikrar, ikincisi ise dünyanın en modern regülasyonları. İngiltere kanunlarını mı istiyorsunuz? Buyurun, size hem kanun hem de İngiliz yargıç. Modern fintek regülasyonları ya da yapay zekâ regülasyonları mı istiyorsunuz? Buyurun, Singapur’dan getirdiğimiz danışman size en âlâsını yazsın.

Körfez’deki girişimciler ve küresel şirketler, yeni yer arıyor

Görünen o ki 2026’da birkaç füze ve dron, Körfez’in bu hikâyesini sekteye uğrattı. Henüz hikâye sona erdi mi bilmiyoruz. Ama yılın ilk yarısında Birleşik Arap Emirlikleri’nde, son aylarda da Suudi Arabistan’da yaşanan saldırılar, bu ülkelerde yaşayan ekspatların ya da oralara gelip giden küresel şirket yöneticilerinin hiç hoşuna gitmiyor. Nitekim bu hafta, Suudi Arabistan 2017’den beri -COVID-19 hariç- her sene düzenlediği “çölde Davos” denen Future Investment Initiative etkinliğini bu Ekim gerçekleştiremedi ve 2027 yılına erteledi.

Şimdi Körfez’deki girişimciler ve küresel şirketler, kendilerine yeni yerler bakıyor. Bölgeye bakınca Türkiye, gelişmekte olan ülkeler arasında en istikrarlı ve en bağlantılı olanlardan biri olarak öne çıkıyor. Ancak yukarıda, “yabancı yatırım çekmenin diğer sırrı nedir?”, diye sormuştuk. Cevap basit: Şirketlerle konuşarak yapılan modern regülasyonlar. Etatist bürokrasi geleneğimizle bu konuda maalesef sınıfta kalıyoruz. Geçenlerde dünyanın en büyük şirketlerinden birinin temsilcisiyle birlikte Azerbaycan’da bir kamu kurumu yöneticisiyle görüşmedeydim. Azerbaycanlı yönetici, “Biz meraklı tarafız, sizden öğreneceklerimiz var,” diyordu. Nadiren gelen fırsatları kaçırmak istemiyorsak, bizim de başkalarından öğreneceklerimiz olabilir!

“… Sözün burasında konunun bir başka boyutunu da gözden kaçırmayalım: Ali Babacan’ın kabinede yer alacağı iddiaları…

Babacan’ı, Deva, Yeniden Refah, Fazilet (kendini feshetmeseydi Gelecek) gibi partilerin ortak cumhurbaşkanı adayı göstermeyi planladığı da konuşuluyor, Mansur Yavaş’ın cumhurbaşkanı, Babacan’ın başbakan olacağı bir modelden de bahsediliyor. Hal böyleyken Babacan’ın ekonomiden sorumlu koalisyon ortağı olarak kabinede yer alması gerektiği savları nereden çıkıyor?”

Kaldığımız yerden devam edelim…

Önce bir durum tespiti yapalım.

Yeni Parti, CHP, TİP gibi partilerin dışında İYİ Parti, Zafer Partisi, Anahtar Parti, Saadet ve Yeniden Refah tarafında da kapalı kapılar arkasında ortak aday çıkarma merkezli yoğun bir trafik yürütülüyor. Adalet Partisi lideri Vecdet Öz de geçenlerde “Hesapları doğru yapın, herkesi şaşırtacak gelişmeler var” diyerek bu arayışların sinyalini verdi.

“Bu neden önemli” derseniz; ortaya çıkacak tablo Cumhur İttifakı’nın kimi bileşenlerini bu yeni ittifaka doğru yönlendirebilir ki iktidar kanadı için hiç istenmeyen bir gelişme olur bu…

Bu arada geçtiğimiz aylarda Saadet Partisi'nin öncülüğünde İstanbul Çırağan Sarayı'nda Gelişen 8 Ülke (D8) Ekonomik İşbirliği Teşkilatı'nın 29. kuruluş yıl dönümüne ilişkin programı tekrar hatırlatmak isterim.

O toplantıda da yan yana gelen Saadet Partisi, Yeniden Refah Partisi, (kendini fesheden) Gelecek Partisi ve Deva Partisi Genel başkanları 11. Cumhurbaşkanı Abdullah Gül ile verdikleri fotoğrafta adeta yepyeni bir ittifakın da ipuçlarını kayda geçirmişlerdi.

Ki bu birlikteliğin cumhurbaşkanı adayının da Ali Babacan olacağı öne sürüldü.

Sonradan bu birlikteliğin, özellikle AK Parti’den uzaklaşan muhafazakâr seçmene “iyi bir alternatif” olabileceği değerlendirmeleri yapıldı.

Yine Bülent Arınç’ın AK Parti'nin kuruluş yıl dönümü için hazırlanan ve yalnızca Recep Tayyip Erdoğan'ı öne çıkaran tanıtım videolarını ve partinin mevcut durumunu eleştirirken Ali Babacan için “Tarihi tersine çeviremezsiniz kardeşim... Orada yeri gelmiş Ali Babacan da var" ifadesini kullandığını da hatırlayın…

Ortada artık Kemal Kılıçdaroğlu’nun 6’lı Masa’sı yok. Bu durumda seçmen aritmetiğine bakarsanız Cumhur İttifakı dışında kalan partilerinin bir bütün olarak muhalefet kanadını temsil etmediği bir evrende oylar iktidar (artı DEM), muhafazakâr muhalefet ve sosyal demokrat muhalefet arasında bölünecek demektir. “Oy kullanmayacağım” diyen seçmeni de (ki oranları son araştırmalara göre yüzde 20’leri geçmiş durumda) göz önüne aldığımızda adeta dörde bölünmüş bir seçmen havuzu ortaya çıkar. Bu durum da ister istemez iktidar bloğunun işine yarar.

İşte böyle bir ortamda Ankara’da hemen (adet olduğu üzere) siyaset mühendisliği devreye giriyor. “Mühendisler”in önündeki temel soru, “muhafaza muhalefet kanadı ile iktidardan kopan/soğuyan muhafazakâr seçmeni nasıl iktidarla barıştırırız?”

Benim şahsi kanaatim boşa çaba ama adamlar da boşuna “mühendis” değil! Bir kaç yöntem üzerine yoğunlaşmışlar.

Bir taraftan Ali Babacan ve Partisi’nin Cumhur İttifakı içinde yer alması ama fiilen hükümette yer almaması (MHP örneğinde olduğu gibi); diğer yandan Deva Partisi’nin İttifakta yer alması ve Babacan’ın ekonomiden sorumlu cumhurbaşkanı yardımcısı olması gibi fikirleri var.

Bu fikirlere karşılık, Deva Partisi’nin muhalefet cephesinde kalması, seçimde toplayacağı oy oranına göre ittifaka dahil edilmesi gerektiğini dile getirenler de var.

Tabii bir de “artık yarı-başkanlık sistemine geçelim; parlamentodan bir başbakan seçilsin” diyen cephe var. Burada ilginç bir durum ortaya çıkıyor; yarı-başkanlığa geçilsin diyen muhalif kesimler Mansur Yavaş’ın cumhurbaşkanı, Babacan’ın başbakan olmasını öneriyorlar, yarı-başkanlığa geçilsin diyen iktidar çevreleri ise cumhurbaşkanı Erdoğan, başbakan Babacan olsun görüşünü dile getiriyorlar. Mühendislerin hikmetinden sual olmaz ama bu Babacan merakı gerçekten ilginç!

Oysa siyaset mühendisliğinden öte bir şey var; İnsanlar yalnızca değişim istemiyor. Değişimin ehil ellerde yönetilip yönetilemeyeceğini de bilmek istiyor. Ekonomi, dış politika, adalet, eğitim, enerji, tarım, savunma, teknoloji, sağlık ve kamu yönetimi alanlarında inandırıcı, net politikalar duymak istiyorlar. Güvenin, hukukun, liyakatin, üretimin yeniden inşasını hayal ediyorlar. Ve bu talepler tek başına bir ismin kabinede ya da ittifakta yer alarak çözülebilecek talepler değil!

İç talepte yavaşlama, hanehalkında güven kaybı

Yüksek enflasyon, Türkiye ekonomisinin en önemli sorunlarından biri olmaya devam ediyor. Enflasyonla mücadele kapsamında uygulanan yüksek faizler ve mali sıkılaşma ise ekonomik faaliyet üzerinde önemli bir yük oluşturuyor.

Ücret artışlarının enflasyonun gerisinde kaldığı kesimlerde satın alma gücü azalırken, yüksek faizler de tüketimin finansmanını zorlaştırıyor. Bunun sonucunda iç talepteki yavaşlama giderek belirginleşiyor.

Üstelik bu dönemde yaşanan fon krizi, hanehalkının yalnızca gelirlerini değil, birikimlerini de olumsuz etkiledi. Konutunu veya aracını satarak fonlara yatırım yapan bazı hanelerin yaşadığı kayıplar, krizin toplumsal boyutunu da ortaya koyuyor.

Fon krizinin etkileri yalnızca doğrudan zarar gören yatırımcılarla sınırlı değil. Finansal sisteme duyulan güvenin zayıflaması, tasarruf ve tüketim kararlarını da etkiliyor. Nitekim TÜİK tarafından açıklanan Tüketici Güven Endeksi, ekimde yüzde 7,7 düşüşle endeksteki en sert aylık düşüşlerden birini sergiledi.

İhracatçı hem içeride hem dışarıda sıkışıyor

İç talepteki yavaşlamayı ihracat yoluyla telafi etmek de giderek zorlaşıyor.

Türkiye’de yüksek enflasyon, üretim ve iş gücü maliyetlerini artırırken, nominal kur artışlarının bu maliyetlerin gerisinde kalması ihracatçının fiyat rekabetini zayıflatıyor. Firmalar, yüksek üretim ve finansman maliyetlerini dış pazarlardaki satış fiyatlarına aynı ölçüde yansıtamıyor.

Buna ABD’nin uyguladığı gümrük tarifeleri ve Asya ülkelerinden gelen yoğun fiyat rekabeti de eklendi. Özellikle düşük ve orta-düşük teknoloji yoğunluğuna sahip sektörlerde faaliyet gösteren ihracatçılar, dış pazarlarda rekabet güçlerini korumakta zorlanıyor.

Dolayısıyla firmalar bir taraftan daralan iç talep, diğer taraftan zayıflayan dış rekabet gücü nedeniyle üretim, istihdam ve yatırım kararlarını yeniden değerlendirmek zorunda kalıyor.

Fon krizi şirketlerin nakit dengesini bozuyor

Ekonomideki mevcut sıkışıklığı artıran bir diğer gelişme, finansal piyasalarda yaşanan fon krizi.

Özellikle şirketlerin günlük nakit akışını değerlendirmek için kullandıkları para piyasası fonlarına yönelik güven kaybı, likidite yönetimini zorlaştırıyor. Buna özel sektör tahvil ve bono piyasasındaki sorunlar da ekleniyor.

Yeni ihraçların zorlaşması, bazı şirketlerin borç ödemelerini ötelemesi ve borsada işlem gören şirketlerde yaşanan sert değer kayıpları, şirketlerin nakit açığı adına kırılganlıkları artırıyor. Bir şirketin nakit sıkışıklığı nedeniyle ödemelerini geciktirmesi, alacaklı durumdaki diğer şirketlerin de ödeme kapasitesini olumsuz etkileyebiliyor. Özellikle kısa vadeli finansmana bağımlı ve nakit rezervleri sınırlı küçük ve orta ölçekli işletmeler açısından bu risk çok daha yüksek.

Küresel finansman koşulları da zorlaşıyor

Türkiye ekonomisindeki bu sıkışıklık, küresel enflasyon ve finansman risklerinin arttığı bir döneme denk geliyor.

Jeopolitik gelişmelerin enerji fiyatları üzerindeki etkileri, küresel enflasyon görünümünü olumsuz etkiliyor. Bu durum, gelişmiş ülke merkez bankalarının faiz artışına gitmesine sebep oldu.

Gelişmiş ülkelerde uzun vadeli tahvil faizlerinin yüksek seyretmesi ise Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelere yönelik sermaye akımlarını olumsuz etkileyebiliyor. Küresel yatırımcıların gelişmiş ülke tahvillerinden yüksek getiri elde edebilmesi, gelişmekte olan ülkelerin finansmana erişimini zorlaştırıyor.

MSCI uyarısı dikkate alınmalı

Küresel finansman koşullarındaki bozulmaya, Türkiye’nin uluslararası sermaye piyasalarındaki konumuna ilişkin riskler de ekleniyor.

MSCI, ekim ayında Türkiye hisse senedi endekslerindeki bazı değişiklikleri geçici olarak dondurdu. Piyasa şeffaflığı, halka açıklık oranları ve koordineli işlem şüphelerine ilişkin sorunların giderilmemesi halinde Türkiye’nin piyasa sınıflandırmasının yeniden değerlendirilebileceğini açıkladı.

Endonezya örneği, bu uyarının önemini gösteriyor. MSCI, benzer sorunlar nedeniyle ekim ayında Endonezya’nın daha alt bir piyasa kategorisine alınmasına yönelik istişare süreci başlattı.

Türkiye’nin de Haziran 2027’ye kadar piyasa gözetimi, denetim ve yaptırım kapasitesini güçlendirmesi, şeffaf raporlama standartlarını iyileştirmesi gerekiyor. Aksi halde olası bir statü değişikliği, uluslararası fonların Türkiye yatırımlarını azaltmasına ve finansal piyasalardaki baskının artmasına neden olabilir.

Yüksek enflasyon ve iç-dış şokların domino etkisi

Bir tarafta yüksek enflasyon ve zayıflayan talep nedeniyle azalan nakit girişleri, diğer tarafta fon krizi ve küresel şoklar sebepleriyle artan finansman maliyetleri ve borç ödeme yükümlülükleri bulunuyor.

Özellikle firmaların yaşayabileceği ödeme güçlüklerinin, şirketler arası ticari ilişkiler üzerinden ekonominin geneline yayılma riski bu dönemde ilgili finansal kurumlar tarafından yakından izlenmelidir. Zira bu riske karşı bir önlem olarak TCMB’nin, yıl sonuna kadar itfası gelecek TL cinsi borçlanma araçlarının ödenmesi için kullandırılacak özel sektör borçlanma araçlarını, kredi büyüme sınırından istisna tutması önemli bir adım oldu.

Bu süreçte, fiyat istikrarı hedefinden ödün vermeden, geçici likidite sıkışıklığı yaşayan ancak ödeme gücü bulunan firmalara yönelik hedefli tedbirlerin alınması gerekiyor. Ticari kredi düzenlemeleri, kredi garanti mekanizmaları ve gerektiğinde borçların yeniden yapılandırılması bu kapsamda değerlendirilebilir.

Bununla birlikte fon piyasalarına güvenin yeniden tesis edilmesi ve özel sektör borçlanma araçları piyasasının işleyişinin güçlendirilmesi için gereken yapısal zeminin tesis edilmesi de azami önem taşıyor. 

Bu nedenle yapısal reformların hızlandırılması ve reel sektörün finansal kırılganlıklarını azaltacak önleyici tedbirlerin uygulanması ekonomik istikrar açısından kritik önemde yer alıyor  

TÜİK de böyle yapıyor zaten… Anketlerinde son 4 haftadır iş aramayanı, “işi var” sayıyor ve işsizlik oranına katmıyor. Zaten “iş beğenmiyorlar” söylemindeki yandaşlar da bu algıya hizmet ediyor. Oysa şu anda her 3 kişiden birinin işi yok ve bu daha iyi günlerimiz. Asıl sonbaharda gör işsizlik belasını…

Arkadaşımız Talip Aktaş araştırdı ve Ekonomi Masası’nda anlattı: TÜİK’in %8,5 olarak verdiği rakamı, işgücüne katılım üzerinden hesapladığınızda; %36,6 oluyor. Çalışma çağındaki 67,2 milyonun ancak 32,5 milyonu istihdama katılmış. Eğer AB işgücüne katılımıyla hesaplarsak gerçek işsizlik; %36,36 olur.

EKONOMİNİN EN BÜYÜK SORUNU NEDİR?

Asal Araştırma’nın anketine bakıyoruz; Yatırım fonu borsa krizi: %26,5, Enflasyonun yüksekliği: %22.2, Gıda fiyat artışı: %13.0, Kira konut fiyat artışı: %6.8, Elektrik su, doğalgaz, aidat yüksekliği: %5.5, İşsizlik: %5.0, Faizlerin yüksekliği: %5.0, Ekonomi yönetimi: %4.8, Akaryakıt fiyat yüksekliği: %3.7.

Görünen o ki FON rezaleti ve fiyat artışlarından sonra ekonomide en büyük sorun işsizlik… Geçen yıl 930 bin üniversite diploması ürettik fakat %20’sine iş bulabildik. Gerisi ev genci kadrolarına(!) dâhil oldu. Ekonomi küçülürken işsizliğin tırmanması bir yana, kaç işsizimiz var, bunu dahi bilemiyoruz.

İKİ SORU İKİ CEVAP / İşsizliğe dair…

Kimin sorunu?

Siyasetçi için: “en büyük sorun” olarak tanımlanabilir. Ancak önceliği değilse, popülist bir söylemden öteye geçemez. Ekonomi bürokratı için: bir istatistikten ibaret. Kamu güvenliği için potansiyel suçlu.

İşveren ne diyor?

Akıllı işveren için “henüz iş veremediği kişi” ancak akılsız işveren için; “otomasyon sayesinde işten çıkardığı kişi.” Çalışan için; “ben de işsiz kalabilirim” kaygısı. Sendikacı için işsizlik diye bir dert yok.

NOT

İŞSİZLİK; SAHİPSİZLİK VE TOPLUMSAL ZENGİNLİĞİN TAŞRASINA İTİLMİŞLİKTİR

Hayat standardının düşmesi, çalışmaktan vazgeçme, işlerin angarya gibi gelmesi, iş ve iç disiplinin bozulması, aileye yansıyan sorunlar ve tehlikeli bir geleceğin inşası. Ekonomik güvencenin ve ihtiyaçların giderilmesini sağlayan gelir kaynağının kaybı, “ailenin rızkını sağlayan kişi” rolünün sonu.

İŞSİZLİK LÛGATI

Manşet işsizlik: Resmi rakamlarla dar tanımlı olandır. Çalışma çağında ama iş aramayanlardır

Ev genci: Hem eğitim talebi olmayan hem de iş aramayan, ailesi imkânlarıyla yaşayanlar

Geniş tanımlı işsizlik: Son 4 haftadır iş aramayanları da işsiz sayan ancak çalışma yaşındakiler

İstihdama katılım: Çalışma çağındaki 15-64 yaş aralığındakilerin aktif olarak iş arama süreci

Yeni yıl yaklaşıyor ve memur ve memur emeklileriyle işçi emeklileri için müjde üstüne müjde veriliyor. Özellikle de emekliler için. Müjde diye lanse edilenlere, edilmeye çalışılanlara bakıyorsunuz, bu kavramın da içi çoktan boşaltılmış.

Neymiş müjde; emekliler enflasyon farkının üstünde artış alabilirmiş, bütçe buna elverecek şekilde yapılmış.

Seçime giderken memura da, emekliye de, çiftçiye de her zamankinden daha fazla para verildiğini, yine aynısının yapılacağını herhalde bilmeyen yoktur. Acaba yine seçimin ön hazırlığı mı yapılıyor?

Seçim için ya da değil, şöyle dişe dokunur bir ek artışa kimse tabii ki bir şey demez, niye desin. Ama acaba yapılacağı söylenen ek artış emeklinin geçmiş kayıplarını bile telafi etmiyorsa…

Enflasyonun üstünde olacağı ileri sürülen artışla maaşlarda şimdiye kadar oluşan kayıplar telafi mi edilecek yani? Ancak böyle bir durumda müjdeden söz edilebilir.

Biraz hesap yapmalı

Bir kere emekliye 2027 için enflasyonun ne kadar üstünde artış verileceği kesin değil.

Ek bir artış söz konusu olacaksa bile bunun tüm emeklileri kapsayıp kapsamayacağı da belli değil. Çünkü en düşük aylık alanlar için farklı senaryolar, 65 yaş üstü için farklı senaryolar söz konusu.

Dolayısıyla şimdiden bütün emeklileri umutlandıracak şekilde bol keseden müjde dağıtmanın gereği yok.

Kaldı ki diyelim enflasyonun hatırı sayılır ölçüde üstünde bir artış söz konusu oldu ve yine diyelim ki bu tüm emeklileri kapsadı.

Peki bu artış ya ancak şimdiye kadarki kayıpları telafi ediyorsa, hatta tüm kayıpları telafi etmekten bile uzak kalıyorsa…

İşte o yüzden hangi oranın gerçek anlamda müjde olduğunu ifade etmeden önce emeklilerin “enflasyon kadar fark aldıkları halde” enflasyona nasıl yenik düştüklerini irdelemek gerekiyor.

Enflasyon herkes için farklıdır 

Enflasyon farkı verilirken esas alınan TÜİK’in enflasyon hesaplamasının eksiksiz yapıldığını varsayalım. Ama önce şunu belirtmeliyim; bu hesaplama kim tarafından yapılırsa yapılsın ve ne kadar gerçeğe yakın olursa olsun herkes için tam doğru oranı yansıtmaz. Çünkü herkesin enflasyonu farklıdır.

Örneğin kendi evinde oturan için kiranın önemi yoktur, örneğin küçük bir şehirde oturan için ulaşım masrafı önemsizdir, çocuğun özel okula mı devlet okuluna mı gittiği fark yaratır; gibi gibi…

Açıklanan oran, tam anlamıyla doğru ve eksiksiz olsa bile Türkiye ortalamasını gösterdiği için herkes için kapsayıcı olmayabilir, kimilerine doğru gelmeyebilir.

Bu kaydı düştükten sonra devam edelim…

Enflasyon oranı tamam, kimse kuşku duymuyor, hükümet de enflasyon farkını maaş ve ücretlere yansıtıyor.

Bu durumda “Daha ne olacak, işte enflasyon kadar fark veriliyor ve çalışanlarla emekliler enflasyona ezdirilmiyor” demek mümkün mü?

İktidar için tabii ki mümkün. Hesap ortada çünkü, fark veriliyor işte.

Ama matematik pek öyle demiyor. Enflasyon farkı adı altında yapılan artışı geride kalan altı ayın enflasyonuyla sınırlı tutmak zaten her altı aylık dönem itibarıyla çalışanın da, emeklinin de gelirini reel olarak azaltmak demek.

Son iki yılı esas alarak oluşturduğum grafikte ne demek istediğim çok somut olarak görülüyor.

2025 yılının ocak ayına gelinmiş, 2024’ün ikinci yarısındaki enflasyon farkı verilmiş, varsayalım çalışan ve emeklilerin daha önceki dönemden hiçbir alacağı yok, beyaz bir sayfa açılmış ve 2025’in ilk altı ayında geçerli olacak artış uygulanmış. Gelir altı ay süreyle sabit, peki bu altı ayda fiyatlar artmış mı, tabii ki artmış.

Yıl ortasına gelinmiş, bu sefer geride kalan altı ayın farkı eklenmiş, ücretler enflasyona dokunur gibi olmuş, sonra fark yine açılmaya başlamış.

En az yüzde 8 kayıp var 

2026 enflasyonunu ekim, kasım ve aralık için yüzde 2, yüzde 1,5 ve yüzde 1,5 artış yaşanacağı varsayımıyla hesaplıyorum. Buna göre çalışan ve emeklilerin enflasyon karşısındaki iki yıllık kaybı yüzde en az 8 dolayında.

Şimdi bu orana bakarak “İki yıl için yalnızca yüzde 8 mi, pek bir şey değilmiş” denilemez. Çünkü iki yıldan beri oluşan bir kayıptan söz ediyoruz ve bu oran reele getirildiğinde çok daha yüksek çıkar. Ayrıca TÜİK’in enflasyonunun herkesi eksiksiz kapsadığı gibi bir varsayımla hareket ettiğimi de bir kez daha belirtmek isterim.

“Ek artış verilecek, dertler bitecek!”

Son dönemde iktidar kanadından bile daha aceleci davranıp her şey karara bağlanmış ve emekliyi adeta uçuracak artışlar verilecekmiş gibi tutum takınanlar var.

Birincisi artışın ne boyutta olacağı netleşmiş değil.

İkincisi artışın 2027 başında mı, yoksa ikinci yarıda mı gündeme geleceği de netleşmiş değil.

Unutulmasın, en son yapılan en çok akılda kalandır.

Seçim 2028’de olacaksa bu yılın ilk yarısı için bir düzenleme yapılma olasılığı düşüktür.

Kaldı ki bir kez daha üstüne basa basa vurgulamak gerekir, bu ek artışlar verilse bile geçmişteki kayıplar ancak belli ölçüde telafi edilecektir, o kadar.

Fonun 30 Haziran 2026 itibarıyla Türkiye’de soruşturulan şirketlerden 10’unda yaklaşık 208 milyon dolarlık yatırımı bulunuyordu. Bunlardan Destek Finans Faktoring, Odine Solutions ve Tera Grubu’nun bazı şirketleri fon krizinin ardından yürütülen soruşturmalar ve tutuklamalarla gündeme geldi, sonra da taban taban giderek hayli küçüldüler. Bundan tabii ki Norveç Varlık Fonu da etkilendi. Rakamı bilemesek de zararın oransal olarak hayli yüksek olduğu açık. 1,85 trilyon doları yöneten bir fon için rakam önemli olmayabilir ama gelişmekte olan bir piyasada “köylü kurnazları” tarafından “çırak çıkartılmak” pek de kolay sineye çekilebilecek bir olay olmasa gerek.

YATIRIM KARARLARINI KİMLER VERDİ? 

Merak ediyorum Norveç fonu bu şirketleri hangi gerekçeyle seçti? Finansal tabloları mı cazip buldu, büyüme beklentilerine mi güvendi, yoksa piyasa fiyatlarının yükselişini mi izledi? Yatırım kararlarını kimler verdi? Kararı verenleri Türkiye tarafında kim ikna etti? Bu ikna operasyonunda “kerameti kendinden menkul altın çocuklar” tarafından memnun edilenler oldu mu? “Bu hisseleri biraz taşıyın” veya “Uzun vadede iyi olacak?” mı dendi. Bunların yanıtını fonun kendisi araştırıp, vermeli.

Fonun CEO’su Nicolai Tangen, dünyanın önde gelen şirketlerinin yöneticilerini karşısına alıp kararlarını sorgulayan bir isim. Yönettiği dev varlık, ona yalnızca büyük bir güç değil, büyük bir sorumluluk da yüklüyor. Türkiye’deki yatırımların sonuçları da aynı titizlikle incelenmeli. Norveç Varlık Fonu, Türkiye’deki hisse senedi portföyünü ve dış portföy yöneticilerini gözden geçirdiğini açıkladı. İyi de bu inceleme, yalnızca fiyatların neden düştüğünü araştırmakla sınırlı kalmamalı. Asıl mesele, bu hisselerin baştan neden tercih edildiği. Dünyanın en büyük fonlarından biri, milyarlarca dolarlık portföy yönetirken bunun gibi çöp hisseleri hangi yatırım teziyle seçtiğini kamuoyuna anlatmalı.

-          10 yıl önce İstanbul’da kurduğumuz veri nerkezimiz “Star of Bosphorus”un kapasitesini büyütüyoruz. Fransız telekom devi Orange ile stratejik işbirliğine imza atıyoruz. Bunun için 40 milyon dolarlık “yeşil finansman” sağlıyoruz.

Brüksel’den döndükten birkaç gün sonra NGN’den İrem Yiğit, Orange Business, Yapı Kredi ve Garanti BBVA’nın logolarının da yer aldığı davetiyeyi gönderdi:

• NGN ile Orange Business stratejik işbirliğini duyuruyor…
• İstanbul’un küresel dijital ekonominin merkez üssü konumunu güçlendirdiği günümüzde NGN’in “Star of Bosphorus Veri Merkezi”, Türkiye’nin büyüyen dijital ekonomisini desteklemeye kararlılıkla devam ediyor.

Bu önemli işbirliğinin ve 40 milyon dolarlık finansmanın anlatıldığı buluşmaya gittim. İnanç Erol’un ev sahipliğindeki toplantıya Orange Business Türkiye Genel Müdürü Sinan Yüksel, Yapı Kredi Bankası Genel Müdür Yardımcısı Tolga Özdemir, Garanti BBVA Genel Müdür Yardımcısı Sinem Edige de katıldı.

İnanç Erol, Sanayi ve Teknoloji Bakanı Mehmet Fatih Kacır’ın sıklıkla vurguladığı vizyonu anımsatarak söze girdi:

-          Ülkemizi teknolojide, yapay zekada, veri merkezlerinde ve dijital altyapılarda küresel ölçekte rekabet eden bir merkez haline getirme vizyonuna, biz de yaptığımız yatırımlarla katkı sunuyoruz.

Güçlü dijital altyapıların Türkiye’nin teknoloji ekonomisindeki yerini belirleyeceğini vurguladı:

-          Veri artık ekonominin temel hammaddesidir. Veriyi işleyebilen, koruyabilen ve yönetebilen ülkeler geleceğin ekonomik rekabetinde öne çıkacak. Biz de NGN olarak bu dönüşümün altyapısını inşa etmek için çalışıyoruz.

NGN’in 400 kişilik güçlü bir ekiple faaliyet gösterdiğini belirtti:

-          2027 ve 2028 bütçe projeksiyonlarımız kadromuzun 500 kişiyi aşacağını öngörüyoruz. Mevcut kadromuzun yüzde 60’ı mühendislerden oluşuyor.

Genç mühendisleri NGN kadrosuna kazandırdıklarını kaydetti:

-          Yapay zeka, bulut teknolojileri, siber güvenlik ve teknik hizmetler alanlarında yetiştiriyor, uluslararası sertifikasyon süreçlerinden geçiriyor ve yüksek yetkinliğe sahip insan kaynağı olarak sektörümüze kazandırıyoruz.

Ankara’da açacakları Teknokent ofisine işaret etti:

-          Bu ofisle hem bölgesel büyümemizi hızlandırmayı hem de Türkiye’nin ihtiyaç duyduğu nitelikli teknoloji insan kaynağının yetiştirilmesine katkı sağlamayı hedefliyoruz.

Bulut ve altyapı hizmetlerini Ankara ve İzmir’de de konumlandırdıklarını anımsattı:

-          Amacımız yalnızca büyümek değil, daha fazla istihdam yaratmak, daha fazla teknoloji üretmek, daha fazla servis ihracatı gerçekleştirmek ve ülkemize daha yüksek katma değer sağlamak.

Fransa’nın telekom devi Orange Business ile işbirliğine geçti:

-          Orange Business ile işbirliği bizim için çok önemli bir adım. Bu tür global kurumların altyapıya güvenmeleri, o mühendislik seviyesini geçebilmek, müşterilerinin verilerini buraya getirebilmek, saklayabilmek ve buradan hizmet üretmek çok büyük adımlar.

Anlaşmanın henüz ilk ayağı olduğunun altını çizdi:

-          Önümüzdeki dönemde süratle büyümesini bekliyoruz. Orange ile birlikte yapay zeka altyapısına hizmet sağlayacağız. Veri barındırma alanında hizmet sağlayacağız ve büyük müşterilerin bulut hizmetlerini buradan vereceğiz.

Bu anlaşmanın ihracat kapısı da açacağını aktardı:

-          Bu ne demek sadece Türkiye değil, dünyadaki Orange’ın büyük müşterilerine bölgeye hem hizmet vereceğiz hem de ihracat yapacağız.

İnanç Erol, toplantıya katılan bankacılara döndü:

-          Bu proje için Garanti BBVA ve Yapı Kredi konsorsiyumundan 40 milyon dolarlık yatırım finansmanı sağladık. Yapay zeka altyapımızı Amerikalı teknoloji devleri NVIDIA ve HPE GreenLake çözümü ile kurduğumuz stratejik iş birlikleriyle güçlendirdik.

“Star of Bosphorus Veri Merkezi”ni NVIDIA sertifikalı bir “Yapay Zeka Fabrikası” seviyesine taşımayı hedeflediklerini paylaştı:

-          16 MW’tan 22 MW’a ulaşan kapasitemizi geleceğin yapay zeka ihtiyaçları için planlıyoruz. Hedefimiz yapay zeka modellerinin eğitildiği, yüksek performanslı hesaplamaların gerçekleştiği, şirketlerin dönüşümünü destekleyen yeni nesil bir dijital altyapı oluşturmak.

Şu noktaya vurgu yaptı:

-          Önümüzdeki dönemde yapay zekaya hazır kurumlar ve yapay zekaya hazır ekonomiler fark yaratacak. Biz de bu dönüşümün altyapısını Türkiye’de kurmaya devam edeceğiz.

Sürücüsüz araçların gün geçtikçe yaygınlaşması, uçan otomobillerin gündeme gelmesi, deniz altına ve uzaya kurulacak veri merkezleri, karanlık fabrikalar ve yapay zeka kaynaklı hızlı büyüme, dünyada veripatlaması sağlıyor.

Bu ortamda veri merkezlerinin kritik önemi daha da artıyor. Çin, ABD ve Avrupa ülkeleri bu alana milyarlarca dolarlık yatırım yapıyor. Türkiye de 250 MW olan kapasiteyi 2030’a kadar 1 GW’a çıkarma hedefi belirlemiş bulunuyor…

“Star of Bosphorus Veri Merkezi” de yaptığı yatırımlarla bu yarışta yerini alıyor…

Ulusal güvenlik ve ekonomik bağımsızlığın ayrılmaz parçası oluyor

DIŞ Ekonomik İlişkiler Kurulu (DEİK) çatısı altındaki Dijital İş Konseyi Yönetim Kurulu Üyesi ve Bulut Bilişim Komite Başkanı olan İnanç Erol, Orange ile işbirliği konusunda şu noktanın altını çizdi:

-          Bu entegrasyon, veriyi ülkede tutma vizyonunu destekleyen adımlardır. Bunu da ulusal güvenlik ve ekonomik bağımsızlığın ayrılmaz bir parçası olarak görüyorum.

Bu yılın başında yaptıkları işbirliğine değindi:

-          Bu yılın başında yapay zeka, büyük veri analitiği alanlarında çözümler geliştiren yerli teknoloji şirketi Cerebrum Tech ile güçlü işbirliği yaptık.

Projeyi yeşil finansman kriterleri kapsamında hayata geçirdiklerini kaydetti:

-          Yeşil finansmana erişim için veri merkezlerinin yüksek enerji verimliliği standartlarını karşılaması, sürdürülebilirlik hedeflerine hizmet etmesi ve uluslararası çevresel kriterlere uygun şekilde işletilmesi gerekiyor. “Star of Bosphorus” olarak kriterleri sağladık.

“Star of Bosphorus Veri Merkezi”nin “LEED Gold Sertifikası”na sahip olduğunu vurguladı:

-          Bu da yatırımımızın yalnızca teknolojik değil, çevresel açıdan da geleceğe hazır olduğunu gösteriyor.

Global müşterilerin taleplerine baktık, bu işbirliğine girdik

ORANGE Business Türkiye Genel Müdürü Sinan Yüksel, önce Orange Grubu’nun verilerini paylaştı:

-          Orange Grubu, 300 milyon müşterisi, 155 bin çalışanı ile 40 milyar Euro ciroya ulaşıyor. Grubumuzun küresel veri ve iletişim ağı 200’den fazla ülkeyi ve bölgeyi kapsıyor. Orange’ın fiber altyapısı dünyanın çevresini 8 kere dönecek uzunluğa ulaşıyor.

NGN ile 10 yıldır çalıştıklarını kaydetti:

-          Global müşterilerimiz ihtiyaçları doğrultusunda talepte bulunuyor, biz de o çerçevede en uygun veri merkezi sağlayıcısını buluyoruz.

NGN’i seçme nedenlerinin altını çizdi:

-          NGN’in 500 personelinden 300’ünün mühendis olması bizim açımızdan çok önemli. Beklediğimiz teknik gereksinimleri karşılıyorlar.

Türkiye’nin bölgedeki konumuna işaret etti:

-          Türkiye’nin Körfez ülkelerinin de yer aldığı bölgeye göre maliyet açısından da verimliliği söz konusu.

Veri merkezi finansmanı ilk örnek, devamı da gelir

YAPI Kredi Bankası Genel Müdür Yardımcısı Tolga Özdemir, NGN’in projesinin bankacılık sektörü açısından ilk olduğunu belirtti:

-          Birçok orta, uzun vade finansmanda yer alıyoruz. Fakat çoğu zaten birbirini tekrar eden işler oluyor. Bu proje, veri merkezi finansmanı, bankacılık sektöründeki ilk örnektir. Devamının geleceğini düşünüyorum.

Şu noktanın altını çizdi:

-          Tecrübe ettiğiniz işi yapmak bankacılık için biraz daha kolaydır. En zor iş ilk defa gelen bir işi finanse etmektir. İyi anlamak, iyi analiz etmek gerekiyor. Projeye ve o projede işbirliği yapanlara inanmak gerekiyor. Burada hepsi sağlandı, çok verimli iş oldu.

Sürdürülebilirlik hedeflerini destekliyor

GARANTİ BBVA Genel Müdür Yardımcısı Sinem Edige, 9-20 Kasım 2026’da Antalya’da gerçekleşecek “COP31”e işaret etti:

-          “COP31” yaklaşırken sürdürülebilirlik hedeflerini destekleyen nitelikli yatırımların finansmanı oldukça önemli.

NGN’nin yatırımının finansmanına değindi:

-          NGN’in yatırımı için yapılandırdığımız bu işlem de finansmanın şirketlerin teknoloji, enerji verimliliği ve iş modeli dönüşümünü destekleyen bir kaldıraç olarak nasıl kullanılabileceğini somut biçimde ortaya koyuyor.

Farklı cephelerde yoğun mücadele Cumhurbaşkanı Erdoğan, "Türkiye Cumhuriyeti'ni, devleti ve milletiyle birlikte müreffeh ve muzaffer yarınlara ulaștırmak için farklı cephelerde yoğun bir mücadele içindeyiz” mesajını verdi. Erdoğan, Anıtkabir Özel Defteri'ne şunları yazdı:

"Aziz Atatürk, bugün, uğruna büyük bedeller ödediğimiz Cumhuriyetimizin kuruluşunun 103'üncü seneidevriyesini kutluyoruz. Tarihimize yeni bir istikamet çizen bu önemli günde, zatıalinizi, silah arkadașlarınızı ve kahraman şehitlerimizi şükranla yad ediyorum. Türkiye Cumhuriyeti'ni, devleti ve milletiyle birlikte müreffeh ve muzaffer yarınlara ulaștırmak için farklı cephelerde yoğun bir mücadele içindeyiz.”

Liderlerin kutlama mesajları

Yeni Parti Genel Başkanı Özgür Özel: Onların bize bıraktığı yarınla bugün biz yaşıyoruz. Şimdi bize düşen, bizden sonrakilerin yarınını kurmaktır. Çünkü bu memlekette yarın, hiçbir makamın, hiçbir imtiyazın değildir. Yarın milletindir.

MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli: Türkiye’de Cumhuriyet, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün eseridir. Türk varlığı imha edilmeye çalışılırken ortaya atılan manda ve himaye fikirlerine karşı Gazi Mustafa Kemal Atatürk tam bağımsızlığı savunmuştur.

İyi Parti Genel Başkanı Müsavat Dervişoğlu: Cumhuriyet, bizim için kutlu bir emanettir. O emaneti yaşatmak ve yükseltmek de her birimizi eşit, hür ve onurlu vatandaş kılan Cumhuriyete karşı vazgeçilmez borcumuzdur.

CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu: Cumhuriyet, yalnızca bir yönetim biçimi değil; aynı zamanda bir ahlak, adalet ve eşitlik idealidir, kimsesizlerin kimsesidir

Birkaç yasama döneminde üzerinde çalışılan ancak hayata geçmeyen Hal Yasası’nın bu dönem Meclis’ten geçmesi hedefleniyor. Hazine Maliye, Ticaret, Tarım ve Orman ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlıklarının hazırladığı Hal Yasası’na ilişkin 9 maddelik taslak metnin Meclis mesaisi başladı.

Uzun zamandır çalışmaları devam eden yaklaşık 30 maddelik taslak metin elenerek 9 maddeye düşürüldü. AK Parti Grubu ile ilgili bakanlık bürokratlarının üzerinde çalıştıkları düzenleme; tarladan sofraya gelen ürünlerin denetlenmesi, komisyoncuların aradan çıkarılması, üretici örgütlerinin güçlendirilmesi amaçlanıyor. Yasal düzenleme ile fiyat artışlarının önüne geçilmesi, kurallara uymayanlara hapis ve idari para cezasının getirilmesi amaçlanıyor. AK Parti kaynaklarından elde edilen bilgilere göre; taslak metinde öne çıkan düzenlemeler şöyle:

● Kayıt dışılığın önlenmesine, vergi kaybının sonlandırılmasına yönelik maddeler hazırlanacak. Kayıt ve fiyat takibinin sıkılaştırılmasına yönelik düzenlemeler yapılarak, ürünün tarladan satış noktasına kadar izlenmesi, kayıt dışı işlemlerin ve spekülatif fiyat hareketlerinin önlenmesi amaçlanacak. 

● Yerli ürünleri satan marketlere vergisel teşvikler sağlanacak. 

● Tarımsal kooperatif sayısının iki katına çıkarılması öngörülüyor. 

● Zincir marketlerde yerli ürünlerin satışı teşvik edilecek 

● Hallerde dijital takibin güçlendirilmesi geliştirilecek. Bildirim, satış ve denetim süreçlerinin daha şeffaf ve hızlı yürütülmesi sağlanacak. 

● Rafların büyük bölümüne yerli ürünlerin konulması zorunlu olacak.

● Hallerde stok takibi, kalite sınıflandırması ve gıda güvenliği denetimlerindeki sorumlulukları artacak. Üretici ile tüketici arasındaki komisyonların devreden çıkarılarak fiyatların kural dışı artışının önüne geçilmesi sağlanacak. Böylelikle; üreticinin ürününü doğrudan marketlere, tüketiciye veya çevrim içi kanallara satmasının kolaylaştırılmasının önü açılacak. 

● Aracıların ve komisyoncuların devreden çıkarılması önlenecek. 

● Yeni Hal Yasası’nda, satış ve fiyatların şeffaf olması amacıyla yasayla getirilen kurallara uymayanlara idari cezalar ve hapis cezası verilecek.

Avrupa bölgesine yapılan taşımalarda tır şoförlerinin yaşadığı vize sorunu ve çözüm önerilerini geçtiğimiz günlerde gündeme taşımıştık. İşin ihracat cephesinde ise karayoluyla yapılan taşımalarda rötar sinyalleri gelmeye başladı. Özellikle sınır bölgelerinde oluşan yoğunluk bu durumun daha fazla hissedilmesine neden oluyor. Almanya ve Hırvatistan tarafında, Sırbistan’dan Hırvatistan'a girişte Schengen alanından dolayı ciddi bir kontrol yapılıyor. Beklemelerden dolayı Yunanistan ve Bulgaristan sınır kapılarında da kilometrelerce kuyruklar oluşuyor. Yaşanan bu durumu bazı sınır kapılarında tır şoförlerinin de eylemiyle sonuçlandı.

Yeni mevzuat hayatı geçirilsin 

Uluslararası Nakliyeciler Derneği (UND) Yönetim Kurulu Başkanı Şerafettin Aras, vize konusunda 90 günden bir-iki gün fazla kalanların olabildiğini ifade ederek, “Bunun sebebi de Hırvatistan'a girerken 3 gün, Bulgaristan'dan Türkiye'ye girerken 4 gün, Türkiye'den Yunanistan ve Bulgaristan'a girerken 5-6 gün sıra beklenmesi. Şoför aracını bırakıp gidemeyeceği için 90 gün kuralı aşılıyor, bu yüzden araçları durdurup şoförleri geri gönderiyorlar. Hırvatistan ceza yazıyor, pasaporta damga vurup vize almasını engelliyor” ifadelerini kullandı. Kalış süresi nedeniyle sürücülerin Avrupa hattında çalışamaz hale getiren giriş yasaklarının kaldırılmasını talep ettiklerini belirten Aras, “Bulgaristan ve Yunanistan sınır kapılarının kapasitesini artırın, günler süren kuyrukları bitirin, karar alın, takvimi açıklayın ve yeni mevzuatı hayata geçirin. Böylece sanayicilerimizin teslimatlardan kaynaklı yaşadığı mağduriyetleri ortadan kaldıralım” şeklinde konuştu. 

Makine sektöründe sıkıntı büyük 

Avrupa’ya gönderilen ürünler arasında makine başı çekiyor. Öyle ki makine sektörünün Avrupa’ya gerçekleştirdiği ihracatın sektörün toplam ihracat içerisindeki payı yüzde 35- 40 arasında. Makine sektörü nezdinde Avrupa’ya yapılan ihracatta bazı aksamaların yaşandığını kaydeden Makine İhracatçıları Birliği (MAİB) Yönetim Kurulu Başkanı Sevda Kayhan Yılmaz, “Bazı sınırlarda işler yavaşlamış durumda. Sevkiyatlar biraz gecikiyor. Bu durumun artarak devam etmesi Avrupa’ya yapılan makine ihracatında aksamaların artmasına neden olabilir” şeklinde konuştu.

Müşterilerle ilişkiler tehlikede

İkitelli Organize Sanayicileri ve İş İnsanları Derneği (İOSİD) Başkanı Ahmet Akkaya ise oluşan tır kuyruklarının hem ihracatçı hem de taşımaları yapan firmalar nezdinde ciddi sorunlar oluşturduğuna dikkat çekerek, “Gecikmelerden dolayı ortaya çıkan ek maliyetler firmalarımıza yansıyor. Rekabetin zor olduğu şu dönemde mevcut pazarlarımızı korumak daha fazla önem kazanırken, ürün teslimlerinde yaşanan gecikmeler müşterilerimizle olan ticaretimizin de risk girmesine neden oluyor” dedi.

Macaristan'da transit geçiş belgesi krizi 

Rusya-Ukrayna arasında devam eden savaş Avrupa’ya yapılan taşımalarda alternatif güzergah olarak Macaristan’ı öne çıkarmıştı. Gelinen noktada Macaristan geçişlerinin artması iki ülke arasındaki anlaşmalar uyarınca yıllık ana kota olan 145 bin adet transit geçiş belgesinin hızla tükenmesine neden oldu. Ticaret ve Ulaştırma bakanlıklarının yürüttüğü diyaloglar sonucunda temin edilen 10 bin adetlik ek belgenin dağıtılmaya başlandığını kaydeden Şerafettin Aras, “Mevcut 10 bin belge sadece 20-25 günlük bir süreyi kapsayacak. Yılın bitmesine daha iki ay var. Bu hususta verilen ek kotalar yetersiz kalacak. Yeni kotalar üzerinde çalışma yapılması gerekecek” dedi.

"3 BAKANLIK KOORDİNASYON İÇERİSİNDE DİPLOMATİK GİRİŞİMLERİNİ SÜRDÜRÜYOR"

Schengen vizesindeki 90 gün kuralındaki sorunlar nedeniyle Ticaret Bakanlığı da konuyla ilgili yazılı bir açıklama yaptı. Açıklamada, uluslararası taşımacılık sektörünün karşılaştığı sorunların çözümü için Dışişleri Bakanlığı, Ticaret Bakanlığı ve Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı koordinasyonunda diplomatik temasların ve kurumlar arası iletişimin kararlılıkla sürdürüldüğü belirtildi. Üç bakanlığın konuya ilişkin çalışmalarına işaret edilen yazılı açıklamada, "Uluslararası taşımacılık sektörümüzün karşılaştığı sorunların çözümü için çalışmalarını sürdüren Ticaret Bakanımız Ömer Bolat, Dışişleri ile Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığımız koordinasyon içerisinde sürücülerimizin Schengen vizesi süreçlerinde yaşadığı sorunların giderilmesine yönelik diplomatik girişimlerini yoğun şekilde sürdürüyor" ifadelerine yer verildi. Açıklamada, Ticaret Bakanı Ömer Bolat'ın, Dışişleri Bakanı Hakan Fidan ve Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Abdulkadir Uraloğlu ile sorunların çözümü için Bulgaristanlı mevkidaşları ve Avrupa Komisyonu yetkilileriyle görüştüğü bu görüşmelerde şoförlere vize kolaylığı ve öncelikli işlem esnekliği talep edildiği bildirildi.

Ticaret Bakanlığından yapılan yazılı açıklamaya göre, Türk Devletleri Teşkilatının (TDT) 13. Zirvesi kapsamında gerçekleştirilen temaslar çerçevesinde Türkiye ile Özbekistan arasındaki Tercihli Ticaret Anlaşması'nı tadil eden protokole, Ticaret Bakanı Ömer Bolat ile Özbekistan Yatırım, Sanayi ve Ticaret Bakanı Laziz Kudratov imza attı.

Türkiye'nin dönem başkanlığını devraldığı ve "Türk Yüzyılı: Dilde, Fikirde, İşte Birlik" temasıyla gerçekleştirilen zirve kapsamında imzalanan protokolle mevcut Tercihli Ticaret Anlaşması'nın taviz listelerine ilave ürünler eklenerek iki ülke arasındaki karşılıklı pazar erişim imkanlarının genişletilmesi hedefleniyor.

Protokol, tarafların iç onay prosedürlerini tamamlamalarının ardından yürürlüğe girecek.

Açıklamaya göre, Türkiye ile Özbekistan arasındaki siyasi ve ticari ilişkiler, Kapsamlı Stratejik Ortaklık düzeyinde, karşılıklı güven ve ortak menfaatler temelinde her geçen gün daha da güçleniyor.

Türk Devletleri Teşkilatı bünyesindeki ortak vizyon ve ekonomik entegrasyon hedefleri doğrultusunda Tercihli Ticaret Anlaşması'nın kapsamının genişletilmesinin, iki ülke arasındaki ticari ilişkilerin geliştirilmesine, Avrasya coğrafyasındaki tedarik zincirlerinin dayanıklılığının artırılmasına ve ikili ticaret hacminde belirlenen hedeflere ulaşılmasına katkı sağlayacağı belirtildi.

Ticaret Bakanlığının, Türk ihracatçılarının dost ve kardeş ülke Özbekistan pazarındaki rekabet gücünü artıracak adımları atmaya, karşılıklı ticaretin önündeki engellerin azaltılmasına ve ülkenin dış ticaret hacminin geliştirilmesine yönelik çalışmaları kararlılıkla sürdüreceği vurgulandı.

Bakan Bolat'tan açıklama

Ticaret Bakanı Ömer Bolat, sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda, Türk Devletleri Teşkilatı 13. Zirvesi vesilesiyle ülkeyi ziyaret eden dost ve kardeş ülke Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev ve heyetinin, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından Ankara'da ağırlanmasından büyük memnuniyet duyduklarını vurguladı.

Cumhurbaşkanı Erdoğan ve Mirziyoyev'in huzurunda Özbek muhatapları ile "Türkiye-Özbekistan Tercihli Ticaret Anlaşması'nın (TTA) Kapsamını Genişleten Protokol" ile "Devlet Sınırlarından Geçen Eşya ve Taşıtlar Hakkında Ön Bilgi Alışverişine İlişkin Protokol"ünü imzaladıklarını belirten Bolat, şöyle devam etti:

"İki kardeş ülkenin liderleri Sayın Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan ve Özbekistan Cumhurbaşkanı Sayın Şevket Mirziyoyev, ayrıca iki ülke arasında ticaret ve yatırım ilişkilerinin artması için bir 'Türkiye-Özbekistan İş ve Yatırım Konseyi' kurulması hususundaki anlaşmaya imza attılar. Bu Konsey'in Türk tarafı başkanlığını Cumhurbaşkanı Yardımcımız Sayın Cevdet Yılmaz yapacak. Söz konusu üç anlaşmayla 2025 yılında 3,1 milyar dolar olan ticaret hacmimizi, Sayın Cumhurbaşkanlarımızın belirlediği 5 milyar dolar hedefine en kısa sürede ulaştırma yolunda somut bir adımlar atmış olduk."

Bolat, Özbekistan'da Türk müteahhitlerin bugüne kadar toplam değeri 9,5 milyar doları aşan 333 projesi ile Özbekistan'ın kalkınmasına destek vermeyi sürdüreceklerine dikkati çekerek, "Ortak tarih, dil ve kültürü paylaştığımız kardeş Özbekistan ile ekonomik ve ticari ilişkilerimiz, ortak çalışmalarımız ve projelerimiz sayesinde her geçen gün güçlenerek genişlemeye devam edecektir." değerlendirmesinde bulundu.

Konsey kurulacak

Ticaret Bakanlığı, Türkiye ile Özbekistan arasında kurulacak İş Dünyasının Desteklenmesine Dair Yüksek Düzeyli Konsey ile ticaret ve yatırım işbirliğinin güçlendirilmesinin hedeflendiğini bildirdi.

Bakanlıktan yapılan yazılı açıklamada, Cumhurbaşkanı Erdoğan ile Özbekistan Cumhurbaşkanı Mirziyoyev tarafından "Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Özbekistan Cumhuriyeti Hükümeti Arasında İş Dünyasının Desteklenmesine Dair Yüksek Düzeyli Konsey'in Kurulmasına İlişkin Anlaşma"nın dün imzalandığı hatırlatıldı.

İki ülke liderinin ekonomik ve ticari ilişkilerin geliştirilmesine yönelik güçlü vizyonunun somut bir göstergesi olan konseyin, Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz ile Özbekistan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı İdaresi Başkanı eş başkanlığında faaliyet göstereceği aktarılan açıklamada, şunlar kaydedildi:

"Düzenli aralıklarla gerçekleştirilecek konsey toplantılarıyla, ortak ticaret ve yatırım projelerine ivme kazandırılması, iki ülkenin kamu kurumları ve iş dünyası kuruluşları arasındaki işbirliğinin güçlendirilmesi hedefleniyor. Sayın Cumhurbaşkanlarımız tarafından belirlenen ikili ticaret hacminin önce 5 milyar dolar, orta vadede 10 milyar dolar seviyesine çıkarılması hedefi doğrultusunda önemli bir adım teşkil eden konsey, Türkiye ile Özbekistan arasındaki ticari ilişkilere yeni bir dinamizm kazandıracak. Aynı zamanda kamu ve özel sektör arasındaki işbirliğinin uluslararası ölçekte örnek teşkil edecek şekilde geliştirilmesine katkı sağlayacak. Bakanlık olarak Türkiye ile kardeş Özbekistan arasındaki ekonomik ve ticari ilişkilerin daha ileri seviyelere taşınması, iş dünyalarımız arasındaki işbirliğinin artırılması ve belirlenen ticaret hacmi hedefine ulaşılması amacıyla konsey çalışmalarına her türlü desteği sağlayacağız."

Anlatılanları biliyor, yaşıyor, hatta deneyimliyorsunuz. Herkes filin bir yanını tutuyor. Hayatımızın en can alıcı konusu olsa da çok konuşulduğu için artık dönüp bakmıyoruz.

Kurumlar ekonomik gerekçelerle çalışan çıkarıyor ama diğer yandan aradıkları insanı bulamadıklarını söylüyorlar. Gençler okul bitiriyor, işe giremiyor; çünkü işveren deneyim istiyor. Deneyim kazanılacak başlangıç görevlerinin bir bölümü yapay zekâya devrediliyor. Adayı işle buluşturması beklenen insan kaynakları, diploma ve okul filtreleriyle uygun insanı görüşmeye bile çağırmadan eleyebiliyor.

İnsan kaynakları ve çalışan deneyimi uzmanı, HRTera.co Kurucusu Artemiz Güler’le Türkiye’de İK’nın ahvalini bu çelişkiler üzerinden konuştuk. Karşımızdaki sorun ekonomik daralmanın ötesine uzanıyor: Hangi işe, hangi insanı, hangi ölçütle seçtiğimizi; seçmeden önce nasıl yetiştirdiğimizi sorgulamak gerekiyor.

İşsizliğin darı var genişi var

TÜİK’in Eylül 2026 verilerinde, mevsim etkisinden arındırılmış işsiz sayısı 2 milyon 967 bin, işsizlik oranı yüzde 8,4. İşsiz sayısında bir ayda 198 bin kişilik artış var. İş gücündeki 15–24 yaş grubunda işsizlik yüzde 14,8; genç kadınlarda yüzde 23,3. İş gücüne katılmış genç kadınların yaklaşık dörtte birinden söz ediyoruz.

Daha geniş pencereyi yine TÜİK açmış; işsizleri, zamana bağlı eksik çalışanları ve potansiyel iş gücünü kapsayan atıl iş gücü oranı yüzde 31,2. Bu grubun tamamı işsiz değil; daha fazla çalışmak isteyenler de içinde.

DİSK-AR’ın TÜİK verileri üzerinden yaptığı hesaplamada geniş tanımlı sayı 12 milyon 762 bin. Aynı topluma farklı kapsamlarla bakıyoruz. Dar tanımdaki rakamın tek başına göstermediği bir çalışma ve gelir ihtiyacı var.

Bütün sorumluluğu “Gençler mesleksiz” cümlesine yüklemek mümkün mü? İşsizlik, meslek sahibi olmamak, beceri eksikliği ve yapılan işin alınan eğitimle uyuşmaması ayrı konular. Hepsini aynı torbaya koyunca çözüm bulanıklaşıyor. İş yaratma sorunu, eğitim sorunuymuş gibi; yanlış işe alım kararı, aday yetersizmiş gibi görünebiliyor.

İş talebi daralırken insan açığı

İŞKUR’un 2025 İş Gücü Piyasası Araştırması bu ayrımı görünür kılıyor. İki ve üzeri çalışanı bulunan iş yerleri için hesaplanan açık iş sayısı, 2024’teki 488 bin 324’ten 2025’te 295 bin 503’e gerilemiş. Yaklaşık yüzde 39 düşüş. Dolayısıyla “Ortada çok iş var, yapacak insan yok” cümlesi tabloyu açıklamaya yetmiyor. Araştırmanın referans döneminde iş gücü talebi de daralmış.

Öte yandan bazı işler için uygun insan bulma güçlüğü sürüyor. Bu iki gelişmenin aynı anda yaşanması çelişki değil; farklı sektörlerin, mesleklerin ve çalışma koşullarının tek bir ortalamaya sığmadığının işareti. Bir yerde istihdam azalırken başka bir yerde kaynakçı veya makine operatörü aranabiliyor.

Ekonomik baskı altında personel sayısını azaltmak bugünkü gideri düşürebiliyor. Unutmamak gerekir ki, hangi bilgi ve becerinin kurumdan çıktığı, geride kalanların işi nasıl sürdüreceği ve yeniden büyüme başladığında kimin işe alınacağı da aynı hesabın parçası. Bordro küçülürken kurumun üretim kapasitesi, müşteri bilgisi veya yetiştirme imkânı aşınıyorsa tasarrufun ileride başka bir maliyeti oluşur.

Gazeteci ve ekonomi yazarı İsmet Özkul’un Merkez Bankası ve TÜİK sektör bilançolarından yaptığı hesaplamada, imalatta firma başına ortalama net dönem kârı 2023–2025 arasında reel olarak yüzde 66,81 azalmış. Bu, toplam sektör kârındaki değişimle aynı gösterge değil; ortalama şirketin karşılaştığı baskıyı anlamak açısından önemli. İnsan yetiştirmekle bugünkü nakit ihtiyacını karşılamak arasındaki sıkışma burada başlıyor.

Güler’in itirazı, ekonomik koşullarla birlikte yönetim tercihlerine bakılması gerektiği yönünde. Kazançlı dönemlerde işin geliştirilmesine ve teknolojiye yeterince yatırım yapılmaması, sıkışma başladığında seçenekleri azaltıyor. Kurumların geçmiş tercihlerini hesaba katmadan bugünkü sorunu yalnızca çalışanın maliyetine bağlamak eksik bir değerlendirme.

Burada İK’nın finansman ve üretim kararlarından bağımsız bir alan olmadığı görülüyor. Satışın daraldığı, borç ödeme yükünün arttığı bir şirkette eğitim bütçesi de işe alım sayısı da etkilenir. Ancak ekonomik sorunun tamamını eğitimle çözmeye çalışmak, iş yaratma ihtiyacını görünmez bırakır. İşin olmadığı yerde adayın bir sertifika daha alması yeterli olmuyor; işin değiştiği yerde eski becerilerle yetinmek sorunu büyütüyor.

Aranan beceri, teklif edilen karşılık

İŞKUR araştırmasında eleman teminindeki güçlük nedenleri arasında uygun mesleki beceri veya niteliğin bulunamaması yüzde 80,3, aranan deneyimin bulunamaması yüzde 74,2. Bunlar çalışan nüfusun beceri düzeyini ölçen oranlar değil, eleman bulmakta zorlanan işverenlerin bildirimleri. Aynı araştırmada ücret talebinin yüksek bulunması yüzde 40,2, çalışma ortamı ve şartlarının beğenilmemesi yüzde 33,5.

Beceri açığı gerçek olabilir; ücret ve koşullardan bağımsız değerlendirmek mümkün değil. Aranan deneyimin karşılığında hangi gelir, hangi gelişme imkânı ve hangi çalışma düzeni öneriliyor? İşverenin yüksek bulduğu ücret, adayın geçimini ve mesleki birikimini karşılamak için gerekli gördüğü tutar olabiliyor.

Raporda temininde güçlük çekilen kişiler için planlanan ücretlerin yüzde 38,3’ü asgari ücret, yüzde 37,1’i asgari ücretin bir buçuk katı kategorisinde. Toplam yüzde 75,4. Henüz gerçekleşmiş ödemelerden değil, işverenlerin vermeyi düşündüğü ücretlerden söz ediyoruz.

Yetkinlik talebiyle o yetkinliğe biçilen ekonomik değerin birlikte konuşulmasını gerekir. Hazır yetişmiş insan bekleyen şirketin, yetişmenin süresini ve maliyetini teklifinde ne kadar karşıladığı da eşleşmenin sonucunu belirliyor.

Diploma filtresinden geçemeyen yetkinlik

Diploma ile işi yapabilme arasındaki farkı, Güler’in danışmanlık verdiği bir şirkette, söyleşiyi gerçekleştirdiğimiz gün gerçekleşen işe alım hikâyesi üzerinden dinledim, aktarmak isterim; kurum üst düzeyde elektrik mühendisi ararken seçim, mühendis olmayan ancak teknik bilgisi yeterli bulunan bir kadın adayda sonuçlanmış. İlanın biçimsel şartıyla işin gerektirdiği yetkinlik aynı kişide örtüşmemiş; görüşme bu farkın görülmesini sağlamış.

Güler’e göre aynı özgeçmişler diploma şartına bağlı bir YZ sıralamasından geçirilseydi bu aday geride kalabilirdi. Burada bir sistemin ölçülmüş hatasından değil, işe alım ölçütünün taşıdığı riskten söz ediyoruz. Teknoloji, yanlış tanımlanmış bir ihtiyacı kendiliğinden düzeltemiyor; kısıtı daha hızlı uygulayabiliyor.

TÜİK’in 2025 Yükseköğretim İstihdam Göstergeleri’nde, araştırma kapsamındaki SGK 4/A’lı ücretli lisans mezunlarının eğitim alanıyla uyumlu bir meslek grubunda çalışma oranı yüzde 56,7. Bu oran alanı dışında çalışanların beceriksiz veya mesleksiz olduğunu göstermiyor. Eğitimin işteki karşılığının ne kadar değişebildiğini, diploma üzerinden kurulan beklentinin neden her zaman gerçekleşmediğini düşündürüyor. Meslek ile yetkinliği birbirinin yerine kullanmak sorunlu.

Seçimin hızı, kararın kalitesi

Başvuruların yoğunluğu, İK’da teknoloji kullanımını yoğunlaştırıyor. Bir örnek; Güler’in yine danışmalık örnek havuzundan ilerliyoruz; büyük bankalarımızdan biri, yaz için 60 stajyer alınacak 40 bin başvuru söz konusu. Güler’in önerisi, ön elemede ölçütleri gereğinden dar tutmamak ve sonrasında adaylarla görüşerek karar vermek.

Adayı bulmakla adayı elemek aynı başarı ölçütü değil. Kısa listeyi hızla oluşturmuş bir sistem, işi yapabilecek insanı dışarıda bırakmışsa, süreç hızlı-eşleşme zayıf kategorisinde yer alıyor.

HRTera üzerinden farklı ölçeklerdeki şirketlerin teknoloji arayışlarını izleyen Güler’in gözleminde, çalışanların bireysel YZ kullanımı bazı kurumların politika ve iş tanımlarından daha ileride.

Deneyimin kazanılacağı iş kalmazsa

Gençler açısından sorun, mevcut işe seçilmenin ötesinde. Öğrenmeye başlangıç sağlayan görevlerin otomasyonu, okuldan çalışma hayatına geçişi etkileyebilecek ayrı bir baskı. Güler’in ifadesiyle, deneyim gerektirmeyen tekrarlı işler YZ’ye devrediliyor; “Ama esasında bir kuruma girdiğiniz zaman da genelde oradan başlıyorsunuz.”

Türkiye’de yeni mezun istihdamındaki sıkıntının ne kadarını YZ’nin açıkladığını gösteren bir oran bu söyleşiden çıkaramadım. Ekonomik daralma, eğitim ve sektör yapısı da belirleyici.

TÜİK’in 2025 yükseköğretim göstergelerinde lisans mezunlarının ortalama ilk iş bulma süresi 14,2 ay. Ortalama, her mezunun aynı süreyi beklediği anlamına gelmiyor; mezuniyetle ilk iş arasında ele alınması gereken bir dönem bulunduğunu ortaya koyuyor.

İK da değişmek zorunda

Türkiye’de İK’nın önünde aynı anda iş kaybını yönetmek, uygun insanı seçmek ve geleceğin çalışanını yetiştirmek duruyor.

Çalışandan sürekli yeni beceri beklenirken kurumun işe alım ölçütlerinin, ücret politikasının ve yetiştirme düzeninin sabit kalması sürdürülebilir değil. Aranan insan gerçekten bulunamıyor olabilir. Onu tanımayan bir seçim yöntemi, karşılığını vermeyen bir teklif veya yetişmesine izin vermeyen bir iş düzeni de aynı sonucu üretiyor.

Evdeki hesabın çarşıya uymadığı yerdeyiz.  

Kaynaklar

[1] TÜİK İşgücü İstatistikleri Eylül 2026, 27 Ekim 2026: https://veriportali.tuik.gov.tr/tr/press/57988

[2] DİSK-AR hesaplamasını aktaran T24, 28 Ekim 2026: https://t24.com.tr/gundem/disk-ar-genis-tanimli-issiz-sayisi-13-milyona-yaklasti,1355596

[3] İŞKUR 2025 Türkiye İşgücü Piyasası Araştırması Raporu; açık işler, güçlük nedenleri ve planlanan ücretler. https://www.iskur.gov.tr/medya/2lbhwl2s/tuerkiye-raporu2025.pdf

[4] İsmet Özkul, 18 sektörün 14’ü son iki yıldan ağır hasarlı çıktı, Ekonomim, 27 Ekim 2026: https://www.ekonomim.com/kose-yazisi/18-sektorun-14u-son-iki-yildan-agir-hasarli-cikti/927177

[5] TÜİK Yükseköğretim İstihdam Göstergeleri 2025; bültenin 24 Temmuz 2026 tarihli aktarımı: https://www.ogretmenler.net/yuksekogretim-istihdam-gostergeleri-1

[6] TÜİK İstatistiklerle Gençlik 2025: https://www.tuik.gov.tr/media/announcements/ist_genc2025.pdf

[7] Seyfettin Gürsel ve Saliha Tanrıverdi, BETAM Araştırma Notu 25/282, 9 Ekim 2025; mikroveri yılı 2023: https://betam.bahcesehir.edu.tr/wp-content/uploads/2025/10/ArastirmaNotu282-1.pdf

Cumhuriyetimizin 103. yılını kutladığımız bu günlerde Kocaeli’nin gelişim hikâyesine Osman Gazi Köprüsü’nden bakmak gerektiğini düşünüyorum. İzmit Körfezi’nin iki yakasını birleştiren köprü, ulaşımın yanı sıra üretimden lojistiğe, ticaretten ekonomik hareketliliğe kadar pek çok alanda kente katkı sunan stratejik bir yatırım. Bu kez ise Kocaeli Büyükşehir Belediyesinin 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı kapsamında, “Türkiye Yüzyılı’nda Koşuyoruz” sloganıyla düzenleyeceği organizasyonla köprü, Cumhuriyetimizin 103. yılında sporun ve ortak değerlerimizin buluştuğu özel bir etkinliğe ev sahipliği yapacak.

Kocaeli’nin gücü yalnızca fabrikalarında değil, sahip olduğu potansiyelin tamamında saklı. Bu potansiyelin önemli bir parçası da tarım. Kocaeli Büyükşehir Belediyesi tarafından tarım alanında hayata geçirilen projelerin sayısının 99’a ulaşması, bu alanda yürütülen çalışmaların geldiği noktayı gösteriyor. Yüzüncü proje kapsamında ilk kez uygulanması planlanan mantar üretim çadırı desteğiyle istiridye mantarı yetiştiriciliğinin yaygınlaştırılması ve üreticilerin desteklenmesi hedefleniyor. Çünkü tarımı desteklemek, yalnızca üreticinin gelirini artırmak anlamına gelmiyor; kırsalda ekonomik hareketliliği güçlendirmek, alternatif istihdam alanları oluşturmak ve yerel üretimin sürdürülebilirliğine katkı sunmak anlamına da geliyor.

Kocaeli’nin geleceğini değerlendirirken sanayiyi, tarımı, turizmi, eğitimi, sağlığı, teknolojiyi ve sporu birbirinden ayrı başlıklar olarak görmemek gerekiyor. Tam da bu noktada Kocaeli iş dünyasında yaşanan oda seçimlerini de değerlendirmek gerek. Çünkü kent ekonomisinin geleceği, iş dünyasını temsil eden kurumların ortaya koyacağı vizyonla da şekilleniyor. Tamamlanan seçimlerle yeni yönetimler görevlerini üstlenirken, devam eden ve önümüzdeki günlerde yapılacak seçimler de Kocaeli’nin ekonomik kurumlarında yeni bir dönemin kapısını aralıyor.

Kocaeli Sanayi Odasında Yönetim Kurulu Başkanı Dr. Ayhan Zeytinoğlu’nun 38 meslek komitesinin tamamında başarı sağlaması, bu açıdan dikkat çekici bir sonuç. Dört dönem boyunca edindiği tecrübeyi Kocaeli sanayisinin gelişimine yansıtan Zeytinoğlu bu desteği somut çalışmalara dönüştürerek, beşinci döneminde de sürdürerek daha büyük işlere imza atacağı ortada.

Cumhuriyetimizin 103. yılında Kocaeli’ye baktığımda, yalnızca sanayinin başkentini görmüyorum. Aynı zamanda tarımıyla üretmeye çalışan, turizmiyle yeni değerler oluşturan, spor organizasyonlarıyla insanları bir araya getiren, eğitim ve teknoloji alanlarında gelişme potansiyeli taşıyan bir kent görüyorum. Kentin bütün potansiyelini ortak bir vizyonla buluşturabildiğimiz ölçüde, yalnızca bölgesel değil, ulusal ölçekte de daha güçlü bir gelecek inşa edebiliriz. Çünkü Kocaeli’nin hikâyesi, yalnızca sanayinin hikâyesi değil; emeğin, üretimin, değişimin ve birlikte büyümenin hikâyesidir.

Cumhuriyetin ilk yılları: Ekonomik bağımsızlık hedefi

1923 yılında Cumhuriyet kurulduğunda Türkiye, savaşlardan yorgun düşmüş, sermaye birikimi yetersiz, sanayi altyapısı sınırlı ve büyük ölçüde tarıma dayalı bir ekonomiye sahipti. Nitelikli iş gücü, ulaşım ağı ve üretim kapasitesi bakımından önemli eksiklikler bulunuyordu. Bu nedenle Cumhuriyetin ilk yıllarında ekonomik bağımsızlık, siyasi bağımsızlığın tamamlayıcısı olarak görüldü.

İzmir İktisat Kongresi'nde ortaya konulan ekonomik hedefler doğrultusunda özel girişimciliğin geliştirilmesi, yerli üretimin artırılması ve millî sermayenin güçlendirilmesi amaçlandı. Ancak özel sektörün yetersiz kaldığı alanlarda devlet öncü rol üstlendi. 1930'lu yıllarda uygulanan devletçilik politikalarıyla fabrikalar kuruldu, demir yolları geliştirildi ve temel sanayi yatırımları gerçekleştirildi. Böylece Türkiye'nin sanayileşme temelleri atıldı.

1950-1980 dönemi: Tarımdan sanayiye geçiş

1950'li yıllarda tarımda makineleşme hızlandı, kara yolları gelişti ve dış ekonomik ilişkiler genişledi. Bununla birlikte üretim artışının finansmanı, dış ticaret dengesi ve döviz ihtiyacı önemli sorunlar olarak ortaya çıktı.

1960 sonrasında planlı kalkınma dönemine geçilmesiyle sanayileşme, ithal ikamesi ve yerli üretimin desteklenmesi ön plana çıktı. Kamu yatırımları, sanayi tesisleri ve altyapı projeleri ekonomik büyümeye katkı sağladı. Ancak ithal edilen ara mallarına ve enerjiye bağımlılık, döviz darboğazları ve yüksek enflasyon, bu modelin sınırlarını belirledi. 1970'li yıllarda petrol krizleri ve siyasi istikrarsızlık ekonomik sorunları daha da ağırlaştırdı.

1980 sonrası: Dışa açılma ve küresel ekonomi

24 Ocak 1980 kararları, Türkiye ekonomisinin yönünü değiştiren önemli bir dönüm noktası oldu. İhracata dayalı büyüme, piyasa mekanizmasının güçlendirilmesi ve dış ticaretin serbestleştirilmesi hedeflendi. 1980'li yıllarda başlayan dönüşüm, 1990'larda finansal serbestleşmeyle daha da belirginleşti.

Ancak dışa açılma süreci, ekonomik istikrarın kendiliğinden sağlanmasını mümkün kılmadı. Yüksek enflasyon, kamu açıkları, siyasi belirsizlikler ve kısa vadeli sermaye hareketlerine duyarlılık, 1994 ve 2001 krizlerine zemin hazırladı. Özellikle 2001 krizi, bankacılık sistemi ve kamu maliyesinde köklü düzenlemelerin yapılmasını zorunlu hâle getirdi.

2000'li yıllarda gerçekleştirilen reformlar, bankacılık sektörünün güçlendirilmesi, yabancı sermaye girişleri ve ekonomik büyüme sayesinde Türkiye önemli bir ivme yakaladı. Bununla birlikte büyümenin kalitesi, gelir dağılımı ve dış kaynak ihtiyacı konuları tartışılmaya devam etti.

Günümüz ekonomisi: Büyümenin yanında istikrar arayışı

Türkiye bugün güçlü bir girişimcilik kültürüne, gelişmiş üretim merkezlerine, geniş bir iç pazara ve ihracat deneyimine sahip. Otomotiv, beyaz eşya, tekstil, savunma sanayisi, makine ve çeşitli hizmet sektörleri ekonominin önemli unsurları arasında yer alıyor. Turizm gelirleri ve lojistik kapasitesi de ülkenin ekonomik potansiyelini destekliyor.

Buna karşılık enflasyon, hayat pahalılığı, gelir dağılımındaki bozulma, konut ve kira maliyetleri, verimlilik sorunu ve dış ticaret açığı önemli sınamalar olmaya devam ediyor. Özellikle ücretli çalışanlar, emekliler ve sabit gelirli kesimler açısından ekonomik büyümenin günlük yaşama ne ölçüde yansıdığı büyük önem taşıyor.

Türkiye'nin geleceği yalnızca daha fazla üretmekle değil, daha yüksek katma değer yaratmakla şekillenecek. Teknoloji yatırımları, eğitim kalitesi, hukuki öngörülebilirlik, enerji verimliliği, tarımsal üretkenlik ve kurumsal güven bu dönüşümün temel unsurlarıdır.

Sonuç olarak, Cumhuriyetin ekonomik mirası, her dönemin koşullarına göre değişen politikalar ve birikmiş deneyimlerden oluşuyor. Geçmişin en önemli dersi, kalıcı refahın yalnızca büyüme rakamlarıyla sağlanamayacağıdır. Üretimi artıran, enflasyonu kalıcı biçimde düşüren, emeğin karşılığını koruyan ve kaynakları verimli kullanan bir ekonomik yapı kurulmadıkça kalkınmanın toplumsal karşılığı sınırlı kalacaktır. Cumhuriyetin ikinci yüzyılında asıl hedef, ekonomik büyümeyi vatandaşın refahına dönüştürmek ve gelecek kuşaklara daha güçlü bir üretim ekonomisi bırakmaktır.

Yazılı açıklamada, tır sürücülerinin Schengen vizesi süreçlerinde çeşitli sorunlar yaşadığı belirtildi.

Üç bakanlığın konuya ilişkin çalışmalarına işaret edilen açıklamada, "Uluslararası taşımacılık sektörümüzün karşılaştığı sorunların çözümü için çalışmalarını sürdüren Ticaret Bakanımız Ömer Bolat, Dışişleri ile Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığımız ile koordinasyon içerisinde sürücülerimizin Schengen vizesi süreçlerinde yaşadığı sorunların giderilmesine yönelik diplomatik girişimlerini yoğun şekilde sürdürüyor." ifadesi kullanıldı.

Açıklamada, Bakan Bolat'ın, Dışişleri Bakanı Hakan Fidan ve Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Abdulkadir Uraloğlu ile sorunların çözümü için Bulgaristanlı mevkidaşları ve Avrupa Komisyonu yetkilileriyle görüştüğü, bu görüşmelerde şoförlere vize kolaylığı ve öncelikli işlem esnekliği talep edildiği bildirildi.

Uluslararası taşımacılık yapan tır sürücülerinin, özellikle Edirne'deki Kapıkule ve Hamzabeyli gümrük kapılarında karşılaştıkları vize kısıtlamaları ve başvuru süreçlerinde yaşanan aksaklıkların, bakanlıklarca takip edildiğine işaret edilen açıklamada, "Ülkemizin dış ticaretinin kesintisiz sürdürülmesi, ihracatımızın önemli bir parçası olan uluslararası taşımacılık sektörünün faaliyetlerinin aksamaması ve nakliyecilerimiz ile sürücülerimizin mağduriyetlerinin giderilmesi amacıyla ilgili kurumlarımızla koordinasyon içerisinde çalışmalar yürütülmektedir. Bu çerçevede, diplomatik kanallar üzerinden sorunların çözümüne yönelik girişimler sürdürülmekte, sürücülerimizin uluslararası taşımacılık faaliyetlerini kolaylaştıracak adımlar üzerinde çalışılmaktadır." ifadesi kullanıldı.

Sürücülere uyarı

Açıklamada, sürücülere yönelik uyarılara da yer verilerek, şunlar kaydedildi:

"Gümrük kapılarımızda yaşanabilecek yoğunlukların ve olası mağduriyetlerin önüne geçilebilmesi için nakliye firmalarımızın ve sürücülerimizin yürürlükteki Schengen vizesi kurallarına ve kalış sürelerine azami özen göstermeleri, sefer ve sürücü planlamalarını bu kuralları dikkate alarak yapmaları önem taşıyor. Bakanlığımız, ülkemizin ihracat hedeflerine ulaşmasında önemli rol üstlenen uluslararası taşımacılık sektörünün karşılaştığı sorunların çözümü, nakliyecilerimizin mağduriyetlerinin giderilmesi ve sınır kapılarımızdaki geçiş süreçlerinin etkinliğinin artırılması amacıyla ilgili kurumlarla iş birliği içerisinde çalışmalarını kararlılıkla sürdürecektir."

Türkiye ekonomisi ve dış ticaretinin son 20 yılda köklü bir dönüşüm yaşadığını belirten Bolat, "Eylül itibarıyla yıllıklandırılmış mal ve hizmet ihracatımızın, hizmet ihracatına ilişkin tahminimizle birlikte 409,1 milyar dolarla Cumhuriyet tarihimizin en yüksek seviyesine ulaştığını hesaplıyoruz. Bu başarı, üreticilerimizin azminin, ihracatçılarımızın gayretinin, girişimcilerimizin cesaretinin ve milletimizin birliğinin eseridir. Türk mal ve hizmetlerinin kalite, rekabetçilik ve beğeni gücünü temsil etmektedir. Cumhuriyetimizin 103. yılında, 'Üreten, ihraç eden, büyüyen Türkiye' vizyonuyla daha güçlü, daha müreffeh bir geleceğe yürümeye devam ediyoruz. Bu kutlu günde, ülkemizin üretim ve ihracat gücünde yakaladığımız bu tarihi başarının sevincini tüm milletimizle paylaşıyorum." değerlendirmesinde bulundu.

Bolat, 1923'te tarım ürünleri ağırlıklı bir ihracat yapısına sahip olan Türkiye ekonomisinin, bugün otomotivden beyaz eşyaya, savunma sanayisinden yazılıma uzanan geniş ve katma değerli bir ihracat yelpazesine ulaştığına işaret ederek, "1923'te yalnızca 50 milyon dolar olan mal ihracatımız, 1980'de 2,9 milyar dolara, 2002'de 36,1 milyar dolara yükselmiştir. Eylül itibarıyla mal ihracatımız yıllıklandırılmış olarak 283,7 milyar dolara ulaşarak Cumhuriyet tarihimizin rekorunu kırmıştır." ifadelerini kullandı.

Türkiye'nin dünya mal ihracatından aldığı payın, 1980-2000 yıllarında ortalama yüzde 0,38 seviyesinde seyrettiğini aktaran Bolat, 2002'de yüzde 0,55'e, 2025'te yüzde 1,04'e yükseldiğini bildirdi.

Bu büyük başarının, Türkiye'nin üretim gücü, ihracat kapasitesi ve rekabetçi ekonomisiyle dünya sahnesindeki yerini daha da sağlamlaştırdığının en somut göstergesi olduğuna dikkati çeken Bolat, açıklamasına şöyle devam etti:

"Cumhuriyetimizin ilk yıllarında yalnızca 24 ülkeye ve 30 fasılda yapılan ihracat, bu yıl ocak-eylül itibarıyla 223 ülke ve gümrük bölgesine tüm fasıllara ve yaklaşık 13 bin farklı ürüne yayılmış durumdadır. Türkiye artık, dünyanın dört bir yanına üretimini ulaştıran, rekabet gücü yüksek, dinamik bir ihracat ekonomisine sahiptir. 2025 yılı itibarıyla 51 ülkeye 1 milyar doların üzerinde ihracat gerçekleştirilmiştir. Yine aynı yıl 33 ilimizin yıllık ihracatı 1 milyar doları aşarken, ihracatçı firma sayısı 167 bin 779'a yükselmiştir. 1 milyar doların üzerinde ihracat gerçekleştirilen fasıl sayısı da 53'e ulaşmıştır. 1973'te bir yılda 1 milyar dolar ihracat yapılabilirken, 1987'de bu başarı bir ayda, 2013'ten itibaren ise bir günde gerçekleştirilebilir hale gelmiştir. Bugün ise günlük ihracatımız zaman zaman 2 milyar doları geçmektedir. Bu olağanüstü gelişme, Türkiye'nin üretim kapasitesindeki devasa artışın, ihracatçılarımızın dünya pazarlarında kazandığı güvenin ve rekabet gücünün, aynı zamanda Cumhuriyetimizin ikinci yüzyılına girerken ulaştığımız ekonomik olgunluğun en somut göstergesidir."

Bolat, Türkiye'nin artık sadece üreten değil, ürettiğini dünyaya ulaştıran bir ticaret ve ihracat gücü haline geldiğinin altını çizerek, dünya ticaret ortamındaki zorluklara rağmen Türkiye'nin, ekonomik dayanıklılığını koruyarak birçok pazarda rekor ihracat seviyelerine ulaştığını kaydetti.

Avrupa Birliği (AB) ülkelerine 1996'da 11,3 milyar dolar olan ihracatın, Gümrük Birliği'nin kazandırdığı ivmeyle eylül ayı itibarıyla yıllıklandırılmış olarak 118,7 milyar dolara yükseldiğini bildiren Bolat, "AB-27'nin toplam ithalatı içindeki payımız 2002'de yüzde 2,2 seviyesindeyken, 2025 yılı itibarıyla tüm zamanların en yüksek seviyesi olan yüzde 4,1'e ulaşmıştır." ifadesini kullandı.

Bolat, Türkiye'nin, gelişmiş ülkelerin tercih ettiği güvenilir, istikrarlı ve güçlü bir ticaret ortağı konumunda olduğunu belirterek, 1969'da sanayi ürünleri ihracatının toplam ihracat içindeki payı yüzde 21,2 iken, bu oranın 2025 yılı itibarıyla yüzde 94,3'e yükseldiğini aktardı.

"Türkiye küresel ticaretin güvenilir aktörlerinden biri"

Bu gelişmenin, Türkiye'nin tarım ağırlıklı bir ekonomiden, yüksek teknolojili üretim ve sanayi ihracatına yönelen güçlü dönüşümünün açık göstergesi olduğuna işaret eden Bolat, şu ifadeleri kullandı:

"Bugün Türkiye, üretimden ihracata, teknolojiden lojistiğe kadar tüm zinciriyle küresel ticaretin güvenilir aktörlerinden biri haline gelmiştir. 2002'de yüzde 30,4 olan orta-yüksek ve yüksek teknolojili ürün ihracatının toplam imalat sanayi ihracatımız içindeki payı, 2025'te yüzde 43,5'e, 2026 yılı eylül ayı itibarıyla yıllıklandırılmış olarak ise yüzde 44,1'e yükselmiştir. Son 24 yılda sağlanan bu büyük başarıyla orta-yüksek ve yüksek teknolojili ürün ihracatımızda artış aralıksız devam etmektedir. 1980-2002 döneminde dünya ekonomisi yüzde 3,1 büyürken Türkiye ekonomisi 0,8 puan fazlayla yüzde 3,9 büyüdü. 2003-2025 döneminde ise dünya ekonomisindeki büyüme hızı yüzde 3,6 olurken, Türkiye ekonomisi 1980-2002 dönemine göre 1,5 puan, dünya ortalamasına göre ise 1,9 puan daha hızlı büyümüştür. Bu güçlü büyüme performansıyla Türkiye, nominal milli gelir bakımından 2002'de dünyanın 21'inci büyük ekonomisi iken, 2025 yılında 16'ncı büyük ekonomisi, satın alma gücü paritesine göre hesaplanan milli gelir bakımından ise 2002'de dünyanın 16'ncı büyük ekonomisi iken, 2025'te 11'inci büyük ekonomisi haline gelmiştir."

Bolat, 2002-2025 döneminde Türkiye'nin gayri safi yurt içi hasılası ve kişi başına düşen gelirindeki artışa dikkati çekerek, "Bu tarihi yükseliş, güçlü ekonomik dönüşümümüzün ve üretim temelli kalkınma vizyonumuzun en somut göstergesidir. Bu güçlü büyümenin temelinde, Türkiye'nin üretim gücü, girişimci ruhu ve ihracatçı vizyonu yatmaktadır." değerlendirmesinde bulundu.

"Dünya ekonomisindeki konumumuzu pekiştirmeye devam edeceğiz"

Esnaf ve sanatkarların da Cumhuriyet'in asırlık birikimini küresel pazarlara taşıyan uluslararası birer ihracatçıya dönüştüğünü belirten Bolat, şunları kaydetti:

"Mikro ihracat imkanları ve sağlanan kolaylıklar sayesinde geleneksel zanaat ve üretim kültürü sınırları aşmaktadır. Cumhurbaşkanımız Sayın Recep Tayyip Erdoğan'ın Türkiye Yüzyılı vizyonu doğrultusunda, üretimden ihracata, teknolojiden markalaşmaya uzanan bu güçlü yapıyı daha da geliştirmeye, dünya ekonomisindeki etkin ve belirleyici konumumuzu pekiştirmeye kararlılıkla devam edeceğiz."

İl İstihdam ve Mesleki Eğitim Kurulu Ekim 2026 ayı olağan toplantısı Sakarya Vali Yardımcısı Turgut Subaşı’nın başkanlığında yapıldı.

Toplantıda, Sakarya Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğü’nün (İŞKUR) 2026 yılı ilk dokuz aylık faaliyetleri ile istihdamın korunması ve artırılmasına yönelik faaliyetleri değerlendirildi.

Sakarya’da 2026 yılının dokuz aylık döneminde İŞKUR’a işverenlerden 37.798 kişilik işgücü talebinin alındığı, yine bu dönemde Kurum aracılığıyla 22.601 kişinin işe yerleştirildiği bildirildi. Ayrıca, istihdamın ve mesleki eğitimin desteklenmesine yönelik düzenlenen toplam 370 kurs ve programdan 1.893 kişinin yararlanarak iş ve meslek sahibi olmalarının sağlandığı ifade edildi.

Nitelikli İşgücü

Sakarya Vali Yardımcısı Turgut Subaşı toplantıda yaptığı konuşmada şunları söyledi: “Nitelikli işgücü, istihdamın artırılması, korunması ve kalıcı hale getirilmesi bakımından önem taşımaktadır. Dolayısıyla, istihdamın sürükleyicisi ve güvencesi nitelikli işgücüdür. Bu yüzden nitelikli işgücü sayısını arttırarak devam ettirmeliyiz. Son yıllarda, Meslek liselerine ve Mesleki Eğitim Merkezlerine yönelimin arttığı memnuniyetle görüyoruz. Ayrıca, meslek öğrenmek için hiçbir yaş geç sayılmaz. Beceri düzeyinin geliştirilmesi şeklinde kısa süreli yetişkinlerin birçok meslek sahibi olabilmeleri için de birçok kurs ve eğitim programları bulunmaktadır. İŞKUR’un kurs ve programları da bu çerçevede önemli bir açığı doldurmaktadır.”

Cumhuriyetin kuruluşunun 103'üncü yıl dönümünün büyük bir gurur ve coşkuyla kutlandığını belirten Erdoğan, şunları kaydetti:

"Aziz milletimizin, Kıbrıs Türkü kardeşlerimizin ve dünyanın farklı yerlerinde yaşayan tüm vatandaşlarımızın 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı'nı tebrik ediyorum. Yurt dışı misyonlarımızda bayram sevincimize ve heyecanımıza ortak olan kıymetli misafirlerimize en samimi şükranlarımı iletiyorum. Gönül ve kültür coğrafyamızın farklı köşelerinde kalbi milletimizle çarpan, bizimle sevinip bizimle üzülen kader ve gönül birliği yaptığımız bütün dost ve kardeşlerimizi de muhabbetle kucaklıyorum."

"Birlik ve beraberlik içinde kenetlenen bir millet"

Cumhuriyetin, tarihi şanlı zaferler ve mücadelelerle dolu Türk milletinin bağımsızlık iradesinin, hür yaşama kararlılığının ve kendi geleceğini tayin etme azminin en güçlü nişanesi olduğunu vurgulayan Cumhurbaşkanı Erdoğan, şöyle devam etti:

"Gazi Mustafa Kemal önderliğinde büyük fedakarlıklarla yürüttüğümüz Milli Mücadele, birlik ve beraberlik içinde kenetlenen bir milletin en zor şartlarda dahi neleri başarabileceğini bütün dünyaya göstermiştir. İmkansızlıklar içerisinde elde edilen bu büyük başarı, yalnızca bir milletin kaderini değiştirmekle kalmamış, aynı zamanda milli iradenin gücünü ve bağımsız yaşama hakkının vazgeçilmezliğini tarihe nakşetmiştir. Bundan tam 103 yıl önce milletçe sergilediğimiz azim, cesaret ve kararlılık bugün de en güçlü motivasyon kaynağımız olmaya devam ediyor. Son 24 yılda savunma sanayisinden enerjiye, ulaştırmadan diplomasiye uzanan geniş bir yelpazede katettiğimiz mesafeyi müessir ve müreffeh Türkiye'ye giden yolun kilometre taşları olarak görüyoruz. Kendi teknolojisini geliştiren, savunma alanındaki imkan ve kabiliyetlerini artıran, enerji arz güvenliğini güçlendiren, ulaştırma altyapısını çağın gereklerine göre yenileyen ve üretim kapasitesini sürekli büyüten ülkemiz daha güçlü bir geleceğe doğru emin adımlarla ilerlemektedir."

"Türkiye Cumhuriyeti'ni çok daha aydınlık yarınlara hep birlikte taşıyacağız"

Erdoğan, "Türkiye olarak yakın çevremizde ve dünyanın farklı yerlerinde savaşların, çatışmaların, krizlerin yaşandığı zor bir dönemde istikrarımızı korumakla kalmayıp anlaşmazlıkların çözümü için de sorumluluk alıyoruz." ifadelerini kullandı.

"Dünyada barış, bölgede barış ve yurtta barış" şiarıyla barış için, adalet için gayret göstermeye bundan sonra da kararlılıkla devam edeceklerine dikkati çeken Erdoğan, şu değerlendirmede bulundu:

"86 milyon olarak ortak değerlerimiz etrafında kenetlenerek, Türkiye Yüzyılı hedefimizi kuvveden fiile geçirecek, gök kubbemiz olarak gördüğümüz Türkiye Cumhuriyeti'ni çok daha aydınlık yarınlara hep birlikte taşıyacağız. Şunu büyük bir memnuniyetle ifade etmek isterim ki Türkiye hamdolsun bugün dünden daha güçlüdür. İnşallah yarın çok daha güçlü, çok daha itibarlı, her alanda çok daha etkin olacaktır. Allah'ın izniyle içinde bulunduğumuz asra Türk milleti mührünü vuracaktır. Rabb'im milletçe yolumuzu, bahtımızı açık etsin. Bu vesileyle Cumhuriyetimizin banisi Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ü, silah arkadaşlarını, Milli Mücadele kahramanlarımızı ve vatanımız uğruna canlarını feda eden aziz şehitlerimizi rahmetle yad ediyor, gazilerimize şükranlarımı sunuyorum. Cumhuriyetimizin 103'üncü yılı kutlu olsun."

Yazılı açıklamasında, Marmaray'ın temellerinin Ağustos 2004'te atıldığını ve 29 Ekim 2013'te hizmete açıldığını anımsatan Uraloğlu, "Deniz seviyesinden 60 metre derinliğe ulaşan batırma tüp tünelimizle iki kıtayı demir yoluyla birbirine bağladık. Asya ile Avrupa'yı 4 dakikada birbirine bağlayan Marmaray ile 13 yılda 1,6 milyar yolcuya hizmet verdik." değerlendirmesinde bulundu.

Günde toplam 287 sefer düzenleniyor

Uraloğlu, İstanbul'un toplu ulaşım sisteminde önem taşıyan Marmaray'ın, metro, metrobüs, tramvay ve deniz ulaşımıyla entegre şekilde hizmet verdiğine işaret ederek, Halkalı-Gebze güzergahında 76,6 kilometrelik hat ve 43 istasyonla İstanbullulara kesintisiz ulaşım imkanı sunduklarını kaydetti.

Marmaray'ın, kent içi ulaşımda sağladığı konfor ve zaman tasarrufuyla vatandaşların günlük yaşamını kolaylaştırmaya devam ettiğini belirten Uraloğlu, "Bu yılın 10 ayında da yaklaşık 181 milyon yolcumuz Marmaray'ı tercih etti. Marmaray, 6 Ekim'de 762 bin 870 yolcu taşıyarak günlük yolcu sayısında yeni bir rekora imza attı ve kendi rekorunu tazeledi." ifadelerini kullandı.

Uraloğlu, Halkalı-Gebze ve Pendik-Ataköy güzergahlarında günde 287 sefer düzenlendiğini aktardı.

Hafta sonları gece ilave 10 seferle bu sayının 297'ye yükseldiğini kaydeden Uraloğlu, "Filomuzda 34'ü 10 vagonlu, 20'si 5 vagonlu olmak üzere toplam 54 tren seti ve 440 vagon bulunuyor." bilgisini verdi.

29 Ekim Cumhuriyet Bayramı kutlamaları kapsamında düzenlenen Uluslararası Osmangazi Cumhuriyet Koşusu, Cumhuriyet coşkusunu sporla bir araya getirdi. Kocaeli Büyükşehir Belediyesi öncülüğünde “Türkiye Yüzyılı’nda Koşuyoruz” mottosuyla gerçekleştirilen organizasyon, ilk kez Osmangazi Köprüsü’nde düzenlenmesiyle dikkat çekti. Farklı şehirlerden ve ülkelerden sporcuların katıldığı etkinlikte, köprü güzergâhı yarış heyecanına sahne oldu.

Organizasyon kapsamında 10 kilometrelik yarış ile 5 kilometrelik halk koşusu düzenlendi. On kilometrelik parkurda 2 bin 173 sporcu mücadele ederken 5 kilometrelik halk koşusunda ise bin 653 çipli sporcu yer aldı. Böylece iki parkurda toplam 3 bin 826 sporcu yarış heyecanına ortak oldu. İki ayrı kategoride düzenlenen Osmangazi Cumhuriyet Koşusu'nda, 10 kilometrelik parkur ve 5 kilometrelik Halk Koşusu'na toplam 6 bin 500 koşucu katıldı

Uluslararası katılımla gerçekleştirilen koşuda 19 ülkeden sporcuların yanı sıra Türkiye’nin önde gelen 16 elit atleti de yer aldı. Cumhuriyet Bayramı dolayısıyla düzenlenen organizasyon, sporcuları Osmangazi Köprüsü üzerinde buluştururken farklı mesafelerde yarışan katılımcılar gün boyunca etkinliğin heyecanını yaşadı.

Kocaeli Vali Yardımcısı Emre Nebioğlu, Osmangazi Köprüsü’nde Cumhuriyet coşkusunu paylaşmanın anlamına dikkat çekerek, organizasyonun birlik ve beraberlik duygusunu pekiştirdiğini söyledi. Köprünün yalnızca bir mühendislik eseri olmadığını vurgulayan Nebioğlu, “Beraberiz, biriz. Etkinliğin Osmangazi Köprüsü’nde yapılması çok anlamlı. Köprü, tarihimizin ihtişamını ve ufkumuzun ulaştığı noktayı göstermesi bakımından da önemli” dedi.

Kocaeli Büyükşehir Belediye Başkan Vekili Berna Abiş, Cumhuriyet Koşusu’nun ilk kez Osmangazi Köprüsü’nde düzenlendiğini belirterek organizasyonun burada sürdürülmesini istediklerini söyledi. Köprünün Türkiye’nin önemli eserlerinden biri olduğuna dikkat çeken Abiş, “Bu yüzyıla yakışır bir eser üzerinde koşmaktan mutluluk ve gurur duyuyoruz. Bundan sonraki koşularımızı da Osmangazi Köprüsü’nde gerçekleştirmek istiyoruz” ifadelerini kullandı.

Döviz piyasalarında son dönemin dikkat çekici bir değişim yaşanıyor. Eurodaki zayıflama diğer Avrupa para birimlerine ve Japon Yeni’ne alan açıyor. Yatırımcıların para tercihleri artık yalnızca doların yönüyle şekillenmiyor; merkez bankalarının faiz politikaları, Avrupa’daki siyasi riskler ve küresel piyasalarda artan temkinlilik de rotasyonu hızlandırıyor. Euro karşısında sterlin ve İsviçre frangı öne çıkarken Japon yeni, dalgalı seyrine rağmen güvenli liman arayışında yeniden gündeme geliyor.

Sterline faiz desteği, euroya siyasi baskı 

Sterlinin euro karşısındaki yükselişi, İngiltere’deki siyasi gelişmelerin ötesinde para politikası beklentileriyle de açıklanıyor. Eur/sterlin paritesi son bir ayda yüzde 2,38, yıllık bazda yüzde 4,83 geriledi. Paritenin düşmesi, sterlinin euro karşısında değer kazandığı anlamına geliyor.

Piyasalarda İngiltere Merkez Bankası’nın şahinleşebileceği beklentisi güçleniyor. Kasım ve şubat aylarında 25’er baz puanlık faiz artışları öngören beklentiler, sterlini Avrupa’nın daha yüksek getiri sunabilecek para birimleri arasına taşıyor. Bu görünüm, yaz aylarında sterlinin kazançlarının kalıcı olmayacağı yönündeki değerlendirmeleri de sorgulatıyor.

İngiltere'nin yaklaşan bütçesinin sterlini destekleyen eğilimi tersine çevirmesi beklenmezken EUR/GBP paritesinde 0,8400 seviyesinin altı izleniyor. Fransız siyasetindeki belirsizliklerin euro üzerindeki baskıyı artırması halinde paritenin 0,8360- 0,8430 bandında hareket etmesi bekleniyor. Böylece sterlinin güçlenmesine ek olarak euronun kendi iç dinamikleri nedeniyle zayıflaması da öne çıkıyor.

Güvenli liman arayışında İsviçre Frangı öne çıktı

İsviçre frangı, eurodaki kayıplardan en belirgin biçim de yararlanan para birimlerinden biri. Eylül sonu ve ekim başında 0,9460 civarında bulunan euro/frank paritesi, ekim ayının son haftasında 0,9195-0,9200 bandına kadar geriledi. Paritenin düşmesi frankın euro karşısında güçlendiğini gösterirken, son günlerde 0,9230- 0,9240 civarında denge arayışı dikkat çekiyor. Aylık kazanç yüzde 2,3’ü aştı.

Frangın talebinde iki temel unsur etkili: Fransa’daki siyasi ve mali belirsizlikler ile yapay zekâ ve teknoloji hisselerinde görülen düzeltmeler. Risklerin arttığı dönemlerde yatırımcıların güvenli liman arayışına yönelmesi, İsviçre para birimini destekliyor.

Dolar karşısında ise frank daha dalgalı bir seyir izledi. Dolar/frank paritesi ekim başındaki 0,8340 seviyesinden ay ortasında 0,8190’a kadar gerilerken, dolar endeksindeki güçlenme ve Fed kararı öncesindeki temkinli pozisyonlanmayla yeniden 0,8290-0,8300 bandına çıktı. Bu tablo, frankın euro karşısındaki güçlü performansının dolar karşısında aynı ölçüde görülmediğini ortaya koyuyor.

Japon Yeni’nin yönünü risk iştahı belirliyor

Japon yeni, ekim boyunca küresel beklentiler ve faiz farklarının etkisiyle iki yönlü hareket etti. Dolar/yen paritesi ay başındaki 157,92 seviyesinden ay ortasında 158,95’e yükselerek yenin değer kaybettiğine işaret etti. Ayın son haftasında ise riskten kaçış ve teknik düzeltmelerle 156,49’a geriledi; böylece yen bir miktar güç kazandı.

Yendeki hareket henüz kesintisiz bir yükseliş eğilimine işaret etmese de yatırımcıların risk iştahındaki değişimlere duyarlı bir para birimi olarak önemini koruyor. Faiz farkları ve merkez bankalarının tutumu, önümüzdeki dönemde yönün belirlenmesinde etkili olacak. Döviz piyasalarındaki yeni rotasyonun kalıcılığı da eurodaki zayıflığın sürüp sürmeyeceğine ve küresel risk algısının nasıl şekilleneceğine bağlı.

Arjantin pesosunda seçim sınavı

Arjantin’de 2027’de yapılması beklenen başkanlık seçimi yaklaşırken peso üzerindeki baskı riski yeniden gündemde. Javier Milei hükümeti, göreve geldiği 2023'te yüzde 211 olan enflasyonu yüzde 33,5'e düşürürken mali kesintiler ve dikkatle yönetilen kur politikasını istikrar programının temel taşları yaptı. Ancak ekonomideki durgunluk ve pesonun aşırı değerli olduğu yönündeki eleştiriler, bu modelin sürdürülebilirliğine ilişkin soru işaretlerini artırıyor. Peso şu sıralar dolar karşısında 1.54 seviyesinden işlem görüyor.

TEPAV tarafından yapılan eğitim harcamalarının etkinliğine yönelik çalışmada, istatistiki bulgular yanında, 31 uzman kişinin katılımıyla tespit ve görüş oluşturma çalışması da yapıldı. Çalışmaya katılan uzmanlar, eğitim bütçesine yönelik olarak görüşlerde, ailelerin eğitim için harcadığı tutarın artması, bölgesel ve sosyoekonomik eşitsizliklerin arttığı görüşü öne çıktı. Katılımcılar, bütçe hakkında yeterli bilgi verilmemesi, görüşlerin program ve projelere yansımasının düşük düzeyde kaldığı, kamu-sivil toplum diyalogunun güçlendirilmesi, ailelerin cepten eğitim harcamasındaki artışa uzmanlarca verilen önemin güçlenmesi, yoksul kesimlerdeki eğitim kalitesinin artırılması, kız çocuklara özel önem verilmesi, okul öncesi eğitimin güçlendirilmesi görüşleri politika oluşturma çerçevesinde öne çıkan unsurlar olarak belirlendi.

Yoksul çocuklara fırsat eşitliği 

Çalışmaya yönelik bulgular TEPAV tarafından yayımlandı. Coşkun Cangöz, Prof. Dr. Hakkı Hakan Yılmaz, Gülbin Şahinbeyoğlu ve Günbey Korkmaz tarafından yürütülen çalışmada, anketin dikkat çekici sonuçlarından biri uzman katılımcıların “önceliklendirme görüşü” oldu. Buna göre uzman katılımcılar yoksul mahalleler ve kız çocuklarını öne aldı. Yoksul kesimlerde ve kırsal bölgelerde devlet okulların iyileştirilmesini en öncelikli konu olarak tanımladı (5 üzerinden 4,66). Bu alandaki politika oluşturma, öğrenci sayısına ek olarak yoksulluk, erişim maliyeti ve bölgesel ihtiyaçları gözeten kaynak tahsisi yapılması önerildi. Taşımalı eğitim, okul öncesi çağdaki çocuklar, kız çocukları ve Doğu-Güneydoğu Anadolu bölgesi kaynak tahsisinde öncelik verilmesi gerekli olan başlıklar olarak sıralandı ve her biri 5 üzerinden 4’ün üzerinde puanla önceliklendirildi.

Katılımcı bir hazırlık olmadı 

Uzmanlar, katılma ölçeği kullanılarak yapılan ankette bütçe hazırlık sürecinin şeffaf olmadığı ve katılımcı bir hazırlık yapılmadığı görüşü öne çıktı. Buna bağlı olarak bütçenin hazırlanmasında sivil toplum ile diyalog için kurumsal bir yapının oluşturulması-izleme ve değerlendirmenin iyi yapılması talepleri öne çıktı. Bu unsurun kaynak tahsisinde de iyileşmenin aracı olarak kullanılması görüşü benimsendi.

Yoksul kesimlere öncelik ve kaynak tahsisi-bütçe hazırlık sürecinin sivil toplumun kurumsallaşmış katılımı taleplerine ilave olarak uzmanlar bu süreçlerin doğuracağı sonuçların da başarı kriteri olmasını önerdiler. Araştırma sunumunda, “Eğitim bütçesinin başarısı, öğrenme sonuçları ve dezavantajlı gruplar arasındaki farkların azalmasıyla değerlendirilmeli” önerisi yer aldı.

4 alanda düzenleme önerildi 

Çalışmada, çocukların ihtiyaçlarını karşılayan- ölçülebilir sonuçlar üreten bir bütçe yapılması gerekliliği içinde, ihtiyaç temelli kaynak tahsisi, performans yönetimi ve kurumsallaşmış paydaş katılımı; Milli Eğitim Bakanlığı’nın düzenli ve karşılaştırılabilir veri yayınlaması gerekliliği sonucuna varıldı.

Katılımın güçlendirilmesi için 4 alanda düzenleme önerildi. Temel yaklaşımı eğitime ayrılan kaynağın önceliklendirmesinin sağlanması olarak, paydaş katılımının kurumsal-açık bir yapıya dönüştürülmesi, okul odaklı bütçe hazırlanmasının temel kriter olması, plan-program-bütçe ilişkisinin güçlendirilmesi, çocuk ve eşitlik odaklı kaynak tahsisi, katılımcı izleme, denetim ve hesap verilebilirliğin sağlanması önerildi. Bunların ölçümü için kriterler de araştırmada belirlendi.

Fırsat eşitliği odaklı kaynak tahsisi nasıl olabilir?

Çalışma sunumunda fırsat eşitliği odaklı kaynak tahsisi için bir politika çerçevesi de önerildi. Buna göre, il düzeyinde eğitimde dezavantajlı öğrencileri belirlemek amacıyla bir endeks oluşturulması, buna dayalı olarak öğrenci başına kaynak ayrımının belirlenmesi, mali sıkılaştırma dönemlerinde dokunulamayacak ödeneklerin kural haline getirilmesi, bu bütçe tahsis modelinin Milli Eğitim Bakanlığı’nın program bütçesiyle uyumlu hale getirilmesi, program ve alt programların da fırsat eşitliğine dayalı tahsisle ilişkilendirilmesi önerildi.

TBMM’nin bütçe sunumunu yapan Meclis Başkanı Numan Kurtulmuş, Terörsüz Türkiye sürecinde Meclis çalışmalarından bahsetti. Süreçte Meclis’te kurulan Milli Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu’nun çalışmalarını istikrarlı bir şekilde tamamladığını vurgulayan Kurtulmuş, yeni kurulacak komisyona ilişkin de, “5’inci Yasama Yılının başlangıcıyla beraber İzleme Komisyonunu en hızlı şekilde kurup çalışmalara başlamayı planlıyoruz. İzleme Komisyonu 3 önemli sorumluluğu üstlenecektir. Kanunun tatbikinin takibi, Terör örgütünün silahsızlanma ve feshi ile kurulun dosya bazlı kararlarını hukuk ölçüsü içinde izlemek, ihtiyaç hâlinde yeni yasal düzenlemeleri ele almak” dedi.

4 bin 3 kanun teklifi sunuldu, 142’si yasalaştı 

Kurtulmuş, 28’inci Dönem Meclis’te yasama faaliyetlerine ilişkin, “Başkanlığımıza 4 bin 3 kanun teklifi sunulmuştur. Genel Kurul gündemine giren 264 tekliften 142’si kanunlaşmıştır” bilgisini paylaştı. Zaman zaman muhalefet partilerin eleştirilerine neden olan soru önergelerine ilişkin Kurtulmuş, kabine üyeleri tarafından işleme alınan 51 bin 125 önergenin 35 bin 628’inin cevaplandırıldığını aktardı. 16 Kasım’da başlayacak COP31 marjında gerçekleştirilecek parlamenter toplantılarına ilişkin Kurtulmuş, “ COP31 kapsamında 16 Kasım’da Antalya’da düzenleyeceğimiz parlamenter toplantı yer almaktadır. Parlamentolar Arası Birlik ile birlikte hazırlıklarını sürdürdüğümüz toplantıda iklim taahhütlerinin uygulamaya aktarılmasını ele alacağız” dedi.

104 Sayıştay raporu aralık ayında 

Meclis’e sunulacak Komisyonda Sayıştay Başkanı Metin Yener, Sayıştayın yaptığı denetimleri anlattı. 460 kamu idaresinin denetlendiğini ifade eden Yener, kamu işletmelerinin denetimlerine ilişkin olarak 104 Sayıştay raporunun aralık ayı içerisinde TBMM'ye sunulacağını söyledi. Kamu Başdenetçisi Mehmet Akarca da yaptığı sunumda, Kamu Denetçiliği Kurumuna başvurularda artış yaşandığına dikkat çekti. 15 Ekim 2026 tarihine kadar 22 bin 197 başvurunun karara bağlandığının bilgisini veren Akarca, "Kurumumuzca 2026 yılında sonuçlandırılan 22 bin 197 başvurunun 5 bin 685'i 'kabul edilebilir' nitelikte değerlendirilmiştir. Yine 'dostane çözüm' yoluyla çözümlenen başvurularla genel tavsiye kararı, kısmen tavsiye, kısmen ret kararları dikkate alındığında kurumumuz, kendisine yapılan başvuruların yüzde 80.07'sinin sorununu çözmüş ve çözüme yönelik idaresini ortaya koymuştur” dedi.

Dizide Alman sanayici Alfred Nyssen’in uzaya göndereceği roket projesini ABD borsasındaki çöküş sırasında açığa satışla nasıl finanse ettiği ve daha sonra Almanya’nın İkinci Dünya Savaşı sırasında İngiltere’ye karşı kullandığı V2 roketlerine giden teknoloji geliştirme sürecini nasıl yönettiği anlatılıyor. Sevgili dostum yapay zekâ Gemini bizim için hikâyeyi toparladı ve insan zekâsı kadar anlayabilen şahsım, bunun konunun doğru bir özeti olduğunu düşünüyor.

Babylon Berlin dizisinde Alman sanayici Alfred Nyssen’in roket projesini ve askeri vizyonunu finanse etme süreci, 1929 yılındaki küresel ekonomik kriz (Büyük Buhran) öncesinde Amerikan borsasında uyguladığı riskli finansal hamleye dayanır.

Nyssen bu planı şu adımlar ve finansal mekanizmalar üzerinden yürütür:

1. Beklenti: Piyasanın çökeceğine olan inanç

1929 yazında ABD ve dünya borsaları tarihin en yüksek seviyelerine ulaşmış durumdayken, herkes piyasaların sonsuza kadar yükseleceğine inanıyordu. Ancak Nyssen, bu pembe tablonun sürdürülemez bir şişkinlik (balon) olduğunu ve piyasanın büyük bir depremle çökeceğini öngördü.

2. Mekanizma: Açığa satış (Short Selling / opiyon sözleşmeleri)

Nyssen, "Amerikalıların açığa satış dediği" finansal yöntemi kullanır. Temel mantığı şudur:

- Sözleşme/satış: Nyssen ellerinde henüz olmayan hisseleri, o günün yüksek piyasa fiyatından gelecekte (örneğin 3 ay sonra) teslim etmek üzere satma taahhüdünde bulunur.

- Krizin gerçekleşmesi (Kara Salı - Ekim 1929): Beklediği gibi New York Borsası (Wall Street) çöktüğünde, hisse senetlerinin fiyatları neredeyse sıfıra iner.

- Ucuza Alıp Borcu Kapatma: Hisse fiyatları dibe vurduğunda, Nyssen piyasadan çok kelepir fiyatlara bu hisseleri toplayarak önceden yüksek fiyattan anlaştığı alıcılara teslim eder.

- Devasa kâr: Aradaki devasa fark (yüksek satış fiyatı - dibe vurmuş alış fiyatı) doğrudan Nyssen’in kârı haline gelir.

3. Yaşanan dev risk ve süreç

- İflasın Eşiği: Borsa çökmeden önceki haftalarda hisse fiyatları yükselmeye devam ettiği için Nyssen inanılmaz bir baskı altında kalır. Çünkü açığa satışta piyasa sizin tahmininizin aksine yükselirse zarar teorik olarak sonsuzdur.

- Ailesinin Tepkisi: Annesi Annemarie Nyssen ve aile şirketi, onun tüm serveti ve krediyi bu "delice" işe yatırdığını görünce onu akıl hastanesine vesayet altına aldırmaya çalışır.

- Büyük Başarı: 29 Ekim 1929'da piyasa çökünce Nyssen haklı çıkar ve bir gecede dönemin en büyük servetlerinden birini elde eder.

4. Roket projesinin finansmanı

Elde ettiği bu muazzam likidite ve servet sayesinde Nyssen:

1. Weimar Cumhuriyeti'nin yaşadığı ekonomik yıkımdan etkilenmek bir yana, tam tersine krizden nakit zengini olarak çıkar.
2. Alman ordusu ve gizli milliyetçi örgütlerin (Schwarze Reichswehr) desteğiyle yürüttüğü uzay/roket teknolojisi ve askeri havacılık projelerinin tüm AR-GE, üretim ve hammadde maliyetlerini bağımsız bir şekilde fonlama gücüne kavuşur.

Finans piyasalarını fizik kanunlarına bağlayamıyoruz

İnsan zekâsı basit düşünebilmeyi unutalı maalesef çok uzun zaman oluyor. Bu nedenle ortaya çıkan her yeni şey karşısında aptallaşıp kalıyoruz. Halbuki maddenin yok olmaması ve yoktan var olmaması ile ilgili fizik yasası toplu yaşanan yerlerdeki yer değiştirmeyi ve finans piyasalarındaki değer kazanma/kaybetme döngülerini çok kolay açıklamamızı sağlayabilir. Gemini’a hazırlattığım not üzerinden hatırlatayım.

Doğada var olan bir şeyin yok olamaması, bilim dünyasında evrenin en temel ve değişmez yasalarından biri olarak kabul edilir. Bu temel gerçek, fizik ve kimya bilimlerinde farklı ama birbiriyle doğrudan ilişkili iki temel yasa ile açıklanır:

1. Kütlenin Korunumu Kanunu (Lavoisier Kanunu)

1789 yılında Fransız kimyager Antoine Lavoisier tarafından ortaya konulan bu yasa, kimyasal reaksiyonların temelini oluşturur. Yasaya göre:

- Hiçbir madde yoktan var olmaz, var olan hiçbir madde de yok olmaz.

- Bir kimyasal tepkime sırasında maddeler sadece biçim, kimlik veya bağ değiştirerek başka maddelere dönüşürler. Tepkimenin başlangıcındaki toplam kütle, sonundaki toplam kütleye her zaman eşittir. (Örneğin bir odun yandığında kül, gaz ve dumana dönüşür; ortadan kaybolan bir şey yoktur, sadece form değiştirmiştir).

2. Enerjinin Korunumu Kanunu (Termodinamiğin Birinci Yasası)

Fiziğin en temel yasalarından biri olan termodinamiğin birinci yasası, enerjinin yok edilemezliğini ifade eder:

- Evrendeki toplam enerji miktarı sabittir; enerji ne yoktan var olabilir ne de var olan enerji yok olabilir.

- Enerji sadece bir biçimden başka bir biçime dönüşür. (Örneğin hareket enerjisi ısıya, elektrik enerjisi ışığa dönüşebilir; ancak sistemden hiçbir enerji eksilmez).

Einstein ve Kütle-Enerji Eşdeğerliği

20. yüzyılda Albert Einstein'ın geliştirdiği ünlü E = mc² formülü, bu iki ayrı yasayı tek bir çatı altında birleştirmiştir. Bu teoriye göre kütle ve enerji aslında aynı şeyin iki farklı yüzüdür.

- Kütle enerjiye, enerji de kütleye dönüşebilir.

- Dolayısıyla evrende ne madde ne de enerji gerçekten yok olur; sadece toplam "kütle-enerji" havuzu sürekli kendi içinde form değiştirir.

Felsefi ve evrensel boyutu

Bu teori özetle şunu söyler: Evrende hiçbir şey kaybolmaz, her şey sadece kabuk değiştirir. Bugün soluduğunuz havadaki moleküller, milyonlarca yıl önce yaşamış dinozorların soluduğu moleküllerle aynı atomları barındırıyor olabilir. Vücudunuzu oluşturan elementler milyarlarca yıl önce yıldızların merkezinde üretilmiş ve evrene saçılmıştır. Siz öldüğünüzde veya bir nesne yok olduğunda bile, maddesel ve enerjisel varlığınız evrenin atom havuzunda sonsuza kadar şekil değiştirerek kalmaya devam eder.

Yapay zekâ dünyasının yatırım dönüşü (ROI) problemi

Bu konuyu son bir hafta içinde birçok kaynaktan okudum ama bu çalışmada size derli toplu anlatması için Google’ın AI Modu’nu kullandım. Sonunda verdiği seçenekler ile benim yazının komutanı olarak gittiğim yer arasında fark olduğunu baştan belirteyim.

Yapay zeka (AI) sektöründeki "trilyon dolarlık kayıp" ifadesi, piyasalarda ve araştırma raporlarında son dönemde öne çıkan üç büyük finansal krizi ve riski temsil etmektedir:

1- Yatırım ve gelir arasındaki 4.9 trilyon dolarlık uçurum: Global araştırma şirketi Gartner raporuna göre, veri merkezi sahiplerinin yaptıkları devasa yapay zeka yatırımlarını karşılayabilmesi için 2030 yılına kadar 8.5 trilyon dolar kümülatif gelir elde etmesi gerekiyor. Ancak Gartner, bu dönemde veri merkezlerine bağlanabilecek kurumsal ve tüketici AI gelirinin en fazla 3,6 trilyon dolar olacağını öngörüyor. Bu durum, 4.9 trilyon dolarlık devasa bir gelir açığı (makas) yaratmaktadır.

2- Altyapı harcamalarında 3.5 trilyon dolarlık erime riski: Gartner ayrıca, mevcut sermaye harcamalarının bu şekilde devam etmesi durumunda, 2030 sonuna kadar 3.5 trilyon dolardan fazla yapay zeka altyapı harcamasının değer düşüklüğü (impairment) riskiyle karşı karşıya kalabileceğini ve 2032'ye kadar bu zararın 4 trilyon doları aşabileceğini belirtmektedir.

3- Hisselerdeki trilyon dolarlık satış dalgaları (rout): Teknoloji ve yarı iletken sektöründe yatırımcıların yapay zekanın ticarileşme hızını sorgulamaya başlamasıyla borsada büyük kayıplar yaşandı. Aralarında Nvidia, Apple, Microsoft, Alphabet ve Amazon'un da bulunduğu dev teknoloji şirketleri ile çip üreticilerinin piyasa değerinden, yapay zekaya yönelik endişeler ve yüksek borçlanma maliyetleri nedeniyle 1 trilyon dolardan fazla değer silindi.

Yapay zeka sektöründeki güncel risk tablosu

Sektörden dikkat çeken güncel gelişmeler

- Anthropic'in 80 milyar dolarlık net kaybı: Halka arz (IPO) başvurusunda bulunan yapay zeka girişimi Anthropic, son 6 ayda 80.7 milyar dolar net zarar açıkladı. Bu zararın büyük kısmı dönüştürülebilir tahviller ve değerleme muhasebesinden kaynaklansa da şirketin yapay zeka modellerini eğitmek için milyarlarca dolar nakit yaktığı tescillendi.

- Çin'deki yapay zeka balonu: Analistler, Çin'deki yapay zeka borsa balonunun sert bir şekilde patladığını, çip üreticileri ve AI tedarikçileri arasında yıkıcı bir fiyat savaşının başladığını aktarıyor.

- Maliyet azaltma operasyonları: Altyapı harcamalarını finanse etmekte zorlanan Microsoft gibi devler, yapay zeka yatırımlarına bütçe açabilmek adına dünya genelinde yaklaşık 60.000 çalışanına gönüllü işten ayrılma/tazminat paketleri sunmaya başladı.

Yapay zeka teknolojisinin gelecekte iş dünyasını dönüştüreceği kesin görülse de, Wall Street ve finansal kurumlar şu an harcanan paranın geri dönüş hızından (ROI) ciddi şekilde şüphe duymaktadır.

Yapay zeka yatırımlarının finansal etkileriyle ilgili daha spesifik bir detayı incelemek ister misiniz? Eğer isterseniz şunları yapabilirim:

- Hisseleri en çok değer kaybeden teknoloji şirketlerini ve çip üreticilerini listeleyebilirim.

- Şirketlerin kurumsal yapay zekâ harcamalarının geri dönüş oranlarını hesaplamak için bir yatırım getirisi simülasyonu sunabilirim.

- OpenAI ve Anthropic gibi devlerin geleceğe dönük zarar tahminlerini karşılaştırabilirim.

Dot-com balonu ile karşılaştırmalı analiz yaptık

Yapay zekâ alanında son dönemde sıklıkla dile getirilen "beş trilyon dolarlık" rakamı, doğrudan kaybedilmiş kesin bir paradan ziyade, teknoloji devlerinin ve finans kurumlarının (JPMorgan Chase ve Oaktree Capital gibi analiz gruplarının raporlarına dayanarak) yapay zekâ altyapısına (veri merkezleri, çipler, enerji hatları ve sunuculara) 2030 yılına kadar akıtması beklenen devasa sermaye harcaması yarışını ifade eder.

Piyasalardaki "beş trilyon dolarlık kayıp" veya "balon" tartışmalarının arka planındaki temel endişeler ve dinamikler şunlardır:

- 5 trilyon dolarlık altyapı bahsi ("The $5 Trillion Infrastructure Bet"): Büyük teknoloji şirketleri (Big Tech) ve bulut sağlayıcıları (hiper ölçekleyiciler), dünyayı dönüştüreceği iddia edilen üretken yapay zekâ (GenAI) modellerini beslemek için benzeri görülmemiş bir veri merkezi inşa yarışına girdi. Bu harcamaların toplamının on yılın sonuna kadar 5 trilyon doları aşacağı öngörülüyor. Sektördeki asıl korku, bu kadar devasa bir paranın harcanmasına rağmen getirinin (return on investment - ROI) bu maliyeti karşılayıp karşılamayacağıdır.

- Gelir ve kârlılık baskısı (beklenti ile gerçeklik uyuşmazlığı): Yapay zekâ modellerini eğitmek ve çalıştırmak, maliyet olarak hâlâ çok yüksek ve enerji yoğun bir süreç. Birçok analist, yapay zekânın maliyetlerinin düşüş hızının, sunucu ve model geliştirme maliyetlerinin gerisinde kaldığını belirtiyor. Şirketlerin milyarlarca dolarlık harcamalarına karşın, bu yatırımların kısa vadede aynı oranda net kâr üretememesi "balon" tartışmalarını alevlendiriyor.
- Borçlanma ve finansal riskler: Bu devasa altyapı hamlesi tamamen öz kaynaklarla değil; veri merkezi inşa edenlerin ve donanım üretenlerin bir kısmının borçlanmasıyla da finanse ediliyor. Morgan Stanley ve benzeri kurumların analizlerinde, veri merkezleri için alınan riskli borçların ve tahvillerin milyarlarca doları bulduğu, piyasada olası bir düzeltme durumunda bu borçların zincirleme bir kriz tetikleyebileceği vurgulanıyor.

2000'lerdeki "Dot-com" Balonu ile Benzerlikler: Finans dünyasında Howard Marks gibi deneyimli isimler ve büyük yatırım fonları, bugünkü yapay zekâ harcamalarını 1990'ların sonundaki internet (dot-com) patlamasına benzetiyor. O dönemde de fiber optik altyapılara milyarlarca dolar yatırılmış, altyapı kurulmuş ancak piyasa bu kapasiteyi hemen kaldıramadığı için büyük bir çöküş yaşanmıştı. Günümüzde de "Ya bu kadar yatırım yapılan yapay zekâ altyapısı ve veri merkezleri atıl kalırsa veya beklenen ticari geliri getirmezse ne olacak?" sorusu, potansiyel bir trilyonlarca dolarlık piyasa değeri silinmesi (kayıp) senaryosunu gündemde tutuyor.

Özetle; buradaki 5 trilyon dolar, yapay zekâ uğruna masaya konulan toplam ekonomik riski ve sermaye taahhüdünü simgeliyor. Eğer yapay zekâ teknolojileri vaad edilen ticari devrimi beklenenden yavaş gerçekleştirirse veya maliyetler kârlılığa dönüşmezse, piyasalarda bu ölçekte bir değer kaybının (veya balon patlamasının) yaşanmasından korkuluyor.

Yatırımcı korkusu ve Nvidia stratejisi arasındaki makas

Genel bakışın aksine bir rota izleyip Gemini ile konuyu bu işin liderliğini yapan Nvidia üzerinden değerlendirdim.

Yapay zekâ altyapısına yönelik trilyonlarca dolarlık devasa harcama patlaması ve bunun yarattığı "balon / geri dönüşsüz yatırım (ROI)" endişeleri karşısında, sektörün merkezinde yer alan Nvidia ve diğer altyapı/bulut devleri pasif kalmıyor. Bu şirketler, harcamaların tıkanması veya piyasanın çökeceği senaryolarına karşı hem risk yönetim mimarilerini güncelliyor hem de yol haritalarını köklü biçimde dönüştürüyor.

Liderlerin bu riski yönetme yolları ve yeni yol haritaları şu stratejik başlıklar etrafında şekillenmektedir:

1. Risk yönetimi: Finansal borç ve müşteri riskini dağıtma

- Müşteri çeşitlendirmesi (dev hibrit yapıya geçiş): Nvidia, gelir bağımlılığını sadece Microsoft, Google ve Meta gibi geleneksel bulut devlerine (hyperscalers) bırakmamak için "Neocloud" (CoreWeave vb.), özel girişimler, kurumsal şirketler ve kamu/devlet düzeyindeki yapay zekâ projelerine (Sovereign AI) odaklanarak alıcı tabanını hızla genişletiyor.

- Finansman riskini özel sermayeye yayma: Altyapı yatırımlarının yükünü tek başına şirket bilançolarında tutmak yerine; BlackRock, Apollo, KKR ve Blackstone gibi dev özel sermaye (Private Credit/Equity) fonlarıyla ortak finansman platformları ve altyapı konsorsiyumları kuruluyor. Böylece risk finans dünyasına yayılıyor.

- Tedarik zinciri ve bellek bütçelemesi: En büyük maliyet ve arz darboğazı olan HBM (Yüksek Bant Genişlikli Bellek) bileşenlerini güvenceye almak için milyarlarca dolarlık uzun vadeli tedarik taahhütleri yapılıyor.

2. Yol haritasındaki dönüşüm: Donanımdan Full-Stack (Tam Yığın) Ekosisteme

Şirketler sadece çip satarak yatırımların sürdürülemeyeceğini biliyor. Bu yüzden yol haritaları şu stratejik yönlere evriliyor:

A. Donanım Satışından "AI Fabrikası" Mantığına Geçiş

Nvidia ve rakip donanım sağlayıcıları, artık tekil GPU yerine veri merkezlerini birer "Yapay Zekâ Fabrikası" (AI Factory) olarak tasarlayıp teslim ediyor.

- Blackwell mimarisinden sonra gelen Vera Rubin gibi yeni platformlar, gigavat başına elde edilen gelir ve verimlilik oranını artırmaya odaklanıyor.

- Temel hedef: Token başına düşen maliyeti ve tüketilen enerjiyi hızla düşürerek yapay zekâyı ticari olarak daha kârlı hâle getirmek.

B. "Agentic AI" (Otonom Ajanlar) ve Fiziksel Yapay Zekâ

Teknoloji yol haritası yalnızca sohbet botlarından (LLM), karar alabilen ve uzun iş akışlarını Otonom yürütebilen Agentic AI sistemlerine kaydırılıyor. Ayrıca:

- Fiziksel Yapay Zekâ (Physical AI & Otonom Robotik): Çiplerin ve modellerin otomotiv, lojistik, fabrika otomasyonu ve sağlık gibi reel sektörlerde doğrudan kullanılması amaçlanıyor.

C. Açık Kaynak ve Yazılım Kilidi (Software Lock-in)

Nvidia, CUDA ve yazılım katmanlarıyla ekosistemi elinde tutarak açık kaynak modellerin (Llama vb.) geliştirilmesini teşvik ediyor. Modeller ücretsiz veya ucuz hale geldikçe tüketilen token miktarı ve dolayısıyla donanım altyapısına olan talep artıyor.

Özet: Sektör Riskleri Nasıl Aşmayı Hedefliyor?

Liderler, 5 trilyon dolarlık riski bertaraf etmenin tek yolunun yapay zekâyı “maliyetli bir araştırma projesi” olmaktan çıkarıp, elektrik veya internet gibi üretkenliği doğrudan artıran temel bir sanayi altyapısına dönüştürmek olduğunun farkındalar.

Son örnek: Harrier ve Musk’ın uçan otomobili

Konuyu bağlarken Elon Musk’ın insanları büyüleyen uçabilen Tesla otomobili ile ilgili bir bölüm oluşturmak istedim. Bunu paylaşan sayısız arkadaşımın İngilizlerin 1960’lardan itibaren geliştirdiği dikine kalkabilen Harrier savaş uçaklarından bir cümle ile bile bahsetmemesi içimi burktu. Gemini, sağolsun, istediğim türden bir analizi saniyeler içinde karşıma çıkardı. Sorum Harrier uçaklarının yarattığı değişim ve yatırım dönüşü ile ilgiliydi. Yanıt benim için tatmin edici oldu.

İngilizlerin dikey/kısa kalkış ve iniş (VTOL/STOVL) yeteneğine sahip efsanevi savaş uçağı Harrier (Jump Jet) projesi, havacılık tarihinde hem teknolojik hem de finansal açıdan oldukça ilginç bir süreç izlemiştir. Ancak 1950'lerin sonu ve 1960'larda askeri projeler bugünkü gibi saf bir "şirket yatırımı ve ticari ROI (Yatırımın Geri Dönüşü)" mantığıyla değil, devlet destekli stratejik savunma AR-GE'si olarak yürütüldüğü için doğrudan net bir "ROI yüzdesi" çıkarmak zordur.

Yine de dönemin harcamaları, ABD ile yapılan devasa ortaklıklar ve projenin ekonomik sonuçları şu şekilde özetlenebilir:

1. Geliştirme maliyeti ve yatırım boyutu

Harrier'ın kökeni, Hawker Siddeley firmasının (daha sonra British Aerospace / BAE Systems oldu) 1957 yılında tamamen öz kaynaklarla ve deneysel olarak başlattığı P.1127 prototipine dayanır.

- İlk Aşama (P.1127 ve Kestrel): Projenin ilk yıllarında İngiliz hükümeti, ABD ve Batı Almanya ortaklaşa bir üçlü konsorsiyum kurarak test uçaklarına (Kestrel) finansman sağladı.

- Seri Üretim ve Sea Harrier Yatırımları: 1960'ların ortalarından itibaren RAF (İngiliz Kraliyet Hava Kuvvetleri) için ilk nesil Harrier GR.1/GR.3 ve donanma için Sea Harrier projeleri hayata geçirildi. Örneğin dönemin resmi arşivlerine ve parlamento raporlarına göre, ilerleyen yıllardaki Sea Harrier geliştirme ve modernizasyon programlarının her biri tek başına yüz milyonlarca sterlinlik (bugünün değerine göre milyarlarca) bütçeler gerektirdi.

- Harrier II (AV-8B) Ortaklığı: Projenin ikinci neslinde İngiltere, ABD (McDonnell Douglas) ile güçlerini birleştirdi. Bu ortaklık sayesinde devasa AR-GE maliyetleri iki ülkeye bölündü, böylece Londra tek başına altından kalkamayacağı bir yükü paylaştırmış oldu.

2. Yatırımın geri dönüşü (ROI) nasıl sağlandı?

Harrier projesinin İngiltere için finansal ve jeopolitik getirisi saf bir ticari kârdan ziyade şu kanallarla gerçekleşti:

- İhracat Başarısı (ABD Pazarı): Projenin en büyük finansal başarısı, ABD Deniz Piyadelerinin (USMC) uçakla çok yakından ilgilenmesi ve Amerikan ordusu için AV-8 Harrier adıyla devasa bir sipariş verilmesi oldu. Uçağın lisanslı olarak ABD'de (McDonnell Douglas tarafından) üretilmesi, İngiliz havacılık endüstrisine telif ve ihracat gelirleri olarak ciddi bir döviz girdisi sağladı.

- Askeri ve Caydırıcılık Getirisi (Falkland Savaşı): 1982 Falkland Savaşı'nda Sea Harrier uçakları, İngiliz Donanması'nın varlığını kurtaran kilit unsur oldu. Arjantin'e karşı hava üstünlüğü sağlayan uçaklar, milyarlarca sterlinlik ada varlıklarının ve İngiliz jeopolitik prestijinin korunmasını sağlayarak dolaylı yoldan devasa bir stratejik ROI üretti.

- Teknolojik Altyapı Birikimi: Hawker Siddeley / BAE Systems, dikey iniş-kalkış ve itki sistemleri (Pegasus motoru) konusunda onlarca yıllık bir mühendislik tekelini eline geçirdi. Bu birikim, sonraki nesil İngiliz savunma projelerinin ve havacılık ihracatının temelini oluşturdu.

Özetle; İngiltere devleti ve Hawker/BAE cephesi için Harrier, maliyetli ve riskli bir mühendislik kumarı olarak başlamış; ancak ABD ile yapılan ortaklıklar, Amerikan Deniz Piyadelerinin siparişleri ve küresel ihracat sayesinde sadece parasal maliyetini çıkarmakla kalmamış, İngiliz savunma sanayisine onlarca yıl kazanç sağlayan küresel bir markaya dönüşmüştür.

İşin aslı böyle. Bütün bunları yazmamın nedenlerinden biri de, Cumhuriyet Bayramı nedeniyle hazırlanan duygu seli reklamlardan etkilenmem oldu. Aktarılan duygunun gücü yanında içiniz burkularak odağın reklam yapmaya kaydığını görüyorsunuz. Hâlbuki bizi bu yolculukta başarıyla hedefe ulaştıran Gazi Mustafa Kemal’in yaptığı iş, telgraf altyapısı ile elde ettiği –neredeyse- gerçek zamanlı veri üzerinde gerçekleştirdiği veri analitiğidir. O da yaşadıkları ile şekillenen kendi zekâsı ve okudukları ile dinlediklerine dayanan yapay zekâ benzeri destek sistemidir. Kendisine borcumuzu ödemenin yolunun kendisini ve eserini övmek yerine aynı yolu izlemek olduğunu düşünüyorum. Bu yazıyı yazmamın neden de bundan ibarettir. Ben Cumhuriyet’i böyle kutluyorum.  

Yurt dışı kaynaklı dövizlerinin Merkez Bankası’na satışını gerçekleştiren firmalara Merkez Bankasınca sağlanacak desteği ifade eden ve 2023/5 sayılı “Firmaların Yurt Dışı Kaynaklı Dövizlerinin Türk Lirası’na Dönüşümünün Desteklenmesi Hakkında Tebliğ”le düzenlenen  “döviz dönüşüm desteği” başlangıçta %2 oranında uygulanmış ve 5 / 5 / 2025 tarihinden ise 30 / 4 / 2026 tarihine kadar %3 olarak uygulanmıştı. Anılan uygulama süresi 30/4/2026 tarihinde sona erecekti. Ancak, 1 Mayıs 2026 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan tebliğle bu süre 31 / 7 / 2026 tarihine kadar uzatılmıştı. Daha sonra 1 Ağustos 2026 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan tebliğ değişikliği ile bu süre 31 Ocak 2027 tarihine kadar uzatıldı. Dolayısıyla, anılan destek uygulaması %3 oran olarak, 31 / 1 / 2027 tarihine kadar devam edecekti.

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nca hazırlanan “Firmaların Yurt Dışı Kaynaklı Dövizlerinin Türk Lirası’na Dönüşümünün Desteklenmesi Hakkında Tebliğe İlişkin Uygulama Talimatı” 1 Ekim 2026 tarihinde yenilenmiş olup, bu talimattaki düzenlemeler 1 Ekim 2026 tarihinden itibaren uygulamaya girmiştir. Önceki talimatta bu destek için aranan döviz alımı yapmama taahhüdü alınmaması uygulaması kaldırılmıştır. Ancak, 1 Ekim 2026 tarihinden önce firmalarca verilen döviz almama taahhütlerinin yerine getirilmemesi halinde, önceki Uygulama Talimatı hükümleri uygulanacaktır.

Anılan Uygulama Talimatı 26 Ekim 2026 tarihinde revize edilmiş olup, anılan revizeler de dikkate alınarak, 8 Ekim 2026 tarihli EKONOMİ Gazetesi’nde yayınlanan yazımız aşağıdaki gibi güncellenmiştir.

Döviz Dönüşüm Desteği Uygulaması

Anılan düzenlemede yer alan firmalar ifadesi; Türkiye'de kanuni yerleşim yeri bulunan tüzel kişiliği haiz firmaları ifade etmektedir.

Anılan düzenlemede yer alan “yurt dışı kaynaklı döviz” tanımı; 11 /8 / 1989 tarihli ve 20249 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 sayılı Karar’ın 2’nci maddesinin (j) bendinde tanımlanan tüm kıymetli madenlerin ihracından kaynaklananlar hariç olmak üzere;

- Firmaların döviz cinsi ihracat gelirlerini,

- Yabancılara yurt içinde sunulan hizmetler karşılığında kazanılan döviz tutarları da dahil olmak üzere yurt dışında yerleşiklerden elde ettikleri döviz kazandırıcı hizmet gelirlerinden yurda getirdikleri dövizlerini,

- Serbest bölgede faaliyet gösteren firmaların yalnızca yurt dışına yaptıkları satışlara ilişkin döviz gelirlerini

ifade etmektedir.

“Döviz dönüşüm desteği” tanımı ise; yurt dışı kaynaklı dövizlerinin Merkez Bankasına satışını gerçekleştiren firmalara anılan Uygulama Talimatı kapsamında Merkez Bankasınca sağlanacak desteği ifade etmektedir.

Anılan desteklemeden yararlanmak amacıyla, firmaların yukarıda belirtilen yurt dışı kaynaklı dövizlerini banka aracılığıyla Merkez Bankası’na satışı sırasında, “talep formu” (örneği anılan Uygulama Talimatı’nın B ekinde yer almaktadır) ve “Döviz Pozisyonu Bildirim Formu”nu aracı bankaya ibraz ederek;

- İhracatçı firmaların 16 Ocak 2020 tarihli İhracat Genelgesi kapsamında Merkez Bankasına satmakla yükümlü oldukları ihracat bedeli dövizlerin,

- Firmaların 18 Mayıs 2026 tarihli Görünmeyen İşlemler Genelgesi’nin 5’inci maddesi kapsamında döviz kazandırıcı hizmet bedeli dövizler ile

- Serbest bölgede faaliyet gösteren firmaların yalnızca yurt dışına yaptıkları satışlara ilişkin dövizlerin,

banka aracılığıyla Merkez Bankası’na satışının gerçekleştiği gün, dönüşüm kuru üzerinden Türk Lirası’na çevrilen tutarın %3’ü kadar döviz dönüşüm desteği firmalara ödenmek üzere Merkez Bankası’nca aracı bankaya aktarılacaktır. (Dönüşüm kuru; firmaların yurt dışı kaynaklı dövizlerinin Türk Lirası’na çevrildiği gün Merkez Bankası tarafından saat 11.00’de ilan edilen döviz alış kurunu ifade etmektedir.)

“Döviz Pozisyonu Bildirim Formu” anılan Uygulama Talimatı’nın C adlı ekinde yer almakta olup, bu formda yer alan formüllere göre “döviz pozisyon oranı” hesaplanmaktadır.

Döviz pozisyonu oranı yüzde 10’u aşan firmalar döviz dönüşüm desteğinden yararlanamamaktadır. Döviz pozisyonu bildirim formu, belge tarihinden itibaren 3 ay süreyle geçerli (önceki düzenlemede 15 gün idi) olup bu süre içinde aynı form kapsamında birden fazla işlem yapılabilir. Aracı bankalar, her bir döviz dönüşüm desteği başvurusu sırasında bu koşulların sağlandığını kontrol etmek durumundadırlar.

Firmaların limit kullanım dönemi içinde yararlanabileceği azami döviz dönüşüm desteği tutarı 100.000.000 (yüz milyon) Türk Lirası’dır.

İhracat ve Döviz Kazandırıcı Hizmetler Reeskont Kredisi Uygulama Talimatı ile İhracat ve Döviz Kazandırıcı Hizmetler Reeskont Finansmanı Uygulama Talimatı’nın Ek-4’üncü maddesine göre kredi kullanan firmalara, kredi vadesi boyunca, bu madde kapsamında döviz dönüşüm desteği sağlanmamaktadır.

Firmaların peşin ihracat bedeli olarak getirdikleri yurt dışı kaynaklı dövizler için destek ödemesi talepleri, ilgili gümrük beyannamelerinin aracı bankaya ibraz edilmesini müteakip işleme alınmaktadır. Gümrük beyannamesi ibraz edilmeden döviz dönüşüm desteği kapsamında Merkez Bankasına döviz satışı yapılması halinde, döviz dönüşüm desteği kapsamında Merkez Bankası’na satılan dövizin tamamına eşit tutarda ve ödeme şekli “Peşin Ödeme” yazılı olan gümrük beyannamesi bilgisinin aracı banka tarafından en geç 6 ay içerisinde Merkez Bankası’na bildirilmesi ve döviz pozisyonu bildirim formunun aracı bankaya ibrazı sonrasında, dövizin Merkez Bankası’na satış tarihindeki dönüşüm kuru üzerinden Türk Lirası’na çevrilen tutara cari oran uygulanarak hesaplanan destek ödemesi yapılacaktır.

Yurt dışından efektif olarak getirilen ve peşin ihracat kapsamında olmayan ihracat bedellerinin satışında döviz dönüşüm desteği talep edilebilmesi için Nakit Beyan Formu düzenlenmiş olması zorunludur. Nakit Beyan Formu’yla döviz dönüşüm desteğinden faydalanmak isteyen firmalar dövizlerini yalnızca gümrük beyannamesinin “Finansal ve Bankacılık Verileri” başlıklı 28 numaralı hanesinde yer alan banka aracılığıyla Merkez Bankasına satabilir.

Aracılı ihracatlar da, aracı tarafından yurda getirilen peşin ihracat bedeli olmayan dövizlerin aracı ihracatçılara ürün tedarik/imal eden firmalar adına satışı yapılırsa;

- Aracı ihracatçı ve tedarikçi/imalatçı firmaların anılan Uygulama Talimatı’nın E adlı ekinde yer alan Aracılı İhracat Kapsamında Döviz Dönüşüm Desteğinin Tedarikçiye/İmalatçıya Ödenmesine İlişkin Beyanname’nin,

- Aracı ihracatçı ile tedarikçi/imalatçı firma arasında yapılmış aracılı ihracat sözleşmesinin,

- Tedarikçi/İmalatçı firma unvanınım kayıtlı olduğu ilgili Gümrük Beyannameleri ve bu beyannameler kapsamındaki tedariğe/imalata ilişkin ihraç kayıtlı mal faturalarının,

aracı bankaya ibraz edilmesi gerekir. Bu durumda bu Uygulama Talimatı bakımından döviz satışının tedarikçi firmaca yapıldığı kabul edilir ve döviz dönüşüm desteği aracı bankaca doğrudan tedarikçi/ imalatçı firmanın hesabına aktarılır.

Yurt dışından efektif olarak getirilen;

a) Döviz kazandırıcı hizmet ihracatı,

b) Peşin ihracat kapsamında olan mal ihracatı,

bedelleri için döviz dönüşüm desteği talepleri kabul edilmez.

a) Mal ihracatı bedelleri için, 16 Ocak 2020 tarihli İhracat Genelgesi uyarınca yalnızca “Bedel getirme ve/veya ihbar süresi içerisinde düzenlenmiştir.”, “İhtarname süresi içerisinde düzenlenmiştir.” veya “Ek süre içerisinde düzenlenmiştir.” açıklamaları belirtilen İhracat Bedeli Kabul Belgesi’ne bağlanan dövizlerin,

b) Döviz kazandırıcı hizmet gelirleri için, kesin fatura tarihinden itibaren 180 gün içerisinde ilgili dövizlerin,

c) Serbest bölgede faaliyet gösteren firmaların yurt dışına yaptıkları satışları için, Serbest Bölge İşlem Formuna göre yurt dışına gönderilmek üzere serbest bölgeden çıkış yapıldığına ilişkin ilgili idarenin onayladığı tarihten itibaren 180 gün içerisinde ilgili dövizlerin,

Merkez Bankası’na satılması halinde döviz dönüşüm desteğinden faydalanılabilir.

İhracat bedeli dövizler için gümrük beyannamesi, döviz kazandırıcı hizmet bedeli dövizler için fatura ve serbest bölgede faaliyet gösteren firmaların yurtdışına yaptıkları satışlara ilişkin dövizler için Serbest Bölge Müdürlüğü’nce onaylı Serbest Bölge İşlem Formu aracı bankaya ibraz edilmedikçe döviz dönüşüm desteğinden faydalanılamaz. (Döviz kazandırıcı hizmet bedellerine ilişkin faturaların işlem bazında 15 adetten fazla olması durumunda, ilgili faturalar yerine firma tarafından hazırlanan, YMM veya SMMM tarafından onaylanan, döviz dönüşüm desteğinden yararlanacak firmanın unvanı ve vergi kimlik numarası ile fatura tarihi, fatura numarası, fatura konusu, fatura döviz tutarı, fatura döviz cinsi, hizmeti alan gerçek/tüzel kişi bilgisi, hizmeti alan gerçek/tüzel kişinin yerleşik olduğu ülke bilgilerini içeren fatura dökümleri aracı bankalarca kabul edilebilir.) İbraz edilen ve aracı bankaca kontrol edilen gümrük beyannamesi, fatura ve Serbest Bölge İşlem Formu bilgileri işleme aracılık eden banka nezdinde elektronik ortamda saklanır.

Döviz kazandırıcı hizmetlere aracılık eden firmalar, sadece verdikleri aracılık hizmetlerinden hak ettikleri dövizleri satarak döviz dönüşüm desteğinden yararlanabilir. Verilen aracılık hizmetinin tutarı, yurt dışı yerleşiğe hizmeti sunan firmadan alınacak muvafakat name ve aracı tarafından hizmetin sunulduğu yurt dışı yerleşiğe kesilen faturadaki tutar ile yurt içinde hizmeti sunan firmanın aracıya kestiği fatura arasındaki fark dikkate alınarak tespit edilir.

Dahilde İşleme Rejimi kapsamında gerçekleştirilen ihracat işlemlerine ilişkin döviz dönüşüm desteği ödemelerinde; döviz dönüşüm desteğine esas döviz satış tutarının hesaplanmasında, ihracat bedelinden bedelsiz ithalat tutarı düşülerek bulunan tutar esas alınır.

Bu Uygulama Talimatı kapsamında firmalarca ibraz edilmesi gereken formlar ve belgeler ıslak imzalı, e-imzalı veya 5411 sayılı Bankacılık Kanunu'nun 76’ncı maddesi çerçevesinde belirlenen usul ve esaslara uygun dijital onay yöntemleriyle onaylanmış olması kaydıyla kabul edilebilir.

Firmaların bu Uygulama Talimatı kapsamında limit kullanım dönemi (takvim yılı) içerisinde Merkez Bankası’na satabilecekleri toplam döviz tutarının Türk Lirası karşılığı, söz konusu döneme ait firma satış limitini aşamaz. (Firma satış limiti; firma kârlılığı ve işgücü maliyetinden oluşan katma değer tutarını ifade etmektedir.) Bir limit kullanım döneminde kullanılmayan firma satış limiti, izleyen limit kullanım dönemine devredilmez.

Destek uygulamasında istenen Döviz Pozisyonu Bildirim Formu

Anılan Uygulama Talimatı’nın C ekinde yer verilen Döviz Pozisyonu Bildirim Formunda formun düzenleme tarihindeki döviz ve altın varlıklarına ilişkin bilgiler istenilmektedir. Bildirim düzenleme tarihindeki altın/döviz varlık ve yükümlülüklerinin TL karşılığının, döviz varlıkları için TCMB tarafından içinde bulunulan yılın ilk iş günü ilan edilen döviz alış kurlarının; altın varlıkları için Borsa İstanbul tarafından içinde bulunulan yılın ilk iş günü ilan edilen altın fiyatları üzerinden hesaplanarak yazılacağı belirtilmiştir.

Anılan formdaki aktif toplam tutarının Gelir İdaresi Başkanlığı’na verilen yıllık beyannamelerde raporlanan en güncel yılsonu bilanço aktif tutarı olacağı, net satış hasılatının ise aynı beyannamede yer alan yıllık net satış hasılatı toplamı olacağı belirtilmiştir. Keza, verilen çekler ve ödeme emirlerinin pozitif değer olarak raporlanacağı, ancak hazır döviz varlıkları toplamı ile döviz pozisyonu oranı hesaplamasında bu değerin çıkarılması gerektiğine dikkat edileceği ifade edilmiştir.

Anılan formun YMM/SMMM tarafından hazırlanacağı ve imzalandıktan sonra firma yetkilileri tarafından formda yer alan bilgilerin doğruluğunun teyit edilerek imzalanacağı belirtilmiştir.

Bu konu önceki yazımızda eleştirilmiş ve formun firmalar tarafından hazırlanmasının ve YMM’lerce onaylanmasının meslek ilkelerine daha uygun olacağı, formun geçerlilik süresinin 15 gün olarak belirlenmesinin doğru olmadığı ve daha uzun bir dönem geçerli sayılmasının uygun olacağı belirtilmişti. Yeni revize edilen talimatta bu süre 3 ay olarak düzeltilmiş, ancak formun metninde bir değişiklik yapılmamıştır.

Tüm okurlarımızın Cumhuriyetimizin 103’üncü yılı kutlu olsun!

Piyasalardaki tüm riskler gerçekleştikten muhtemel olaylar olduktan sonra 1,5 aydır yoğun bir otopsi yapmakta olan düzenleyici kurulların piyasaları bir orkestra şefinin gösterdiği ahenk ve zarafet eşliğinde piyasalardaki harmoniyi darmadağın etmeden yönetmesi gerekiyordu.

16 Eylül’den bugüne kadar yaşanan fon dolandırıcılığı hadisesi sermaye piyasası için çok büyük ancak Türk finans sistemi için daha küçük bir olaydır. 1980 sonrasında serbestleşen ekonomik sistemimiz ve piyasalarımızın geçirdiği 50 yıla yakın zaman dilimini göz önüne aldığımızda finansal yapının bankacılık tabanlı mevduat/kredi ilişkisi üzerinden büyük ölçüde idare edildiğini gözlemledik. Sermaye piyasasının büyütülmesi, hane halkı ve şirketlerin tasarruflarının banka dışı farklı sermaye piyasası enstrümanları üzerinden yapılması için 30 yılı aşkın profesyonel kariyerimde bizzat çok emek verdiğimi ifade etmek isterim.

Ancak bugün itibarıyla geldiğimiz noktayı gördükten sonra üzülerek söylemek isterim ki bir çuval inciri mahvettik. 2027 yılı başından itibaren kurunun yanında yaşların da yanacağı portföy yönetimi sektörünü büyük bir konsolidasyona doğru zorladık. Ağustos 2026 sonu itibarıyla 80’e yakın portföy yönetimi şirketinin 16 trilyon TL’ye yakın bir tutarı yönetmekte olduğu büyümekte olan sektöre büyük zararlar verdik.

İlk 5 portföy yönetim şirketinin toplam pazar payı %55 seviyelerinde iken önümüzdeki sene bu oranın %65’lere doğru yükseleceğini düşünüyorum. 2027 yılı Ocak sonundan itibaren faaliyetleri sınırlı portföy yönetim şirketlerinin asgari ödenmiş sermayelerinin minimum 250 milyon TL geniş yetkili portföy yönetim şirketlerinin asgari ödenmiş sermayelerinin en az 500 milyon TL tutarlarına yükselecek olması sebebi ile sektörde butik işler yapmakta olan bağımsız küçük şirketlerin kapanacağını veya portföylerinin banka kökenli portföy şirketlerine devir olacaklarını tahmin ediyorum.

SPK tarafından 26.10.2026 tarihli ve 75/1899 sayılı ilke kararı ile “yatırım hizmet ve faaliyetleri ile yatırım kuruluşlarına ilişkin rehber” başlığı altında bir revizyon ilan edilmiştir. (1)  İlgili rehbere göre yatırım fonlarının yatırım danışmanlığı faaliyetinden istisna tutulması, müşteri uygunluk ve yerindelik testlerinin yapılmasına ilişkin esaslar belirlenmiştir. Yatırım danışmanlığı faaliyetine yönelik olarak genel ilkeler, genel yatırım tavsiyeleri, portföy aracılığı faaliyeti gibi hususlara açıklamalar getirilmiştir.

İşlem ve portföy aracılığı faaliyetleri sırasında işlemlere ilişkin risklerin müşteri bazında izlenmesi, bireysel portföy yöneticiliği ve yatırım danışmanlığı sırasında araştırma faaliyetleri gibi alanlarında çerçevesi netleştirilmektedir.

Yatırım kuruluşlarının iç denetim sistemleri, bilgi işlem altyapıları ve iç sistemlerine yönelik düzenlemelerin de rehber içerisinde incelendiğini görmekteyiz. Saklama hizmetleri, dışarıdan hizmet alımı, yatırım kuruluşlarında çalışan personel nitelikleri gibi kısımlara da açıklamalar getirilmektedir.

SPK bu hafta başında 2026/74 sayılı bülteninde almış olduğu yeni bir karar ile yatırım fon piyasasında serbest yatırım fonlarına yönelik kapıyı sert bir şekilde yatırımcılara kapattı. 2025 yılı sonunda yatırımcıların sahip olacağı finansal varlık toplamının 10 milyon TL’ye yükseltilerek nitelikli yatırımcı olma kriterini sağladığı esas, bu haftadan itibaren 50 milyon TL’ye, işlem sınırının da 5 milyon TL’den 25 milyon TL’ye yükseltildiğini öğrendik.

Ayrıca geçmişte elde edilen nitelikli yatırımcı olma hakkının da geriye dönük olarak kazanılmış hukuki bir hak olarak görülmeyerek sıfırdan nitelikli yatırımcı olma şartları getirildiğini görüyoruz. Türk hukuk sisteminde kazanılmış bir hak kavramının olmadığını ve kanunların geriye dönük olarak değiştirilebildiğini yaşanan fon dolandırıcılığı hadisesinde oldukça tecrübe etmekteyiz.

2013 yılından itibaren uzun bir süre boyunca 1 milyon TL şeklinde uygulanan nitelikli yatırımcı olma minimum finansal varlık kriterinin o tarihten bugüne kadar gerçekleşen TÜFE karşısındaki değeri 20 milyon TL tutarına denk gelmekteydi. Ayrıca 2023 yılı sonunda 1 Milyon TL olan nitelikli yatırımcı olma minimum varlık toplamının ABD Doları karşılığı 490 bin şeklindeydi. Aynı miktarın bugünkü $/TL karşılığını 24,5 milyon TL şeklinde düşünebiliriz.

SPK’nın geçmişte belirlenen değerlerin bugünkü karşılığının oldukça üzerine yükselttiği nitelikli yatırımcı olma zorunluğuna karşılık serbest yatırım fonlarında yaklaşık 560 bin yatırımcı yer almaktadır. Ancak bu fonlarda 50 milyon TL’nin üzerinde yatırımı bulunan yatırımcı sayısı ortalama 15 Bin civarındadır. BİST tarafında ise, merkezi kayıt kuruluşu kayıtlarına göre 10 milyon TL’nin üzerinde portföyü bulunan yatırımcı sayısı 25 bin şeklinde iken 50 milyon TL’nin üzerinde portföyü bulunan yatırımcı sayısının 3 bin civarında olduğunu düşünebiliriz.

Bu rakamlara dayanarak ifade edebilirim ki SPK’nın almış olduğu bu kararlar neticesinde Türkiye’de serbest yatırım fon piyasası uzunca bir süreliğine yatırımcılara kapalı kalacaktır. Ancak nitelikli kurumsallar ile çok az sayıda yüksek portföy büyüklüğüne sahip olan yatırımcıların TEFAS’a kapalı bir şekilde devam edeceği küçük bir alan olarak kaldığı yerden devam edecektir

Bu arada ABD’de nitelikli yatırımcı olma kriterleri 2 başlık altında değerlendirilmektedir;

1. Akredite yatırımcı türü: SEC (securities exchange commission) regülasyon D kuralına göre aşağıdaki kriterden en az 1 tanesini sağlaması yeterlidir.

- Net finansal varlık büyüklüğünün bireysel veya ailecek 1 milyon doların üzerinde olması,

- Yıllık bireysel gelirinin son 2 yıl içerisinde her bir yıl 200 bi doların üzerinde olması,

- Yıllık toplam gelirlerin 300 bin doların üzerinde olması,

- Seri 7,65 veya 82 gibi aktif finansal lisanslar şeklinde profesyonel yetki belgelerine sahip olması,

- Özel yatırım fonlarında personel olmak gibi diğer yeterliliklere sahip olmak

2. Nitelikli müşteri: Bu ayrım belirli özel yatırım fonları ile ilişkili olabilen daha sınırlayıcı bir ayrımı ifade etmektedir.

- Bireysel olarak minimum 5 milyon dolar yatırımlara sahip olmak

- Belirli kurumsal yatırımcılar için minimum 25 milyon dolar kadarlık bir ihtiyari yatırıma sahip olmak

Avrupa Birliği’nde ise, MİFİD II kuralları uyarınca yatırımcıların aşağıdaki kriterlerden en az 2 tanesini karşılamaları durumunda nitelikli yatırımcı hakkına sahip olduklarını görmekteyiz;

- Yatırım portföyündeki finansal varlıkların veya nakit mevduatın 500 bin Euro’nun üzerinde olması,

- Alım satım tecrübesi yönünden önceki 4 çeyrek dönemde ilgili piyasada çeyrek dönem bazında ortalama 10 adet belirgin işlem geçmişine sahip olmak,

- İlgili yatırım hizmetleri alanında minimum 1 yıllık finansal sektörde geçirilen profesyonel tecrübeye sahip olmak,

Yatırım kuruluşlarının yukarıdaki 3 kriterin en az 2’sini karşılayan müşterilerinin finansal riskleri anladığına ve tecrübe ettiğine yeterli finansal bilgi setine sahip olduğunu beyan etmesi yeterli görülmektedir.

Örnek olarak Avrupa Birliği bünyesinde yatırımcıların finansal piyasalarda yeterli alım/satım tecrübesine ve finansal sektör iş tecrübesine sahip olması durumunda yatırım portföy toplamının €500.000’nun altında olması nitelikli yatırımcı olmasına bir engel durum teşkil etmemektedir.

Neticede piyasalarda denetim yetkisi ve sorumluğuna sahip olan kurum yöneticilerinin finansal ve finansal olmayan riskleri zamanında engellemek üzere yetkilerini kullanmamalarının bedelini bugün tüm sermaye piyasası ve yatırımcıları birlikte ödemektedir.

Görüldüğü üzere finansal piyasalarda nitelikli yatırımcı olma kriterleri sadece parayla değil finansal bilgi ve iş tecrübeleri ile birlikte ölçülmektedir. Riskler gerçekleştikten sonra yapılan işlemlerin tamamı otopsi şeklinde teftiş faaliyetlerini içermektedir. Oysaki ihtiyacımız olan olaylar gerçekleşmeden önce yapılan proaktif risk yönetimi faaliyetleridir. Bu alanda da 25 yıl öncesindeki bankacılık krizinden sonra elde edilen tecrübelerimizi sermaye piyasalarına taşıyarak liyakatli ve tecrübeli profesyoneller eşliğinde temiz bir sayfa açarak yola devam etmekten başka bir şansımız bulunmamaktadır.

Atatürk’ün açtığı eşsiz yolda 103 yıldır yılmadan azimle ilerleyen milletimizin 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı’nı kalpten kutlarım.

Nice yeni bayramlara…

-----

(1) https://spk.gov.tr/data/6adef9948f95db2330f21fea/Yat%C4%B1r%C4%B1m%20Fonlar%C4%B1na%20%C4%B0li%C5%9Fkin%20Rehber_26102026.pdf

Bazıları dezenflasyon programının ekonomide soğuma gerektirdiğini ve aslında yaşanmakta olan fon krizinin bu soğumayı sağladığını, bu nedenle de hem MB’nın faiz indirimleri konusunda elini güçlendirdiğini, hem de oluşan soğuma nedeniyle enflasyondaki düşüşün hız kazanacağını iddia ediyorlar. Gelişmeleri bundan daha yanlış bir okuma olamaz.

Dezenflasyon programının ana (ve bence de baştan tartışmalı) dayanağı şöyle özetlenebilir: “Ekonomi soğutulduğunda şirketlerin satışları yavaşladığı için müşteriyi kaybetmeden fiyat artırmaları zorlaşır. Şirketler fiyat artışlarını erteler, indirim yapar veya kâr marjlarından feragat eder. İşgücü piyasası zayıfladığında ücret pazarlığı da çalışanların aleyhine döner.” Ancak, Türkiye’de enflasyon basit bir talep yüksekliğinden kaynaklanmadı.

Evet, seçim harcamalarının mutlaka bir etkisi vardı. Ancak, asıl patlama sermaye hareketleri serbestisi olan bir ekonomide asla izlenmemesi gereken ve müthiş bir finansal baskılamaya (TL tasarrufçusunun parasal varlıklarının erimesine) yol açan irrasyonel bir ekonomi politikasının sonucunda ortaya çıktı. 2023’te “rasyonel” politikalara geri dönüldüğünde zaten servet dağılımı son derece bozulmuş, ve orta sınıfların alım gücü erimişti. Böyle bir tablo karşısında, sadece talebi kısmaya yönelik bir dezenflasyon politikası tabii ki istenen sonuçları veremeyecektir.

Yukarıdaki cümlede “sadece” diyorum çünkü programın başarılı olabilmesi için izlenen sıkılaştırıcı para politikasıyla eşanlı olarak üretim kapasitesini güçlendiren bir stratejinin varlığı da elzem.  Bu strateji enflasyonun yalnızca talep yetersizliği sayesinde değil, ekonominin daha verimli çalışması sayesinde de düşmesini hedefler. Bu strateji içerisinde reel sektörün desteklenmesi, KOBİ'lerin finansmana erişiminin güçlendirilmesi ve hedefli sosyal koruma programlarının uygulanması da yer alıyor. (Daha geniş bir perspektiften düşünürsek de hedefli sanayi politikalarının hayata geçirilmesi.) Program TL’nin değerlenmesini de içerdiği için, özellikle ihracatçı firmalara yönelik desteklerin artırılması gerekiyor. Ancak geçtiğimiz 3 sene içerisinde, programın bu yanının aksak kaldığını, ve hatta maliye politikası bağlamında bütçe açığının gereksiz yere yabancı finans kuruluşlarının (yanlış) ezberleri doğrultusunda düşük tutulmaya çalışıldığını düşünüyorum.

Hal böyle iken, ve zaten yatırımcı ve tasarruf sahibi açısından güven eksikliğinin tarihsel nedenlerle de çok yüksek olduğu bizim gibi bir ekonomide yaşanan bu fon krizinin program üzerinde menfi etkilerinin olması kaçınılmaz. Her ne kadar ilk rakamlar çok büyük bir kaçış göstermese de, borsadan çıkan yatırımcıların dövize ve altına geçmesi şaşırtıcı olmayacak. Bu durumda zaten enflasyon gelişmeleri karşısında sorgulanan faiz indirim patikası ertelenmek durumunda kalacaktır. Bundan öte, yukarıda belirttiğim gibi, bence programın önemli ve bugüne kadar yeterince eğilinmeyen ayağı olan reel sektör yatırımlarının artırılması, verimlilik ve kapasitelerin güçlendirilmesi de zora girmiş durumda. Reel sektörün önemli finansman kaynaklarından biri de menkul değerler piyasalarıdır. Ancak Fonzi krizi sadece fonlarda parası kalanları değil, tüm borsayı da vurdu. 14 Eylül’den beri BİST30’daki değer kaybı %20’ye yaklaşmış durumda. Özel sektör tahvilleri (ÖST) piyasasında yaşanan gelişmeler de, sanayi şirketlerinin zaten zayıflayan bilançoları üzerine ek bir baskı getiriyor. Son hafta yabancı yatırımcıların özel sektör borçlanma araçlarında yaklaşık 1.3 milyar dolarlık net satış yaptığı; bazı şirketlerin vadesi gelen ödemelerini gerçekleştiremediği bildirildi. TL cinsi finansman bonolarında da yıllık basit faizlerin %45–48 aralığına ulaştığı görülüyor. Bu durum şirketlerin, yatırım finansmanını bıraktık, işletme sermayesi ihtiyaçlarını bile zora sokabilir.

Zaten kurgulanmasında ve uygulanmasında aksaklıkları olan “dezenflasyon programı”nın fon krizi nedeniyle daha fazla zorluklar içerisine girmesi kaçınılmaz gibi gözüküyor.

Bu görünümü hangi unsurlar değiştirebilir? Seçenek çok. Ama gelin en önemlisine bakalım. Evet, bildiniz; finansal istikrara ilişkin kaygılar. Küresel piyasalarda risk alma iştahı ‘pat’ diye kesilirse –ki bunun iktisat yazınındaki havalı ismi ‘ani duruş’, hiç şüpheniz olmasın, hem bu yüksek işsizlik düzeyini hem de potansiyelimizin oldukça altındaki büyüme oranını mumla ararız. Bu olasılık var mı? ABD’de ve bazı Avrupa ülkelerinde uzun vadeli tahvil faizlerinde kaşların havaya kalkmasına neden olan yükselme eğilimi son haftalarda duraklamış görünüyor. ABD-İran-İsrail sorunu ise olduğu yerde duruyor. Bu iki unsurun nasıl evrileceğini bilmiyoruz.

Dışarıdaki gelişmeler hangi yönde olursa olsun, sonuçta bizim içeride ne yaptığımız çok daha önemli. Dışarıdan gelecek şoklara içerisi kırılganken yakalanmak başka, sağlamken başka. Zaten, sağlamken ile ‘yakalanmak’ sözcüklerinin birlikte kullanılması çok da yerinde değil; ‘sağlamken o şoklarla karşı karşıya kalmak’ falan demeli. Dönüp dolaşıp yine fon rezaletine geliyoruz. Finans sektörüne duyulan güven çok önemli. Onu tahrip etmemek lazım. “Ne ‘lazım’ı, zaten tahrip oldu” diyenler de çıkabilir. Yok, o ağır bir yorum olur. “Önemli ölçüde zedelendi” demek daha doğru. Ama işte mesele de burada: Önemli ölçüde zedelenmeyi tahribata dönüştürmeden fon krizini çözmek gerekiyor. İşin mağdurlar ve yargı boyutu elbette çok önemli ama ben bunca düzenleme ve denetleme kurumuna, onlardaki yetkilere ve oralardaki uzmanlara rağmen bu işin nasıl olup da yaşandığının çözümlenmesine daha çok önem veriyorum. Bunu saptamak gerekiyor ki o mekanizmayı ortadan kaldıracak kurumsal değişiklikler yapılabilsin.

29 Ekim Cumhuriyet Bayramımız kutlu olsun.   

Uluslararası ilişkilerde güç her şeydir. Güçsüz düşmeye gör; siyasi yatırımların kâğıttan kale gibi yıkılır gider.

ABD Başkanı Donald Trump’ın yaşadığı da tam olarak bu; 3 Kasım’daki Amerikan ara seçimlerinde Cumhuriyetçilerin Temsilciler Meclisi’ni Demokratlara kaptırmasına kesin gözüyle bakılıyor. Son anketler Cumhuriyetçilerin Senato çoğunluğunu koruyabileceğine işaret etse de Temsilciler Meclisi’ndeki kayıp, Trump’ın siyasi hareket alanını daraltacak gibi duruyor.

Kendi ülkesinde İran savaşının yarattığı ekonomik zorluklar nedeniyle güç kaybeden Trump’ın uluslararası siyasi mirası da sarsılıyor. Macaristan’da Başbakanlık koltuğunu kaybeden Viktor Orban, Trump’ın dünyada kurmaya çalıştığı “kâğıttan kaleden” ilk düşen kâğıt oldu. ABD Başkanı’nın desteklediği siyasi hareketler ve yakın ilişkiler kurduğu liderler Brezilya’da, Avrupa’da ve İsrail’de teker teker “kaybedenler kulübüne” katılıyorlar.

Brezilya: Trump’ın Latin Amerika hesabı işlemedi

Trump’ın “Önce Amerika” yaklaşımı, ABD’nin yalnızca kendi sınırları içindeki gücünü artırmayı değil, Kuzey ve Güney Amerika’da kendisine yakın yönetimlerle bölgesel nüfuzunu genişletmeyi de hedefliyor. Brezilya’daki başkanlık seçimleri bu stratejinin en önemli sınavlarından biriydi.

Jair Bolsonaro’nun ardından ülkenin yeniden Trump çizgisine yaklaşmasını isteyen Washington, Bolsonaro ailesiyle yakın ilişkilerini korudu. Ancak Brezilya siyasetinin yönü bu beklentiyle örtüşmedi. Luiz Inácio Lula da Silva’nın seçim zaferi, Bolsonaro’nun oğluna karşı kazandığı seçim dönüşü, Trump’ın istediği yönetimin Brezilya’da iktidara dönüşünü engelledi.

Brezilya’nın önemi, yalnızca Latin Amerika’nın en büyük ekonomisi olmasından kaynaklanmıyor. Ülke, Washington’ın bölgesel politikalarına karşı bağımsız hareket edebilen ve küresel siyasette kendi ağırlığı olan bir aktör, BRICKS üyesi. Brezilya’daki sonuç, Trump’ın Latin Amerika’da kurmak istediği siyasi düzen açısından önemli bir gerileme.

Sırbistan: Sokaktan sandığa güç değişimi

Sırbistan’da Aleksandar Vučić’in uzun yıllara yayılan iktidarının sona ermesi de bu dönemin en önemli ve belirleyici olaylarından biri olmaya aday; Sırbistan örneği, sokakta büyüyen toplumsal tepkinin örgütlü bir siyasi seçeneğe dönüştüğünde iktidarı değiştirebildiğini gösterdi.

Hareketin başlangıcında, Novi Sad’daki tren istasyonunun çatısının çökmesi ve 16 kişinin hayatını kaybetmesi vardı. Olayın ardından büyüyen protestolar, kısa sürede yolsuzluk iddialarına, kamu yönetiminde hesap verebilirlik taleplerine ve siyasi sistemin işleyişine yönelik itirazlara dönüştü. Öğrencilerin öncülük ettiği hareket, farklı muhalif kesimleri ortak bir seçim zemini etrafında buluşturdu.

Sandıkta ortaya çıkan sonuç, yıllardır iktidarda bulunan Vučić’in siyasi hâkimiyetini sona erdirdi. Bu, yalnızca bir liderin yenilgisi değil, geleneksel siyasi yapıların dışında gelişen bir toplumsal hareketin iktidar değişikliğini sağlayabilmesiydi.

Sırbistan’daki gelişme, iktidarların iç siyasi meşruiyetlerini koruyamadıklarında ne kadar kırılgan hâle gelebileceğini de göstermesi açısından kritik önemde.

İsrail: Netanyahu’nun hesabı bozuldu

Trump’ın en yakın siyasi ortaklarından Benjamin Netenyahu da İsrail seçimlerinin “kaybedeni” oldu. Netanyahu’nun başında olduğu koalisyon bloğu önceki dönemde sahip olduğu 68 sandalyelik çoğunluğun gerisine düştü. Netenyahu koalisyonu artık 120 üyeli İsrail Parlamentosu Knesset’te hükümet kurma çoğunluğuna sahip değil.

Seçim sonunda muhalefet bloğunun da parlamentoda çoğunluğu elde edememiş olması, ancak İsrail’deki Arap partilerinin 17-18 sandalyeye ulaşması ise hükümet kurma sürecinde yeni bir siyasi denklem yaratıyor.

Ancak Netanyahu’nun çoğunluğu kaybetmesi, iktidarın hemen el değiştireceği anlamına gelmiyor. Muhalefetin ortak bir hükümet kurabilmesi, Arap partileriyle iş birliği konusunda uzlaşmasına bağlı…

İsrail’de uzun süreceği belli olan koalisyon görüşmeleri sonuçlanana kadar Netanyahu’nun başbakanlık görevini sürdüreceği de unutulmamalı.

Bu durum, İran cephesini özellikle önemli kılıyor. Netanyahu’nun siyasi hareket alanı daralmış olsa da askerî yetkileri devam ediyor.

Muhalefetin Arap partilerin desteğini alamaması ve hükümeti kuramaması ihtimali, İsrail’de yakın zamanda yeni bir seçimi zorunlu kılabilir. Netenyahu da İran’a yönelik yeni bir saldırıya girişerek, bunu “yeni bir seçim kampanyası” haline getirme yolunu seçebilir.

ABD’de 3 Ocak’a kadar tehlikeli dönem

Üstelik İsrail’de Netenyahu’nun olası “geçiş dönemi” çılgınlığına, ABD’nin de katılma ihtimali de göz ardı edilmeyecek kadar yüksek;

ABD’de 3 Kasım seçimlerinde Cumhuriyetçilerin Temsilciler Meclisi’ni kaybetmesi hâlinde Trump’ın hareket alanı daralacak. Ancak yeni Kongre 3 Ocak’ta göreve başlayana kadar mevcut siyasi yapı yürürlükte kalacak. Bu geçiş dönemini, Washington’ın İran’a yönelik bir saldırı kararı alabileceği olası bir zaman aralığı olarak değerlendirmek yanlış olmaz.

3 Ocak’tan sonra Demokratların kontrolündeki bir Temsilciler Meclisi’nin uzun süreli bir savaşın finansmanını zorlaştırabileceğini hesaplayan Trump, İran’da Netenyahu ile birlikte yeni bir “maceraya” girebilir. Mekke ittifakını oluşturan Türkiye, Pakistan ve Suudi Arabistan üst düzey yetkililerinin bizzat Tahran’a giderek temas aramaları, bölge ülkelerinin de benzer endişeler taşıdığının göstergesi aslında.

Türkiye ne yapacak?

İran meselesi, Ortadoğu’nun giderek daha karmaşık hale gelmesi, birbirine karşı kurulan cepheler Türkiye’nin içinde bulunduğu coğrafyayı da her geçen gün daha fazla zorlamaya başladı.

O kadar ki, Türkiye’de ekonomik sıkıntılar, yargı kararlarıyla şekillenen siyasi mühendislik hamleleri, birbiri ardına gelen gözaltı ve tutuklamalara karşı iktidara yakın isimlerden bile - hala oldukça utangaç şekilde de olsa- uyarılar gelmeye başladı.

Ülkelerin siyasi koşulları birbirinden farklı olsa da, ekonomik sıkıntılar, gelecek kaygısı ve temsil sorunlarının iktidarların karşısına yalnızca seçim dönemlerinde çıkmadığı da bir gerçek. Üstelik sokaktaki tepkiyi güvenlik meselesine indirgemek, bu tepkinin nedenlerini de ortadan kaldırmıyor.

İktidarların iç ve dış siyasette karşı karşıya kaldıkları sorun ve meydan okumaların ekonomiler üzerinde de karşılığı var. Türkiye de benzer sıkıntıları yaşıyor bugünlerde;

ABD Başkanı Trump ile Cumhurbaşkanı Erdoğan arasında kurulan güven ilişkisi, Ankara’ya özellikle Suriye ve Irak dosyalarında kazanım getirdi. Ancak İran’a karşı Amerikan saldırganlığının devam etmesi, ABD Başkanı Trump’ın Tahran’da rejim değişikliği üzerine yaptığı yanlış hesaplar, Türkiye açısından da, özellikle ekonomik alanda, ciddi sonuçlar doğurmaya aday. ABD merkezli BlackRock şirketinin Türkiye’yle yakın dönemde kurduğu ilişki, olası yönü göstermesi açısından bir örnek olarak incelemeye değer;

Ankara-Washington arasında yakınlaşan ilişkiler, Trump’a yakın duran dünyanın en büyük varlık yönetimi şirketlerinden BlackRock CEO’sunun Türkiye’ye kadar gelip, Cumhurbaşkanı Erdoğan ile ikili bir görüşme yapmasının önünü açmıştı.

Ancak siyaseten kurulan yakın ilişkiler, “paranın yönünü” belirlemeye tek başına yetmiyor. BlackRock’ın yönettiği Frontiers Investment Trust’ın Türkiye’ye ayırdığı pay, şubatta yüzde 11 düzeyindeyken mayısta yüzde 0,5’e geriledi. Trump’ın Türkiye’ye sürekli övgüler diziyor olmasına rağmen, kendisine en yakın duran yatırım şirketinin Türkiye’de portföy azaltmasında İran savaşı, yükselen petrol fiyatları, dezenflasyon programına ilişkin kaygılar ve cari denge üzerindeki baskının etkili olduğunu tahmin etmek zor değil. Üstelik Fonun Türkiye pozisyonunu azaltmasının eylül ayındaki yatırım fonu skandalından önce gerçekleşmiş olması da, bundan sonra Türkiye’ye yönelik olası yabancı yatırım ihtimalinin ne kadar azalmakta olduğunu gösterir nitelikte.

Sadece BlackRock örneği bile, yabancı sermayenin güven konusundaki hassasiyetini ortaya koyuyor. Türkiye’nin yeniden yatırım çekebilmesi, yalnızca ucuzlayan hisse senetlerine değil, enflasyonla mücadelede tutarlılığa, öngörülebilir politikalara ve kurumsal güvene bağlı.

Uluslararası ilişkilerde güç hâlâ belirleyici. Ancak gücün kalıcı olmasının, yalnızca başka ülkelerdeki liderlerle kurulan ilişkilere veya askerî kapasiteye bağlı olmadığı da açık.

İçeride toplumsal desteği korumak, ekonomik istikrarı sağlamak, dışarıda güven vermek ve öngörülebilir olmak da gerekiyor…

Sırada Hindistan mı var?

Küresel düzendeki bozulmanın en çok etkilediği ülkelerden Hindistan’da da sokak hareketleri başlamış durumda. Trump’ın “sağcı popülist” çizgisiyle hemen hemen aynı yönde duran Hint Başbakanı Modi’nin de başı sokak hareketleriyle dertte.

Ekonomik olarak sıkıntıdaki, özgürlükleri de kısıtlanan gençlerin başlattığı “hamamböceği hareketi” henüz Hindistan’da iktidarı değiştirecek kadar güçlü bir görüntü vermiyor olsa da, bunu “ilk kıvılcımlar” olarak okumak mümkün. Başbakan Modi’nin vereceği tepkiler, Hindistan’da başlayan sokak hareketlerinin yönünü ve gücünü de belirleyecek.

ABD Başkanı Donald Trump’ın bizzat kendi halkının sorunlarını çözemiyor olması, siyaseten içine düşmekte olduğu sıkışmışlık, dışarıda destek verdiği, övgüyle bahsettiği, siyaset etme biçimi kendisine benzeyen tüm liderler açısından dikkate alınmalı; Macaristan, Sırbistan, Brezilya ve son olarak İsrail’de yaşananlar, dış desteğe güvenerek İktidarı pekiştirmenin mümkün olmadığının somut örnekleri.

Yapay zekâ asistanı Claude’u geliştiren Anthropic’in kasımın ikinci yarısında, ara seçimlerin ardından ve Şükran Günü’nden önce Nasdaq’ta ANT koduyla işleme başlaması bekleniyor. Piyasa beklentisi 1,5-1,75 trilyon dolar arasında bir değerlemeye işaret ederken, konuşulan halka arz büyüklüğü yaklaşık 100 milyar dolar civarında seyrediyor.

Rakamlar hayli etkileyici. Anthropic’in 2026 ilk yarı cirosu 1,163 milyar dolardan 16,286 milyar dolara fırladı. Fakat bu devasa ciro artışı madalyonun sadece bir yüzü; şirket aynı dönemde 80,748 milyar dolar net zarar açıkladı. Bu zararın 72,388 milyar dolarlık payı, dönüştürülebilir borçlanma araçları ve diğer finansal enstrümanların değerlemesindeki değişimlerden kaynaklanıyor. Yani doğrudan bir nakit çıkışı yok. Faaliyet zararı kısmı ise karşımıza 693 milyon dolar olarak çıkıyor.

Madalyonun diğer yüzünde ise altyapı maliyetleri var. Anthropic, önümüzdeki 10 yılda bilgi işlem kapasitesi için yaklaşık 800 milyar doları gözden çıkarmış durumda. Yalnızca 2026’nın ilk yarısında bile bu harcamalar 8,945 milyar dolara ulaştı. Talep beklentilerin altında kalırsa kapasite taahhütleri, büyüme hızlanırsa yeni yatırım ihtiyacı şirketi ciddi anlamda sıkıştırabilir.

Üstelik dertler sadece finansal değil; izahname yapay zekânın doğurabileceği siber saldırılardan biyolojik tehditlere kadar pek çok tehlikeyi masaya yatırıyor. Modellerin insan denetimini aşması, kapatılmaya direnmesi veya insanları manipüle etmesi senaryolarının yanında, teknoloji geliştikçe mevcut güvenlik önlemlerinin yetersiz kalabileceği uyarısı da açıkça yapılıyor.

Gerçek bir izahname böyle olur; yatırımcıya sadece pembe bir büyüme hikâyesi anlatmaz, işler sarpa sardığında nelerle karşılaşabileceğini gösterir. Bizdeki örneklerle aradaki fark burada saklı duruyor. Halka arzda asıl mesele şirketin ne kadar büyüyeceği değil; bu büyümenin risklerinin şeffaf paylaşıldığıdır.

TOBB/Hisarcıklıoğlu: Cumhuriyet bizi medeniyet yarışında en ileri taşıyacak ortak değerimizdir

Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) Başkanı Rifat Hisarcıklıoğlu, 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı dolayısıyla yayımladığı mesajda, Cumhuriyet'in Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün Türk milletine en büyük armağanı ve emaneti olduğunu belirterek, 103. yıl dönümünü Türk iş dünyası olarak büyük gurur, coşku ve yarınlara olan sarsılmaz inançla kutladıklarını ifade etti. Cumhuriyet'in, her türlü yokluk ve imkânsızlığa karşı bağımsızlık mücadelesi vermiş bir milletin egemenliğini kendi eline aldığı dönüm noktası olduğunu vurgulayan Hisarcıklıoğlu, "Cumhuriyetimizin ikinci asrında, ecdadımızdan aldığımız ilham ve cesaretle, ülkemizi küresel arenada hak ettiği en ileri noktalara ulaştırmak için var gücümüzle çalışmaya devam ediyoruz. Cumhuriyetimiz bizi medeniyet yarışında en ileri taşıyacak ortak değerimizdir." dedi.

Türk özel sektörü olarak üretim, yatırım ve istihdamla daha müreffeh, daha güçlü ve kendi ayakları üzerinde duran bir Türkiye hedefinden vazgeçmeyeceklerini belirten Hisarcıklıoğlu, "Bu anlamlı günde, Cumhuriyetimizin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk ve silah arkadaşları başta olmak üzere, bu toprakları bizlere vatan kılan aziz şehitlerimizi ve kahraman gazilerimizi rahmet, minnet ve şükranla anıyorum. Ruhları şad olsun. 29 Ekim Cumhuriyet Bayramımız kutlu olsun. Sonsuza kadar yaşasın Cumhuriyet." ifadelerini kullandı.

ASO/Ardıç: Ekonomik bağımsızlık tam bağımsızlığın vazgeçilmez şartıdır

Ankara Sanayi Odası (ASO) Yönetim Kurulu Başkanı Seyit Ardıç, Cumhuriyet'in millet egemenliğini ve eşitliği esas alan anlayışıyla, aklın ve bilimin rehberliğinde Türkiye'nin her alanda ilerlemesinin önünü açtığını belirtti. Cumhuriyet'in ilk yıllarında başlatılan kalkınma hamlesinin Türkiye'nin üretim gücünün temelini oluşturduğunu vurgulayan Ardıç, "Atatürk, ekonomik bağımsızlığı tam bağımsızlığın vazgeçilmez şartı olarak gördü ve sanayileşmeyi milli bir hedef olarak belirledi. Cumhuriyet'in ilk yıllarında kurulan fabrikalarla başlayan kalkınma hamlesi, kuşaklar boyunca verilen emekle ülkemizi dünya pazarlarına ulaşan, kendi teknolojisini geliştiren güçlü bir sanayi ülkesi haline getirdi. Bugün sahip olduğumuz üretim birikiminin ve yetişmiş insan gücünün temelinde Cumhuriyet'imizin açtığı bu yol vardır." değerlendirmesinde bulundu.

TMB/Eren: Cumhuriyetimizin değerlerini geleceğe taşımanın yolu üretmekten geçiyor

Türkiye Müteahhitler Birliği (TMB) Başkanı M. Erdal Eren, Cumhuriyet'in kazandırdığı üretim, kalkınma ve ilerleme anlayışının Türkiye'nin geleceği açısından büyük önem taşıdığını belirtti. İnşaat sektörünün kalkınma hedeflerine ulaşılmasında önemli sorumluluklar üstlendiğini ifade eden Eren, "Cumhuriyetimizin 103 yıllık köklü mirasını geleceğe taşırken, ülkemizin kalkınma hedeflerine ulaşmasında inşaat sektörümüze önemli sorumluluklar düşüyor. Türk müteahhitleri olarak geçmişten aldığımız güçle, güvenli ve dirençli şehirlerin oluşturulması, sürdürülebilir altyapı yatırımlarının hayata geçirilmesi ve ülkemizin uluslararası alandaki rekabet gücünün artırılması için çalışmaya devam ediyoruz." dedi.

Eren, aklın ve bilimin rehberliğinde daha güçlü bir gelecek oluşturmanın Cumhuriyet'in temel kazanımlarından biri olduğunu vurgulayarak, "Cumhuriyetimizin bizlere kazandırdığı en büyük değerlerden biri, aklın ve bilimin rehberliğinde daha güçlü bir gelecek kurma iradesidir. Bu anlayışla, gençlerimizin bilgi ve yetkinliklerini geliştirebilecekleri imkânların artırılmasını, mesleki eğitimin desteklenmesini ve sektörümüzde nitelikli insan kaynağının güçlendirilmesini son derece önemsiyoruz. Türkiye Müteahhitler Birliği olarak, Cumhuriyetimizin kuruluşundan bu yana ülkemizin kalkınma yolculuğuna katkı sunan sektörümüzün birikimini geleceğe taşımak için çalışmayı sürdüreceğiz. Daha güvenli şehirler, daha güçlü bir ekonomi ve daha gelişmiş bir Türkiye hedefiyle üretmeye, geliştirmeye ve ülkemize değer katmaya devam edeceğiz." ifadelerini kullandı.

DENİB/Uğurlu: Üretim ve ihracat kapasitemizi artırmalıyız

Denizli İhracatçılar Birliği (DENİB) Başkanı Osman Uğurlu, Cumhuriyet'in 103. yıl dönümünü büyük bir gurur ve coşkuyla kutladıklarını belirterek, Cumhuriyet'in milletin bağımsızlık iradesinin, birlik ve beraberliğinin en önemli simgesi olduğunu ifade etti. Ekonomik kalkınmanın temelinde üretim, emek ve çalışmanın bulunduğuna işaret eden Uğurlu, "Atatürk'ün, 'Çalışmadan, yorulmadan, üretmeden, rahat yaşamak isteyen toplumlar, önce onurlarını, sonra özgürlüklerini, daha sonra bağımsızlık ve geleceklerini kaybederler' sözü, ekonomik kalkınmanın ve bağımsızlığın temelinde üretimin, emeğin ve çalışmanın bulunduğunu ortaya koyuyor. Bizler de bu anlayışla hareket ederek üretmeyi, ihracat yapmayı ve ülkemizin kalkınmasına katkı sunmayı temel sorumluluklarımız arasında görüyoruz." ifadelerini kullandı.

Fabrikaların istihdam, katma değer, teknoloji ve ihracat yoluyla Türkiye'nin ekonomik gücüne katkı sağladığını belirten Uğurlu, "Atatürk'ün 'Her fabrika bir kaledir' sözü ise üretimin yalnızca ekonomik bir faaliyet olmadığını, aynı zamanda ülkemizin bağımsızlığını ve geleceğini güçlendiren stratejik bir değer taşıdığını gösteriyor. Her fabrika, oluşturduğu istihdam, sağladığı katma değer, geliştirdiği teknoloji ve gerçekleştirdiği ihracatla Türkiye'nin ekonomik gücüne katkı sunuyor. Bu nedenle üretim altyapımızı güçlendirmek, sanayimizi geliştirmek ve ihracat kapasitemizi artırmak, Cumhuriyetimizin kazanımlarını geleceğe taşımanın önemli unsurları arasında yer alıyor." değerlendirmesinde bulundu.

Uğurlu, mesajının sonunda Cumhuriyet'in kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk başta olmak üzere bağımsızlık mücadelesinde yer alan tüm kahramanları saygı, minnet ve rahmetle andı.

ESİAD/Zorlu: Cumhuriyet'in kalkınma idealini geleceğe taşımalıyız

Ege Sanayicileri ve İş İnsanları Derneği (ESİAD) Yönetim Kurulu Başkanı Sibel Zorlu, Cumhuriyet'in siyasi bağımsızlığı ekonomik ve toplumsal gelişmeyle güçlendiren, akıl ve bilimi esas alan bir çağdaşlaşma ideali üzerine kurulduğunu belirtti. Cumhuriyet'in gelecek kuşaklara daha özgür ve müreffeh bir ülke bırakma sorumluluğu yüklediğini vurgulayan Zorlu, "Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğinde kurulan Cumhuriyetimiz, siyasi bağımsızlığı ekonomik ve toplumsal gelişmeyle pekiştiren, aklı ve bilimi esas alan köklü bir çağdaşlaşma idealinin üzerine yükselmiştir. Cumhuriyet'in bizlere yüklediği temel sorumluluklardan biri, gelecek kuşaklara daha özgür, müreffeh ve gelişmiş bir ülke bırakmaktır." ifadelerini kullandı.

Gençlerin yeteneklerini geliştirebildiği, kadınların ekonomik ve toplumsal yaşamda eşit fırsatlara sahip olduğu bir Türkiye hedefinin önemine işaret eden Zorlu, "Gençlerimizin yeteneklerini geliştirebildikleri, kadınların ekonomik ve toplumsal yaşamda eşit fırsatlara sahip oldukları, bilimin, hukukun ve demokrasinin yol gösterdiği bir Türkiye, Cumhuriyetimizin kuruluş ideallerinin hayata geçirilmesi anlamına gelecektir." değerlendirmesinde bulundu. Zorlu, mesajında Atatürk'ü, silah arkadaşlarını ve bağımsızlık mücadelesinin tüm kahramanlarını saygı, rahmet ve minnetle andı.

EİB/Öztürk: İkinci yüzyılda gücümüz üretim, işimiz ihracat olacak

Ege İhracatçı Birlikleri (EİB) Koordinatör Başkanı Muhammet Öztürk, Cumhuriyet'in 103. kuruluş yıl dönümünü gurur ve coşkuyla kutladıklarını belirterek, ekonomik bağımsızlığın güçlendirilmesinde üretim ve ihracatın belirleyici rol oynadığını ifade etti. Öztürk, "Cumhuriyetimizin ilk yüzyılında olduğu gibi ikinci yüzyılında da ekonomik bağımsızlığımızı güçlendirmenin yolu; üretmekten, istihdam yaratmaktan, katma değerli ürünler geliştirmekten ve bu ürünleri dünyanın dört bir yanına ihraç etmekten geçiyor. Atatürk'ün 'Arkadaşlar, ithalattan ziyade ihracattır ki, memleketi zengin yapacak' sözü, bugün de Türkiye'nin kalkınma yolculuğuna ışık tutan temel bir ekonomik vizyon." dedi.

Türkiye'nin dünyanın en fazla ihracat yapan 10 ülkesi arasına girmesi hedefini vurgulayan Öztürk, "Cumhuriyetimizin ikinci yüzyılında hedefimiz; dünyanın en çok ihracat yapan 10 ülkesinden biri hedefine ulaşmak için daha fazla üreten, daha fazla ihraç eden, dünya ticaretinde daha güçlü bir konuma sahip olan ve ekonomik bağımsızlığını kalıcı biçimde pekiştiren bir Türkiye'dir. Ege İhracatçı Birlikleri olarak bu hedef doğrultusunda ihracatçılarımızla omuz omuza çalışmayı sürdüreceğiz." ifadelerini kullandı. Öztürk, Cumhuriyet'in kurucularını ve bağımsızlık mücadelesinin kahramanlarını anarak 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı'nı kutladı.

GTO/Aslantaş: Cumhuriyet'in kazanımlarıyla daha güçlü bir Türkiye için çalışıyoruz

Gebze Ticaret Odası (GTO) Yönetim Kurulu Başkanı Abdurrahman Aslantaş, Cumhuriyet'in 103. kuruluş yıl dönümünü bağımsızlık mücadelesinin gururuyla kutladıklarını belirterek, üretim, ticaret, bilim ve teknoloji alanlarında ilerlemenin önemine dikkati çekti. Aslantaş, "Bugün bizlere düşen en önemli sorumluluk, Cumhuriyetimizin kazanımlarını koruyarak üretim, ticaret, bilim ve teknoloji alanlarında daha ileriye gitmek, gelecek nesillere daha güçlü bir Türkiye bırakmak için el birliğiyle çalışmaktır. Gebze Ticaret Odası olarak ülkemizin ekonomik gelişimine katkı sunmak ve bölgemizin üretim gücünü artırmak amacıyla çalışmalarımızı kararlılıkla sürdürüyoruz." ifadelerini kullandı.

Aslantaş, mesajının sonunda Gazi Mustafa Kemal Atatürk ve bağımsızlık mücadelesinin kahramanlarını saygı, minnet ve rahmetle anarak Cumhuriyet Bayramı'nı kutladı.

BASİFED/Güneş: Cumhuriyet'in değerlerini güçlü kurumlarla geleceğe taşımalıyız

Batı Anadolu Sanayici ve İş İnsanları Dernekleri Federasyonu (BASİFED) Yönetim Kurulu Başkanı Semiha Güneş, Cumhuriyet'in milletin kendi geleceğini belirleme iradesinin ve bağımsızlık mücadelesinin en büyük kazanımı olduğunu belirtti. Cumhuriyet'in ikinci yüzyılında demokrasi, hukuk ve güçlü kurumların önemine dikkati çeken Güneş, "29 Ekim, yalnızca tarihimizdeki bir dönüm noktasını değil, özgür ve eşit yurttaşlık temelinde ortak bir gelecek kurma kararlılığımızı da simgeliyor. Cumhuriyetin ikinci yüzyılında bize düşen görev; demokrasiyi, hukukun üstünlüğünü, güçlü kurumları ve toplumsal dayanışmayı kararlılıkla geliştirmektir. İzmir iş dünyası olarak üretim ve istihdamla ülkemizin kalkınmasına katkı sunmayı sürdüreceğiz." ifadelerini kullandı.

Güneş, mesajında Gazi Mustafa Kemal Atatürk başta olmak üzere Cumhuriyet'in kurucularını saygı ve minnetle andı.

EGİKAD/Aşkıner: Cumhuriyet'in eşitlik kazanımlarını kadınların gücüyle büyüteceğiz

Ege İş Kadınları Derneği (EGİKAD) Yönetim Kurulu Başkanı Şahika Aşkıner, Cumhuriyet'in kadınların toplumsal yaşamda eşit bireyler olarak yer almasının önünü açtığını belirterek, kadın istihdamı, girişimcilik ve karar mekanizmalarında temsilin artırılması gerektiğini vurguladı. Aşkıner, "29 Ekim, kadınların toplumsal yaşamda eşit bireyler olarak yer almasının önünü açan Cumhuriyet devriminin en anlamlı günüdür. Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün öncülüğünde kurulan Cumhuriyet, kadınların eğitim, çalışma hayatı ve kamusal alandaki hakları açısından tarihsel bir dönüşümün temelini oluşturmuştur. Bugün bu kazanımları daha ileri taşımak; kadın istihdamını artırmak, girişimcilikte fırsat eşitliğini sağlamak ve karar mekanizmalarındaki kadın temsilini güçlendirmek hepimizin sorumluluğudur. EGİKAD olarak kadınların potansiyelini ortaya koyabildiği bir gelecek için çalışmayı sürdüreceğiz." ifadelerini kullandı.

Aşkıner, Cumhuriyet'in kurucularını minnetle anarak 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı'nı kutladı.

İZİKAD/Erten: Cumhuriyet, eşitliğin ve aydınlık geleceğin teminatıdır

İzmir İş Kadınları Derneği (İZİKAD) Yönetim Kurulu Başkanı Özden Erten, Cumhuriyet'in 103. yılını büyük bir gurur ve sorumluluk bilinciyle kutladıklarını belirterek, Cumhuriyet'in çağdaşlaşma, özgürlük, eşitlik ve toplumsal ilerlemenin temelini oluşturduğunu ifade etti. Erten, "Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğinde kurulan Cumhuriyetimiz, yalnızca bir yönetim biçimi değil; çağdaşlaşmanın, özgürlüğün, eşitliğin ve toplumsal ilerlemenin en güçlü temelidir. Özellikle Türk kadınına eğitimde, çalışma hayatında ve toplumsal yaşamda eşit bireyler olarak var olma yolunu açan Cumhuriyet, bugün sahip olduğumuz kazanımların ve geleceğe duyduğumuz güvenin en önemli kaynağıdır." dedi.

Cumhuriyet'in kazanımlarının bilim, teknoloji, üretim ve fırsat eşitliğiyle ileriye taşınması gerektiğini belirten Erten, "Cumhuriyetimizin ikinci yüzyılında bizlere düşen en büyük sorumluluk, bu değerleri korumanın ötesine geçerek onları bilimle, teknolojiyle, üretimle ve fırsat eşitliğiyle daha ileriye taşımaktır." ifadelerini kullandı. Erten, mesajının sonunda Atatürk ve silah arkadaşları başta olmak üzere bağımsızlık mücadelesinin tüm kahramanlarını saygı ve minnetle andı.

Bir ülkenin geleceğini belirleyen en önemli şey nedir? Sahip olduğu doğal kaynaklar, ekonomik büyüklüğü, sanayi kapasitesi, teknolojik gücü? Bunların her biri tabi ki çok önemli. Ama en önemlisi, o ülkede yaşayan toplumun kendi geleceğini yaratabileceğine inanması.

Cumhuriyet, bundan 103 yıl önce, bu inanç üzerine kuruldu. Savaşların, kayıpların, yoksulluğun ardından ayağa kalkmayı başaran bir ülke, geleceğini kendi yazmakta kararlıydı.

Mustafa Kemal Atatürk’ün önderliğinde kurulan Cumhuriyet, insanların doğdukları koşulların ötesinde bir hayat hayal edebilmelerini mümkün kıldı.

Bir köy çocuğunun öğretmen, bir kız çocuğunun bilim insanı olabileceği bir ülke düşüncesi, Cumhuriyet sayesinde gerçek oldu. Bugün, Cumhuriyet’in 103. yılında, bu hayalleri nereye taşıyabildik diye bakmak gerekiyor belki de… Çocuklarımızın hayalleri ne kadar büyük, biz onlara ne kadar alan açabiliyoruz?

Bir ülkenin geleceğini anlamak için ekonomik göstergelerine bakmak kadar, çocuklarının hayallerine de bakmak gerekiyor.

CUMHURİYET, EN BÜYÜK YATIRIMI İNSANA YAPTI

Cumhuriyet’in ilk yıllarında, bütün imkânsızlıklara rağmen eğitime, bilime, kültüre ve kadınların toplumsal hayata katılımına öncelik verildi.

Henüz sanayileşmesini tamamlamamış, kaynakları son derece sınırlı bir ülkede, geleceğin insan yetiştirerek kurulabileceğine inandı Cumhuriyet.

Bugün sürdürülebilir kalkınma dediğimiz kavramın özünde de aynı anlayış var. Bir toplumun refahı, insanların potansiyellerini gerçekleştirebildikleri ölçüde kalıcı hale geliyor.

Kadınların üretime katılması, gençlerin nitelikli eğitime erişmesi, bilimsel düşüncenin güçlenmesi, fırsat eşitliğinin sağlanması... Bunlar bir ülkenin ekonomik geleceğini de belirleyen tercihler.

Cumhuriyet’in kadınlara açtığı alan ise en önemli kazanımlardan biri. Kendi hayatımda sahip olduğum özgürlüklerin, aldığım eğitimin, mesleğimi seçebilmemin, düşüncelerimi yazabilmemin arkasında kuşaklar boyunca verilen bir emek var.

Bugün bu ülkede bir gazeteci olarak yazabiliyor, sorular sorabiliyor, dünyanın farklı coğrafyalarında yaşananları izleyebiliyorsam, Cumhuriyet’in açtığı yolun benim hayatımdaki karşılığı tüm bunlar.

Bu kazanımların ne kadar değerli olduğunu bilmek ise, onları koruma ve geliştirme sorumluluğunu beraberinde getiriyor.

GELECEK, GENÇLERİN GİTMEK İSTEDİĞİ YERDE BAŞLAR

Bugün gençlerle konuştuğumda ilk sorduğum soru, geleceklerini nerede kurmak istedikleri. Dünyayı tanımaları, farklı ülkelerde eğitim almaları, başka kültürlerle karşılaşmaları çok değerli; ama bir gencin kendi ülkesinde hayal kurabilmesi, emeğinin karşılığını alacağına, yeteneğinin değerlendirileceğine, düşüncelerinin önemsendiğine inanması da en az bunlar kadar önemli.

Cumhuriyet’in ikinci yüzyılında en önemli sorumluluğumuzun bu güveni güçlendirmek olduğunu düşünüyorum. Çünkü gençlerin umutlarını kaybettiği bir yerde, ekonomik büyüme rakamları ne kadar yüksek olursa olsun, geleceğe ilişkin önemli bir eksiklik var demektir.

Dünyanın çok büyük bir dönüşümden geçtiği bir dönemde, bu dönüşümü gerçekleştirecek insana, beceriye ve hayal gücüne her zamankinden dada fazla ihtiyacımız var. Türkiye’nin bu dönüşümde güçlü bir yere sahip olması, yetişmiş insanlarının bilgi ve yaratıcılığını değerlendirebilmesine bağlı. Bunun yolu eğitimden, bilimden, liyakatten, özgür düşünceden geçiyor…

Bir kız çocuğunun eğitimine devam edebilmesinden, bir gencin bilimsel araştırma yapabilmesinden, bir kadının kendi ekonomik bağımsızlığını kazanmasından, bir girişimcinin fikrini hayata geçirebilmesinden, bir gazetecinin özgürce soru sorabilmesinden geçiyor...

CUMHURİYET, TAMAMLANMIŞ BİR HİKÂYE DEĞİL…

Cumhuriyet, tamamlanmış bir hikâye değil… Bu güzel ve cesur hikâyeyi korumanın en güçlü yolu, onu geliştirerek sonraki kuşaklara aktarabilmek.

Bugün, “Cumhuriyet bize ne kazandırdı?” sorusunun yanına, “biz Cumhuriyet’in geleceğine ne katıyoruz?” sorusunu eklemek gerekiyor.

Geçmişe duyduğumuz minneti, geleceğe karşı sorumluluğumuzla buluşturmamız gerekiyor. Cumhuriyet, bundan 103 yıl önce bir ülkenin imkânsız görüneni mümkün kılma cesaretiydi.

Bugün de aynı cesarete ihtiyacımız var. Çocukların hayallerine, kadınların gücüne, gençlerin yaratıcılığına, bilimin yol göstericiliğine ve bu ülkenin insanlarına güvenme cesaretine.

Bize, geleceğin henüz yazılmadığını ve onu birlikte yazabileceğimizi hatırlatan 29 Ekim Cumhuriyet Bayramımız kutlu olsun.

Bazı yerlerin adı, doğrudan çocukluğunuzu getirir aklınıza. Oraya kim bilir kaç kez gitmişsinizdir; yıllar birbirine karışır, hangi ziyaretin ne zamana denk geldiğini çıkaramazsınız. Fakat orada bulunmanın sevinci kalır. Benim için Atatürk Orman Çiftliği böyle bir yer. Ankara’ya her gidişimizde mutlaka uğrardık. O soğuk, köpüklü ayranını içer, dönerini yer, dönüş için bal alırdık. Hayvanat bahçesinde ise zaman başka türlü geçerdi.

Bugün geriye baktığımda, hafızamda kalanların ne kadar gündelik mutluluklar olduğunu görüyorum. Bir yemek, bir gezinti, eve götürülen bir kavanoz bal… İnsanla bir yer arasındaki bağ böyle kuruluyor. Tekrarlandıkça hayatımızın içine yerleşen alışkanlıklarla, yıllar sonra bile hatırlamanın iyi geldiği anlarla.

Yaşım ilerlediğinde de çiftliği ziyaret etmeyi sürdürdüm. Zamanla oraya mesleğimin getirdiği dikkatle, geçmişini öğrenme merakıyla da bakmaya başladım. İçtiğim ayranın, gölgesinde dinlendiğim ağaçların, çocukluğumdan beri adını bildiğim bu yerin arkasındaki düşünceyi kavradıkça ziyaretlerimin anlamı derinleşti. Bu Cumhuriyet Bayramı’nda biraz da o bağı düşünmek istiyorum. Yıllar önce verilen bir kararın, bir çocuğun hayatında güzel bir hatıraya dönüşmesini…

BİR ÜLKENİN KENDİNE GÜVENMESİ 

Çiftliğin kuruluş tarihi 5 Mayıs 1925. Cumhuriyet henüz ikinci yaşını doldurmamış. Mustafa Kemal Atatürk, kendi imkânlarıyla edindiği araziler üzerinde, Ankara’da örnek bir tarım işletmesinin çalışmalarını başlatıyor. Seçilen yerin koşulları güç. Çorak ve bataklık kesimleri bulunan arazinin tarıma elverişli hâle getirilmesi gerekiyor. Çiftliğin resmî tarihçesinde, uzmanların olumsuz değerlendirmeleri karşısında Atatürk’ün şu sözü aktarılıyor: 

“Bunu biz ıslah etmezsek, kim gelip, ıslah edecektir?”

Bu cümlede beni etkileyen, güçlüğü bilerek sorumluluk üstlenmek. Toprağı tanımak, suyu doğru kullanmak, uygun üretim yöntemlerini bulmak, denemek ve sonuç almak için çalışmak gerekiyor. Geleceğe duyulan güven, yapılacak işlerin sorumluluğuyla birlikte düşünülüyor. Bir ülkenin kendine inanmasının, gündelik emekle nasıl karşılık bulduğunu görüyoruz.

Atatürk Orman Çiftliği’nin kuruluşunu, Cumhuriyet’in insanına ve bilgiye duyduğu güvenin somut örneklerinden biri olarak okuyorum. Burada yapılacak çalışmaların başka yerlerde toprağını işleyen insanlara da yol göstermesi amaçlanıyor. Ankara’da edinilen deneyimin, ülkenin tarımına katkıda bulunması bekleniyor.

Bugün yılları birkaç cümlede geçebiliyoruz. Oysa toprağın hazırlanması, bir fidanın büyümesi, üretimin düzene girmesi zaman istiyor. Başarısız denemeleri, yeniden başlayan çalışmaları, her gün yapılması gereken işleri de düşünmek lazım. Çiftliğin tarihini okurken, tarihler ve rakamlar arasında o insanların emeğini görmeye çalışıyorum.

SOFRAYA ULAŞAN BİLGİ 

Çiftlikte bitkisel üretim ve hayvancılıkla birlikte ürünleri işleyen tesisler, imalathaneler ve atölyeler gelişiyor. Süt ürünleri, bira ve şarap üretiliyor; tarım aletleri yapılıyor, tohum ve hayvan ıslahı üzerine çalışılıyor. Çevredeki çiftçilere uygun fiyatlarla ıslah edilmiş tohum ve hayvan sağlanması, birikimin çiftlik sınırlarının dışına taşınmasına katkıda bulunuyor.

Bir gastronomi kültürü yazarı olarak bu bütünlüğü önemsiyorum. Soframıza gelen ürünün niteliği, onu tatmamızdan çok önce belirlenmeye başlıyor. Toprakta, hayvanın bakımında, üreticinin bilgisinde, işleme ve saklama koşullarında… Bir bardak ayranın arkasında da birbirini tamamlaması gereken pek çok iş var. Yemeği anlatırken bu emeği görünür kılmaya çalışmamın nedenlerinden biri bu.

Çocukken elbette bunları düşünmüyordum. Ayranı seviyordum, döner yemekten hoşlanıyordum, bal almak ziyaretimizin bir parçasıydı. Yıllar sonra o tatları hatırlarken, çiftliğin üretimle gündelik hayat arasında kurduğu bağı da düşünmeye başladım. Çocukluğumda severek gittiğim bir yer, mesleğim ilerledikçe üzerine daha çok okuduğum, anlamını daha iyi kavradığım bir yer oldu.

Lezzet hafızamızın böyle bir yanı var. Bir tadı hatırlarken onu yediğimiz yeri, birlikte olduğumuz insanları, hayatımızın o dönemini de hatırlıyoruz. Bazen yıllardır düşünmediğimiz bir gün, tanıdık bir tatla geri geliyor. Sonradan öğrendiklerimiz de eski hatıraların yanına yerleşiyor. Çocukluğumuzdaki sevince, o sevinci mümkün kılanları anlamanın duygusu ekleniyor.

HALKIN HAYATINDA BİR YER 

Çiftliğin kuruluş düşüncesinde halkın gezebileceği, dinlenebileceği alanlar oluşturmak da bulunuyor. Üretim faaliyetleri gelişirken çiftlik, bir mesire yeri olarak ziyaretçilerini kabul ediyor. Atatürk’ün bağış mektubunda bu toplumsal işlev, halka “gezecek, eğlenecek ve dinlenecek sıhhi yerler” ve “hiylesiz ve nefis gıda maddeleri” sağlamak sözleriyle anlatılıyor.

Bu ifadeleri okuyunca kendi çocukluğumu düşünüyorum. Bizim çiftliğe gidip yemek yememiz, dolaşmamız, orada hoşça vakit geçirmemiz, yıllar önce kurulmuş bir düşüncenin gündelik hayattaki karşılığıymış. Sağlıklı gıdaya ulaşmakla güzel bir çevrede dinlenebilmek aynı anlayışın içinde yer alıyormuş.

HEPİMİZE BIRAKILAN EMANET 

Atatürk, 11 Haziran 1937 tarihli mektubuyla Orman Çiftliği’ni diğer çiftlikleriyle birlikte bütün tesisleri, hayvanları ve demirbaşlarıyla Hazine’ye bağışlıyor. Bu kararı düşündüğümde, yıllarca üzerinde çalışılmış bir eserin geleceğinin topluma emanet edilmesinin anlamı üzerinde duruyorum. O arazilerde, yapılarda ve üretim araçlarında birikmiş bilgi de var. Başka insanların öğrenebileceği, geliştirebileceği, yeni kuşaklara aktarabileceği bir deneyim.

Böyle bir mirasla kurduğumuz ilişkinin sorumluluk taşıdığına inanıyorum. Onu sevmek, geçmişini öğrenmeye; hatırlamak, kuruluş amacını yaşatmaya yöneltmeli bizi. Çiftliğin toprağını, üretim birikimini ve halkın hayatındaki yerini korumak, bu sevginin gerektirdiği özenin bir parçası.

Benim çiftlikle bağım çocukluk hatıralarımdan geçiyor. Başkasının hayatında orada çalışmış bir yakınının emeği vardır; bir başkasında ailece geçirilmiş bir günün sevinci. Bu ayrı ayrı hikâyeler bir araya geldiğinde, bir kurumun toplumun hayatında nasıl yer tuttuğunu daha iyi anlıyoruz. Hepimizin başka bir yerinden tutunduğu ortak bir geçmiş oluşuyor.

ÇOCUKLUĞUMA DA YER AÇILMIŞTI 

Cumhuriyet Bayramı’nda kuruluş yıllarını düşünürken, o dönemde atılan adımların kendi hayatımıza nerelerden dokunduğuna da bakabiliriz. Çocukluğumda sevdiğim bu yerin hikâyesini öğrendikçe Atatürk’e ve Cumhuriyet’e duyduğum minnetin daha kişisel bir anlam kazandığını hissediyorum.

Yıllar önce tasarlanan aydınlık bir geleceğin içinde benim çocukluğuma da özenle yer açılmıştı. Gezip seveceğim, yeniden gitmek isteyeceğim, büyüdüğümde hatırlayacağım bir yer bırakılmıştı. İnsan, kendisinden önce gösterilmiş bir özenin hayatına dokunduğunu bazen çok sonra fark ediyor. Bu düşünce beni duygulandırıyor.

Bugünün çocuklarının da kendi hatıralarını kurabilecekleri yerlere ihtiyacı var. Üretimi tanıyabilecekleri, toprağa dokunabilecekleri, aileleriyle vakit geçirebilecekleri yerlere… Bir ürünün nasıl yetiştiğini görmek, onu yetiştiren insanla konuşmak, bir ağacın büyümesini izlemek, çocuklukta başlayan ve hayat boyunca süren bir ilginin ilk adımı olabilir.

Atatürk Orman Çiftliği denildiğinde, içimde hâlâ Ankara’ya giden o çocuk var. Yanında, artık o günlerin kendisine nasıl bir miras sayesinde armağan edildiğini bilen bugünkü ben duruyorum.

Cumhuriyet’in 103. yılında, çocukluğumun o ziyaretlerini minnetle hatırlıyorum. Atatürk’e, çiftliği kuranlara, toprağında ve tesislerinde çalışanlara teşekkür ederek… Bize bırakılan bu yerde, bizden sonraki çocukların da güzel hatıraları olsun istiyorum. O hatıralara imkân verecek toprağı, üretimi ve ortak hayatı korumak ise bize düşüyor.

▶ ALAATTİN AKTAŞ / Bugün 1923’ü anlamak mı zor, 1923’ten bakıp bugünü anlamak mı?

▶ ŞEREF OĞUZ / Cumhuriyeti kuramamış olsaydık…

▶ RÜŞTÜ BOZKURT / 2. yüzyılda gündemimiz “teknolojik uyum” olmalı

▶ BADER ARSLAN / Sanayinin ve KOBİ’lerin rönesansa ihtiyacı var

▶ ARMAĞAN VURDU/ Yeni teknoloji çağında geleceği inşa etmek

▶ SADİ ÖZDEMİR/ 103’üncü yılımızda ihracat ve turizme 41 kere maşallah!

▶ FARUK ŞÜYÜN / Hatıralarımda bir Cumhuriyet emaneti 

▶ DİDEM ERYAR ÜNLÜ / Cumhuriyet, geleceğe inanma cesaretidir

▶ HİLMİ DEVELİ / Cumhuriyet'in ilanından geleceğe Türkiye'de KOBİ'ler 

▶ SERVET YILDIRIM/ Cumhuriyetin 103 yıllık bilançosu ve bir dönüşüm hikâyesi

Bir ülke düşünün. Savaşlardan çıkmış, ekonomisi yıkılmış, sanayisi sınırlı, insan kaynağı yetersiz. Bir yanda bağımsızlığını koruma mücadelesi, diğer yanda çağdaş bir devlet kurma zorunluluğu var.

Türkiye Cumhuriyeti, 29 Ekim 1923’te böyle bir tarihsel ortamda doğdu. Bugün 103 yaşında. Aradan geçen bir asrı aşan süre, yalnızca bir devletin ömrünü değil, büyük dönüşümlerin, önemli başarıların, ama aynı zamanda kaçırılmış fırsatların ve hala çözülemeyen sorunların da hikâyesini anlatıyor.

Cumhuriyet’in kuruluşunu anlamak için Sevr Antlaşması’nın temsil ettiği tabloyu hatırlamak gerekir. Toprakları parçalanmak, askeri gücü sınırlandırılmak ve maliyesi yabancı denetime açılmak istenen bir ülkeden, kendi kurumlarını kuran bağımsız bir devlete geçiş, tarihin olağan akışı içinde gerçekleşmedi. Kurtuluş Savaşı’nın zaferi, Türkiye’nin kendi geleceğini belirleyebilmesinin önünü açtı. Cumhuriyet ise bu bağımsızlığı yeni bir siyasi ve toplumsal düzenle buluşturdu.

Gerçek bir reform hikâyesi

Cumhuriyet her şeyden önce bir reform projesiydi.

Eğitim birliği sağlandı, yeni Türk harfleri kabul edildi, okuryazarlığı yaygınlaştırmak için Millet Mektepleri açıldı. Medeni Kanun’la hukuk alanında köklü değişiklikler yapıldı. Kadınların siyasi hakları aşamalı biçimde genişletildi. Laik hukuk düzeninin, çağdaş eğitim sisteminin ve modern kamu kurumlarının temelleri atıldı.

Ekonomide ise temel hedef, siyasi bağımsızlığı üretim kapasitesiyle desteklemekti. 1923 İzmir İktisat Kongresi’nde ortaya konan milli iktisat anlayışı, dışa bağımlılığı azaltmayı, yerli girişimciliği geliştirmeyi ve ekonomik kalkınmayı hızlandırmayı amaçlıyordu. Sermaye birikiminin ve özel girişimciliğin yetersiz kaldığı alanlarda devlet öncü rol üstlendi.

Demiryolları genişletildi, bazı yabancı işletmeler millileştirildi, bankalar ve sanayi kuruluşları oluşturuldu. Sümerbank ve Etibank gibi kurumlar, fabrikalar ve altyapı yatırımları, üretim ekonomisinin temelini güçlendirmeyi hedefledi. Osmanlı’dan devralınan borçların ödenmesi ve 1929 Büyük Buhranı’nın yarattığı koşullar da dikkate alındığında bu çabaların ne kadar sınırlı kaynaklarla yürütüldüğü daha iyi anlaşılır.

Ancak Cumhuriyet’in ekonomik hikâyesi yalnızca ilk yılların sanayileşme atılımından ibaret değildir. Sonraki dönemlerde çok partili hayata geçiş, tarımda makineleşme, sanayileşmenin hızlanması, ihracatın gelişmesi ve dünya ekonomisiyle bütünleşme gibi önemli değişimler yaşandı. Bununla birlikte ekonomik büyüme, her zaman istikrarlı ve kalıcı refaha dönüşemedi.

Çözemediğimiz sorunlar

Peki, 103 yılın sonunda hangi sorunları hala çözemiyoruz?

- İlk sırada enflasyon var. Türkiye, farklı dönemlerde yüksek enflasyon, döviz darboğazları, finansal istikrarsızlık ve ekonomik krizlerle karşı karşıya kaldı. Enflasyon yalnızca fiyatların yükselmesi değildir; ücretlilerin ve emeklilerin alım gücünü aşındırır, tasarruf yapmayı zorlaştırır, gelir dağılımını bozar ve geleceğe ilişkin güveni zayıflatır. İnsanların ekonomik kararlarını uzun vadeli üretim ve yatırım yerine kur, faiz ve fiyat hareketlerine göre vermek zorunda kalması, kalkınmanın önündeki temel engellerden biridir.

- İkinci sorun, üretimin niteliğidir. Türkiye önemli bir sanayi ve ihracat kapasitesi oluşturdu. Ancak yüksek teknolojiye dayalı ürünlerin, araştırma ve geliştirme faaliyetlerinin ve küresel ölçekte marka yaratabilen şirketlerin payını daha ileri taşımak gerekiyor. Ucuz iş gücüne, düşük katma değerli üretime ve ithal ara mallarına dayanan bir model, kalıcı refah için yeterli değil. Üretmek kadar, ne ürettiğimiz ve ürettiğimiz değerin ne kadarının ülkede kaldığı da önemli.

- Üçüncü sorun, eğitim ve fırsat eşitliğidir. Cumhuriyet’in en büyük hedeflerinden biri, doğduğu yer ve ailesinin ekonomik koşulları ne olursa olsun her çocuğa kendini geliştirme imkânı sunmaktı. Bu hedefe yönelik büyük ilerlemeler sağlandı; ancak eğitim kalitesi, bölgeler arasındaki farklılıklar, beceri uyumsuzluğu ve fırsat eşitsizliği hala önemli meseleler. Bilgi ekonomisinde rekabet edebilmek için yalnızca okullaşmayı değil, eleştirel düşünmeyi, bilimsel merakı, yabancı dil becerisini ve nitelikli mesleki eğitimi de geliştirmek gerekiyor.

- Dördüncü mesele, hukuk ve kurumlara duyulan güvendir. Kalıcı kalkınma için yalnızca doğru ekonomi politikaları yeterli olmaz. Öngörülebilir kurallara, bağımsız ve tarafsız yargıya, hesap verebilir kamu yönetimine ve liyakat esasına dayalı kurumlara ihtiyaç vardır. Hukuk güvenliğinin güçlü olduğu bir ülkede yatırımcı geleceğini planlayabilir, girişimci risk alabilir, vatandaş ise hakkını arayabileceğine inanır. Kurumların kişilere değil, kurallara dayanması Cumhuriyet’in geleceği açısından belirleyicidir.

- Bunlara gelir dağılımındaki bozulma, gençlerin gelecek kaygısı, nitelikli insan kaynağının yurt dışına yönelmesi, kadınların ekonomik yaşama katılımının önündeki engeller ve çevresel sorunlar da ekleniyor. Türkiye’nin coğrafi konumu ve üretim kapasitesi önemli fırsatlar sunuyor; ancak bu fırsatların refaha dönüşmesi, uzun vadeli ve tutarlı politikalara bağlı.

İkinci yüzyılın ödevi

Peki; Cumhuriyet’i gelecek yüz yıllara taşımak için ne yapmalıyız?

- Öncelikle enflasyonu kalıcı biçimde düşürmeli, fiyat istikrarını ve ekonomik öngörülebilirliği sağlamalıyız. Bunun yolu yalnızca faiz veya döviz kuru üzerinden sonuç almaya çalışmaktan geçmiyor. Mali disiplin, güvenilir para politikası, verimlilik artışı, rekabetçi piyasalar ve yapısal reformlar birlikte yürütülmeli. Enflasyonla mücadele, toplumun bütün kesimlerinin güven duyduğu, tutarlı ve uzun vadeli bir programla desteklenmeli.

- İkinci olarak, üretim modelimizi teknoloji ve verimlilik ekseninde dönüştürmeliyiz. Üniversite-sanayi iş birliğini güçlendirmeli, araştırma ve geliştirme yatırımlarını artırmalı, girişimcilerin büyümesini kolaylaştırmalı ve yerli firmaların küresel değer zincirlerinde daha yüksek basamaklara çıkmasını sağlamalıyız. Devlet ile özel sektör arasında sonuç odaklı bir iş birliği kurulmalı; kamu desteği, verimlilik, yenilikçilik ve uluslararası rekabet gibi ölçülebilir hedeflere bağlanmalı.

- Üçüncü olarak, eğitim sistemini geleceğin ihtiyaçlarına göre yeniden güçlendirmeliyiz. Öğretmen niteliğini, okul öncesi eğitimi, bilimsel düşünceyi, mesleki becerileri ve üniversitelerin araştırma kapasitesini geliştirmek zorundayız. Eğitim, siyasi tartışmaların kısa vadeli konusu değil, ülkenin gelecek kuşaklarına yönelik en stratejik yatırım olarak görülmeli.

- Dördüncü olarak, hukuk devletini ve demokratik kurumları güçlendirmeliyiz. Cumhuriyet yalnızca bir devlet biçimi değil, vatandaşların eşit haklara sahip olduğu ve yönetimin meşruiyetini milletten aldığı bir düzendir. Farklı düşüncelerin özgürce ifade edilebildiği, basının görevini yapabildiği, denetim mekanizmalarının işlediği ve kamu kaynaklarının şeffaf biçimde kullanıldığı bir sistem hem toplumsal barışı hem de ekonomik güveni destekler.

- Beşinci olarak, yeşil ve dijital dönüşümü bir zorunluluk değil, kalkınma fırsatı olarak değerlendirmeliyiz. İklim değişikliğiyle mücadele, enerji verimliliği, temiz enerji, su kaynaklarının korunması ve döngüsel üretim, sanayimizin gelecekteki rekabet gücünü belirleyecek. Dijitalleşme ve yapay zekâdan verimli biçimde yararlanmak da kamu hizmetlerinden sanayiye kadar birçok alanda yeni imkânlar yaratabilir.

- Bütün bunların üzerinde ise toplumsal dayanışma ve ortak gelecek fikri bulunuyor. Cumhuriyet’i yaşatmak, geçmişte kazanılanları yalnızca anmak değil, onların temelindeki bağımsızlık, eşit yurttaşlık, akıl, bilim ve ilerleme düşüncesini bugünün koşullarında yeniden hayata geçirmektir.

Cumhuriyet’in ilk kuşağı, büyük yokluklar içinde yeni bir ülke kurdu. Bugünün kuşaklarının sorumluluğu ise bu ülkeyi daha üretken, daha adil, daha özgür ve daha müreffeh hale getirmek…

Cumhuriyet’in 103 yıllık bilançosu, ne yalnızca bir başarı öyküsüdür ne de tamamlanmamış işlerin listesinden ibarettir. Büyük bir kuruluş iradesinin üzerine inşa edilmiş, önemli kazanımlar kadar çözülmesi gereken sorunlar da barındıran uzun bir yolculuktur.

Önümüzdeki yüz yıllarda da yaşamasını istediğimiz Cumhuriyet için sorulması gereken soru yalnızca nereden geldiğimiz değil, nereye gitmek istediğimizdir. Çocuklarımıza nasıl bir eğitim, gençlerimize nasıl bir gelecek, çalışanlarımıza nasıl bir refah, vatandaşlarımıza nasıl bir hukuk düzeni bırakacağız?

Bu sorulara vereceğimiz yanıtlar, Cumhuriyet’in ikinci yüzyılındaki gerçek başarısını belirleyecek. Çünkü Cumhuriyet, geçmişten devralınan bir miras olduğu kadar geleceğe karşı üstlenilmiş bir sorumluluktur.

Cumhuriyetimizin 103’üncü yılı kutlu olsun!

1923’ten 2026’ya ekonomik gelişim, girişimcilik kültürü, sanayileşme, dijitalleşme ve sürdürülebilir rekabet perspektifi sorgulandığında Cumhuriyet’in ekonomik kalkınma yolculuğunda KOBİ’ler, Cumhuriyet’in ilanından bugüne uzanan ekonomik kalkınma sürecinin temel aktörlerinden biri olmuştur. Üretimin tabana yayılması, istihdam yaratılması, yerel ekonomilerin canlanması, girişimcilik kültürünün gelişmesi ve toplumsal refahın artırılması bakımından KOBİ’ler, Türkiye ekonomisinin geniş bir kesimini temsil etmektedir.

Cumhuriyet’in kuruluş döneminde Türkiye’nin öncelikli hedeflerinden biri, ekonomik bağımsızlığın güçlendirilmesi ve yerli üretim kapasitesinin geliştirilmesiydi.

Bu yaklaşımın önemli kilometre taşlarından biri, Cumhuriyet ilan edilmeden önce 17 Şubat-4 Mart 1923 tarihleri arasında gerçekleştirilen İzmir İktisat Kongresi oldu.

Kongrede üretim, ticaret, girişimcilik ve ekonomik bağımsızlık konuları ele alındı.

Cumhuriyet’in 1923 yılında ilan edilmesiyle başlayan ekonomik kalkınma arayışı, yalnızca sanayi tesisleri kurmak veya üretim kapasitesini artırmakla sınırlı kalmamıştır.

Aynı zamanda yerli girişimcilerin yetiştirilmesi, ticaret hayatının geliştirilmesi, teknolojik yetkinliklerin kazanılması ve ulusal ekonominin dış rekabet karşısında güçlendirilmesi hedeflenmiştir.

Aradan geçen bir asırda Türkiye; tarım ağırlıklı bir ekonomik yapıdan sanayi, ticaret ve hizmet sektörlerinin öne çıktığı daha çeşitli bir ekonomik yapıya dönüşmüştür.

Bu dönüşümün her aşamasında küçük işletmeler, atölyeler, aile şirketleri, tedarikçiler ve zamanla büyüyerek orta ölçekli işletmelere dönüşen girişimler önemli roller üstlenmiştir.

Bugün ise KOBİ’ler yeni bir dönemin eşiğindedir.

Yapay zekâ, dijital dönüşüm, yeşil ekonomi, küresel tedarik zincirleri ve değişen tüketici beklentileri, işletmelerin yalnızca üretim yapmasını değil, aynı zamanda bilgi üreten, yenilik geliştiren ve değişime hızla uyum sağlayan kuruluşlara dönüşmesini gerektirmektedir.

Bu nedenle temel soru şudur:

Cumhuriyet’in ilk yıllarından bugüne Türkiye ekonomisinin gelişimine katkıda bulunan KOBİ’ler, önümüzdeki dönemde Türkiye’nin rekabet gücünü ve refahını hangi ölçüde şekillendirebilecektir? Dolayısıyla Cumhuriyet’in ikinci yüzyılında KOBİ politikasının temel hedefi, yalnızca daha fazla işletme kurulmasını sağlamak değil, mevcut işletmelerin daha üretken, yenilikçi ve dayanıklı hâle gelmesini desteklemek olmalıdır.

2026–2035 döneminde KOBİ’leri bekleyen temel dönüşümler

Geleceğe yönelik öngörüler kesin sonuçlar olarak değil, bugünkü ekonomik ve teknolojik eğilimlerden hareketle değerlendirilmelidir. Önümüzdeki on yılda KOBİ’lerin rekabet gücünü belirlemesi beklenen başlıca dönüşümler şunlardır;

1. Yapay zekâ ve akıllı işletme yönetimi

Yapay zekâ; satış tahminleri, stok yönetimi, müşteri ilişkileri, kalite kontrol, finansal analiz ve üretim planlamasında KOBİ’lere yeni imkânlar sunacaktır. Küçük bir işletme, uygun maliyetli dijital araçlarla daha önce yalnızca büyük şirketlerin erişebildiği bazı analiz ve otomasyon yeteneklerinden yararlanabilecektir. Ancak veri güvenliği, yanlış sonuçlar ve çalışanların yeni beceriler kazanması gibi konular dikkatle yönetilmelidir.

Öngörü: Yapay zekâyı gerçek iş süreçlerine entegre eden işletmelerin, yalnızca geleneksel yöntemlerle çalışan rakiplerine karşı verimlilik avantajı elde etmesi mümkün olacaktır.

2. Sanayi 4.0 ve üretimde otomasyon

Sensörler, robotik sistemler, üretim yazılımları ve makinelerden toplanan veriler, üretim hatalarının azaltılmasına ve kaynakların daha verimli kullanılmasına yardımcı olacaktır.

KOBİ’lerin bütün üretim tesislerini bir anda yenilemesi gerekmemektedir.

Öncelikle en fazla maliyet yaratan veya zaman kaybettiren süreçlerin dijitalleştirilmesi daha gerçekçi bir yaklaşım olacaktır.

Öngörü: Akıllı üretim teknolojilerinin yaygınlaşması, küçük işletmelerin büyük üreticilerin tedarik zincirlerinde yer alabilmesi için giderek daha önemli hâle gelecektir.

3. Yeşil dönüşüm ve karbon yönetimi

Enerji verimliliği, yenilenebilir enerji, atıkların azaltılması ve karbon emisyonlarının ölçülmesi, KOBİ’lerin maliyetlerini ve ihracat olanaklarını etkileyen unsurlar olacaktır.

Özellikle Avrupa pazarına çalışan işletmelerin, müşterilerinin sürdürülebilirlik ve tedarik zinciri şartlarını takip etmesi gerekecektir.

Hangi düzenlemenin hangi işletmeye uygulanacağı, sektör ve ticari ilişkilere göre ayrıca değerlendirilmelidir.

Öngörü: Çevresel performansını ölçebilen ve doğrulanabilir veriler sunabilen işletmeler, belirli pazarlarda rekabet avantajı kazanabilecektir.

4. E-ihracat ve uluslararası pazarlara erişim

Dijital pazaryerleri, çevrim içi satış kanalları ve uluslararası lojistik hizmetleri, küçük işletmelerin yurt dışındaki müşterilere ulaşmasını kolaylaştırabilir.

Ancak sürdürülebilir ihracat için yalnızca çevrim içi satış yeterli değildir.

Marka oluşturma, ürün standartları, ödeme güvenliği, gümrük işlemleri ve satış sonrası hizmetler birlikte ele alınmalıdır.

Öngörü: Belirli bir ürün veya pazarda uzmanlaşan, dijital satış becerilerini geliştiren KOBİ’lerin ihracatlarını çeşitlendirme imkânı artacaktır.

Türkiye açısından asıl hedef, işletmelerin sayısını artırmakla sınırlı kalmayan; işletme başına üretkenliği, çalışan başına katma değeri, ihracatın niteliğini ve teknolojik yetkinliği birlikte yükselten bir KOBİ ekosistemi oluşturmak olmalıdır.

Sonuç: Cumhuriyet’in ekonomik mirasından geleceğin rekabet gücüne

Cumhuriyet’in ilanından bugüne Türkiye’nin ekonomik gelişim süreci, üretim kapasitesinin oluşturulması, sanayileşmenin yaygınlaştırılması, özel girişimciliğin gelişmesi ve küresel pazarlara açılma aşamalarından geçmiştir.

KOBİ’ler bu tarihsel yolculukta kimi zaman yerel üretimin ve ticaretin taşıyıcısı, kimi zaman sanayi kuruluşlarının tedarikçisi, kimi zaman da ihracatçı ve yenilikçi girişimci olarak öne çıkmıştır. Bugün gelinen noktada KOBİ’ler, işletme sayısı ve istihdam bakımından Türkiye ekonomisinin temel unsurlarından biridir.

Bununla birlikte geleceğin rekabet ortamı, yalnızca üretim miktarını artırmayı değil; daha yüksek katma değer üretmeyi, teknolojiyi etkin kullanmayı, çevresel etkileri azaltmayı ve nitelikli insan kaynağı yetiştirmeyi gerektirmektedir.

Cumhuriyet’in ikinci yüzyılında ekonomik kalkınmanın önemli hedeflerinden biri, geleneksel işletmelerin bilgi ve teknoloji temelli işletmelere dönüşmesini sağlamak olmalıdır.

Bu dönüşümün gerçekleşebilmesi için KOBİ’lerin finansmana erişimi kolaylaştırılmalı, mesleki eğitim güçlendirilmeli, dijital ve yeşil dönüşüm yatırımları desteklenmeli ve uluslararası pazarlara erişim imkânları geliştirilmelidir.

Hiçbir teknoloji, tek başına başarılı bir işletme yaratmaz

Başarı; doğru strateji, sağlam finansal yapı, nitelikli çalışanlar, müşteri odaklılık ve sürekli öğrenme kültürünün birlikte geliştirilmesiyle mümkündür.

Cumhuriyet’in ilk yüzyılında temel mesele, Türkiye’nin üretim ve girişimcilik kapasitesini oluşturmak ve geliştirmekti.

İkinci yüzyılın temel meselesi ise bu kapasiteyi bilgiye, teknolojiye, yüksek katma değere ve küresel rekabet gücüne dönüştürmektir.

Bu nedenle KOBİ’lerin geleceği, yalnızca küçük işletmelerin geleceği değildir.

Aynı zamanda Türkiye’nin istihdamının, sanayisinin, ihracatının, bölgesel kalkınmasının ve ekonomik refahının geleceğidir.

Cumhuriyet Bayramımız kutlu olsun…

Bu nedenle de 1932’den itibaren ‘sanayide devletçilik’ dönemi olarak adlandırılır. Aslında 1929’daki küresel ekonomik krizin etkisiyle o dönemde ABD başta olmak üzere en liberal ekonomilere sahip ülkelerde bile ‘devletçi ekonomi’ politikaları uygulanıyordu.

SANAYİDE VE TARIMDA DURUM VAHİMDİ

Şubat 1925’te Aşar vergisinin kaldırılması tarımda önemli bir ivme getirdi. 1927 ve 1929’da çıkarılan kanunlarla topraksız köylülere toprak dağıtıldı. 1927’de tarım sayımı yapıldı. Ekili araziler tüm ülkenin yüzde 5’i kadardı. Tahmini ekilebilir arazi oranı ise yüzde 32’ydi. Dolayısıyla atıl tarım arazisi çok fazlaydı. 1927’de tarımda çalışan nüfus 4 milyon kişiden fazlaydı. Tarımsal üretim çok ilkel aletlerle ve koşullarda ‘geçimlik’ yapılıyordu. Sanayideki tablo daha da korkunçtu. Sanayi ve Maadin Bankası kuruldu ardından sanayi teşvik kanunu çıkarıldı. 1927 Sanayi sayımına göre Türkiye’de sadece 65 bin 245 işyeri vardı. Bu işyerlerinde 256 bin 855 kişi çalışıyordu. Bunların yüzde 43’ü tarımda, 24’ü dokumacılıkta, yüzde 22’si maden ve makine yapım onarım işlerindeydi.

Türkiye Cumhuriyeti’ne inanan ve gönül veren herkesin bu büyük bayramı kutlu olsun.

İhracat ortak bir ekosistemin ürünüdür. İşletmelerin çabası yeterli değildir.

İhracatın sürdürülebilir büyümesi, tüm ekosistem unsurlarının karşılıklı olarak birbirini desteklemesine bağlıdır.

- Kamu kurumlarının uygulama kapasitesi, kadroların liyakati ve yetkinliği,

- Bürokratik süreçlerin etkinliği ve kolaylığı,

- Eğitim kurumlarının yeterlilikleri ile katkıları,

- Finansmana kolay ve yeterli oranda erişim ve

- Bölgesel üretim altyapısı,

gibi unsurların her biri oldukça önemlidir.

- KOBİ’lerin ihracat yeterlilikleri Türkiye’nin ihracat geleceği açısından belirleyicidir.

İhracatın sınırlı sayıda büyük firmada yoğunlaşması, bu şekilde edinilecek refahın ve gelişmenin, ülke çapına yayılması açısından kısıtlayıcıdır.

- KOBİ’lerin ihracata başlaması kadar ihracatta kalıcı olması da önemlidir.

Yıllardır sürekli artış gösteren ilk 1.000 ihracatçının toplam ihracata oranı, ihracat çabalarının daha geniş bir işletme tabanına yayılması gerektiğini göstermektedir.

- İnsan kaynağı ve uygulamalı eğitim eksikliği temel sorun alanlarından biridir.

Eğitim ve danışmanlık programları, ne yazık ki yalnızca etkinlik veya katılımcı sayısıyla ölçülmektedir.

Asıl ölçüt, işletmelerin ihracat yapabilme kapasitesindeki ve ihracat sonuçlarındaki gelişmedir.

Gençlerin yetiştirilmesi için, meslek odaklı eğitim veren okullardaki müfredatın, okullardaki hocaların yetkinliklerinden daha çok, sektörün ihtiyaçları gözetilerek düzenlenmesi gerekir. Öğrenimleri süresince öğrencilere, sektör içinde aktif staj olanaklarının artırılması ve sektör deneyiminin eğitime aktarılması çok önemlidir.

Türkiye ihracatında uzun vadeli ve büyük bir büyüme gerçekleşmiştir.

1923’te yaklaşık 50 milyon ABD Doları düzeyindeki ihracatın, son yıllarda 300 milyar dolara yürümesi, üretim kapasitesindeki ve uluslararası pazarlara erişimdeki gelişimin göstergesidir.

ANCAK…

Aşağıdaki çizelgeyi incelediğiniz takdirde ilginç sonuçlara varacaksınız.

Bu sonuçlar da umarım ilgili ve yetkili herkesi bu konuda daha farklı düşünmeye yönlendirir.

2005 yılında 43 bin 456 olan ihracatçı sayımız 20 yılda 4 kata yakın artarak 2025’te 167 bin 779 olmuş.

Ne mutlu bize amma yeter mi?

Hayır…

Durmak yok yola devam FAKAT…

2005 ile 2025 yıllarını kapsayan 20 yıl içerisinde ilk kez ihracat yapan firma sayısı 313 bin 712 olmuştur amma aktif olarak ihracat yapan firma sayısı ise ancak 167 bin 779 düzeyinde kalmıştır.

İşte burada durup bir düşünmek gereklidir diyorum…

Çünkü neredeyse toplam ihracat yapan firmasına yaklaşan sayıda, 145 bin 933 adet firma artık ihracat piyasasında görünmüyor.

Bu kadar çok sayıda, ihracat yapmış olan firma neden ihracat piyasasında değiller?

Bence, ihracatımızı arttırmanın çareleri bu sorunun cevaplarında yatıyor…

Yapılması gereken en önemli işlerden birisi, ihracattan vazgeçen azımsanmayacak sayıda olan bu firmaların neden ihracattan vazgeçtiklerinin belirlenmesi ve devamlılığın sağlanmasıdır.

Çok sorulan bu sorunun cevabını, ihracatçılarımızın yaşadığı bazı güçlükleri sayarak verelim.

1. Finansmana erişim ve işletme sermayesi yetersizliği.

İhracat siparişi için yeterli işletme sermayesi bulamamak.

Üretim, stok, sevkiyat giderlerini önden karşılama zorunluluğu.

İthalatçının vadeli ödeme talebini finanse edememek.

2. Nitelikli personel ve yönetim becerisi eksikliği

İhracat, yalnızca yabancı dil bilen bir çalışanla yapılabilecek bir iş değildir.

Pazar araştırması, teklif hazırlama, maliyet hesaplama, sözleşme yapma, ödeme ve teslim şekilleri ile müşteri ilişkileri bir bütün olarak yönetilmelidir.

3. Hedef pazar ve müşteri hakkında yeterli bilgiye ulaşamamak

Yalnızca pazarın büyüklüğünü bilmekle yetmez.

Hangi ülkede, hangi ürün için ithalat talebi var?

Doğru müşteri kim, beklentileri neler, hangi ülkelerden ithal ediyorlar?

Pazardaki fiyat seviyeleri ve dağıtım kanalları nedir?

4. Yabancı ülkelerde güvenilir ticari ortak bulmak zorluğu

Gerçek alıcı ile doğru aracıyı ayırt etmek zordur. Olası alıcının ödeme gücü ve itibarı incelenmeli, karar vericilere ulaşmak. Doğru dağıtıcı, temsilci seçmek ve ilk temasları ticari ilişkiye dönüştürmek.

5. Finansal ve ticari riskleri yönetememek

Her ihracat kâr edilecek anlamına gelmez. Kur, tahsilat, müşteri güvenilirliği bilinmelidir.

Sözleşme hükümleri, teslim ve ödeme şekilleri ve sorumluluklar açık olmalıdır.

Her siparişin toplam maliyet ve kârlılık hesabı ayrı yapılmalıdır.

6. Kamu desteklerini bilmemek veya doğru kullanamamak

İşletmeler, ihtiyacına uygun destek programlarını bulabilmeli ve kullanabilmelidir.

7. Farklı standartlar ve mevzuata uyum

Dış pazarlara açılan işletmeler, ürünlerinin hedef ülkedeki teknik düzenlemelere, kalite standartlarına ve uygunluk şartlarına uyup uymadığını araştırmalıdır. Gerekli testler, belgeler ve sertifikalar, ürün etiketleme ve ambalajlama koşulları önemlidir.

8. Lojistik, teslimat maliyetleri ve dağıtım güçlükleri

Bir pazarda talep olması, orada rekabet edebileceğimiz anlamına gelmez.

Taşıma ve dağıtım maliyetleri, teslimat süreleri önemlidir.

9. Bürokrasi ve karmaşık idari işlemler

İzin, belge ve gümrük işlemleri zaman ve kaynak gerektirir. Farklı ülkelerdeki mevzuat ve uygulamaları ihracatçıya zorluk çıkarabilir. İşletme sınırlı insan kaynağı ile bu işlemlerde başa çıkamayabilir.

Hedefimiz ise el birliği ile bu başarıyı ülke çapına yayılmış, daha nitelikli, daha yüksek katma değerli ve daha sürdürülebilir bir ihracat yapısına dönüştürmek olmalıdır.

Cumhuriyetimizin kuruluşunun 103. yılını kutlarken, geride bıraktığımız bir asrın kazanımlarını değerlendirmenin yanında, Türkiye'nin önümüzdeki dönemde nasıl bir ekonomik ve teknolojik güç olmayı hedeflemesi gerektiği sorusuna da odaklanmamız gerekiyor. Çünkü dünya, ekonomik gücün kaynaklarının, üretim sistemlerinin ve küresel rekabet dengelerinin yeniden tanımlandığı tarihsel bir dönüşümden geçiyor. Cumhuriyet'in ilk yüzyılı, Türkiye açısından modern bir devletin, sanayi altyapısının, mühendislik kapasitesinin ve ulusal üretim ekosisteminin inşa edildiği dönem oldu. İkinci yüzyılda ise temel mesele, bu birikimi geleceğin teknolojilerinde rekabet üstünlüğüne dönüştürebilmek…

Yapay zekâ, genel amaçlı robotik, otonom sistemler, yarı iletkenler, kuantum teknolojileri, biyoteknoloji, ileri malzemeler ve yeni nesil enerji sistemleri, önümüzdeki çeyrek yüzyılda yalnızca ekonomik büyümeyi değil, ülkelerin uluslararası güç dengelerindeki konumlarını da etkileyecek. Bu nedenle Türkiye Yüzyılı perspektifinin en önemli boyutlarından biri, Türkiye'nin yeni teknoloji çağında kritik teknolojileri tasarlayan, geliştiren ve küresel pazarlara sunan bir merkeze dönüşmesi olmalı.

Teknolojik dönüşüm küresel güç dengelerini yeniden şekillendiriyor

Sanayi Devrimi'nden bu yana ekonomik güç, büyük ölçüde teknolojik dönüşümlere öncülük eden ülkeler etrafında şekillendi. Buhar makinesi sanayileşmenin, elektrik kitlesel üretimin, yarı iletkenler ve bilgisayarlar dijital ekonominin temelini oluşturdu. Bugün ise birbirini besleyen çok sayıda teknolojinin aynı dönemde gelişmesi, önceki dönüşümlerden daha kapsamlı bir ekonomik değişim potansiyeli yaratıyor.

Yapay zekâ bilgi üretimini ve karar süreçlerini dönüştürürken, genel amaçlı robotik bu kapasiteyi fiziksel dünyaya taşıyor. Otonom sistemler üretimden lojistiğe, savunmadan ulaşıma kadar geniş bir alanda insan-makine ilişkisini yeniden tanımlıyor. İleri malzemeler, biyoteknoloji ve enerji depolama teknolojileri ise sanayi üretiminin teknik ve ekonomik sınırlarını değiştiriyor. Bu gelişmelerin ortak özelliği, ekonomik değer yaratma süreçlerinde bilgi, yazılım, veri ve ileri mühendisliğin ağırlığını artırmaları.

Yeni teknoloji çağında küresel rekabetin ağırlık merkezi ABD ve Çin etrafında yoğunlaşırken, Avrupa Birliği, Japonya, Güney Kore ve Tayvan gibi ekonomiler de farklı teknolojilerdeki yetkinlikleriyle önemli roller üstleniyor. ABD yapay zekâ modelleri, ileri yazılım ve çip tasarımında; Çin büyük ölçekli üretim, robotik, batarya ve enerji teknolojilerinde; Avrupa ileri mühendislik ve endüstriyel otomasyonda güçlü birikimlere sahip. Japonya, Güney Kore ve Tayvan ise robotik, elektronik ve yarı iletkenler gibi alanlarda küresel teknoloji ekosisteminin kritik aktörleri arasında bulunuyor.

Bu rekabetin Türkiye açısından temel sonucu açık: Her teknolojide küresel lider olmak mümkün veya gerekli değil. Asıl mesele, mevcut yetkinliklerle uyumlu stratejik alanları belirlemek ve bu alanlarda uluslararası ölçekte rekabet edebilecek teknoloji ekosistemleri oluşturmak. Geleceğin ekonomik güçleri, yalnızca büyük üretim kapasitesine sahip ülkeler değil, üretimi mümkün kılan kritik teknolojileri geliştirebilen ülkeler olacak.

Yapay zekâdan fiziksel yapay zekâya: Türkiye için yeni sanayi fırsatı

Yapay zekâ devriminin ilk aşaması büyük ölçüde dijital dünyada gerçekleşti. Ancak şimdi bu dönüşüm, robotik sistemler ve otonom makineler aracılığıyla fiziksel ekonomiye taşınıyor. Genel amaçlı robotlar, yapay zekâ destekli üretim sistemleri ve öğrenebilen makineler, sanayi ekonomisinin temel varsayımlarını değiştirme potansiyeline sahip. Bugüne kadar küresel üretim ağları büyük ölçüde işgücü maliyetleri, ölçek ekonomileri ve coğrafi avantajlar üzerine kuruluydu. Robotik sistemlerin yaygınlaşmasıyla birlikte üretim kararlarında teknoloji altyapısı, enerji maliyetleri, veri kapasitesi ve otomasyon yetkinliği daha belirleyici hale gelebilir.

Türkiye açısından bu dönüşüm hem önemli fırsatlar hem de riskler barındırıyor. Otomotiv, beyaz eşya, makine, tekstil, gıda ve savunma sanayiindeki üretim deneyimimiz, yapay zekâ ve robotik uygulamalarının doğrudan ekonomik değere dönüştürülebileceği geniş bir sanayi tabanı oluşturuyor. Akıllı üretim hatları, otonom lojistik sistemleri, robotik montaj çözümleri, yapay zekâ destekli kalite kontrol ve kestirimci bakım uygulamaları, mevcut sanayimizin verimliliğini ve uluslararası rekabet gücünü artırabilir.

Ancak asıl fırsat, mevcut fabrikaların otomasyonuyla sınırlı değil. Türkiye'nin robotik yazılımlar, sensörler, kontrol sistemleri, aktüatörler, makine görüşü, endüstriyel veri platformları ve otonom sistem entegrasyonu gibi alanlarda teknoloji geliştirmesi, yeni ürünlerin ve ihracat pazarlarının ortaya çıkmasını sağlayabilir. Özellikle fiziksel yapay zekâ, Türkiye'nin mevcut mühendislik ve üretim birikimiyle örtüşen önemli bir fırsat alanı sunuyor. Burada kritik soru, geleceğin robotlarını ne kadar yaygın kullanacağımızdan çok, bu robotların çalışmasını sağlayan teknolojilerin ne kadarını geliştirebileceğimiz. Zira robotik ekonomisinde yüksek katma değer, yalnızca donanım üretiminde değil; yazılım, veri, kontrol sistemleri ve teknoloji platformlarında da oluşacak.

Yapay zekâda stratejiden ekonomik değere geçiş

Türkiye'nin teknoloji dönüşümünde dikkat çeken gelişmelerden biri, yapay zekâ alanındaki hedeflerin uzun vadeli bir politika çerçevesinde ele alınması. 2021-2025 dönemindeki Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi'nin ardından, 2026-2030 dönemine yönelik eylem planı çerçevesinde insan kaynağı, hesaplama altyapısı, yerli teknoloji geliştirme ve özel sektör yatırımlarını kapsayan hedefler ortaya konuluyor. Bu çerçevede ilk iki yılda 5 milyon kişiye yapay zekâ okuryazarlığı eğitimi verilmesi, 10 bin ileri düzey yapay zekâ uzmanı ve 100 bin uygulama profesyoneli yetiştirilmesi öngörülüyor. Ayrıca 2030 yılına kadar veri merkezlerinin kurulu gücünün en az 1 gigawatt düzeyine çıkarılması, veri merkezi, bulut ve yapay zekâ altyapılarında en az 10 milyar dolarlık yatırımın harekete geçirilmesi ve 1 trilyon TL'yi aşan katma değer oluşturulması hedefleniyor. Bu hedeflerin önemi, yalnızca sayısal büyüklüklerinde değil, yapay zekâ ekonomisinin birbirini tamamlayan unsurlarına odaklanmalarında yatıyor. Zira yapay zekâ alanında kalıcı bir kapasite oluşturmak, yalnızca yazılım geliştirmekle mümkün değil. Nitelikli insan kaynağı, yüksek performanslı hesaplama sistemleri, güvenilir veri altyapıları, enerji kapasitesi, araştırma kurumları ve girişim finansmanının birlikte gelişmesi gerekiyor.

Bununla birlikte teknoloji politikalarının başarısı, açıklanan yatırım tutarlarından veya yetiştirilen uzman sayılarından çok, bu kaynakların ne ölçüde ekonomik değere dönüştürülebildiğiyle ölçülmeli. Türkiye açısından asıl hedef, yapay zekâyı kullanan işletmelerin sayısını artırmanın yanında, kendi yapay zekâ ürünlerini geliştiren, bunları uluslararası pazarlara sunan ve küresel ölçekte büyüyebilen teknoloji şirketleri ortaya çıkarmak olmalı.

Savunma sanayiinden sivil teknoloji ekosistemine

Türkiye'nin yeni teknoloji çağındaki önemli avantajlarından biri, savunma sanayiinde gelişen mühendislik, yazılım, elektronik, sistem entegrasyonu ve otonom platform yetkinlikleri. Bu birikim, karmaşık teknolojilerin geliştirilebilmesi açısından önemli bir deneyim oluşturuyor. Ancak Cumhuriyet'in ikinci yüzyılında bu kapasitenin ekonomik etkisini artırmanın yolu, savunma teknolojileriyle sivil sanayi arasındaki etkileşimi güçlendirmekten geçiyor.

Otonom sistemler, görüntü işleme, gelişmiş sensörler, haberleşme teknolojileri, yapay zekâ, ileri malzemeler ve hassas üretim yöntemleri hem savunma hem de sivil sektörlerde kullanılabilecek geniş bir teknoloji alanı oluşturuyor. Savunma sanayiinde geliştirilen bazı yetkinliklerin, uygun güvenlik ve fikrî mülkiyet çerçeveleri içinde endüstriyel robotik, akıllı tarım, sağlık teknolojileri, lojistik otomasyonu ve sivil havacılık gibi alanlara aktarılması yeni ekonomik fırsatlar yaratabilir.

Burada önemli olan, belirli projelerde elde edilen başarıların ötesine geçerek sürekli yeni ürün, teknoloji ve şirket geliştirebilen bir ekosistem oluşturmak. Kalıcı teknolojik güç, yalnızca başarılı ürünlerden değil, yeni teknolojileri tekrar tekrar geliştirebilen araştırma ve üretim sistemlerinden doğuyor.

Geleceğin stratejik kaynakları: Veri, enerji ve hesaplama gücü

Sanayi çağında enerji kaynakları ve üretim tesisleri nasıl stratejik önem taşıdıysa, yapay zekâ çağında da veri, hesaplama kapasitesi ve dijital altyapılar benzer bir konuma yükseliyor. Büyük yapay zekâ modellerinin geliştirilmesi, otonom sistemlerin eğitilmesi ve yeni nesil robotların çalıştırılması giderek daha fazla işlem gücü ve enerji gerektiriyor. Bu nedenle veri merkezleri, ileri işlemciler, yüksek performanslı hesaplama sistemleri, elektrik altyapısı ve siber güvenlik, teknoloji rekabetinin ayrılmaz bileşenleri haline geliyor.

Türkiye açısından bu gelişme, enerji ve teknoloji politikalarının giderek daha fazla birlikte ele alınmasını gerektiriyor. Özellikle veri merkezlerinin büyümesi ve yapay zekâ uygulamalarının yaygınlaşması, güvenilir ve rekabetçi maliyetli elektrik arzının önemini artıracak. Diğer taraftan sanayi üretiminden, lojistikten ve robotik sistemlerden elde edilen veriler, geleceğin yapay zekâ uygulamaları için önemli bir kaynak oluşturabilir. Türkiye'nin geniş üretim altyapısı bu açıdan dikkate değer bir potansiyel taşıyor. Sanayi verisinin güvenli, standartlaştırılmış ve ticari hakları koruyan mekanizmalarla yapay zekâ geliştirme süreçlerine aktarılması, yerli teknoloji şirketleri için önemli bir avantaj yaratabilir. Yeni dönemde teknolojik kapasite, yalnızca yazılım geliştirme becerisiyle değil, bu yazılımların üzerinde çalıştığı fiziksel ve dijital altyapılara erişimle de belirlenecek.

Hangi teknolojilerde derinleşmeliyiz?

Türkiye'nin teknoloji stratejisinde en önemli konulardan biri, sınırlı kaynakların hangi alanlarda yoğunlaştırılacağı. Yapay zekâ, robotik, kuantum teknolojileri, yarı iletkenler, biyoteknoloji, uzay sistemleri ve ileri malzemeler son derece geniş ve farklı sermaye gereksinimlerine sahip alanlar.

Türkiye'nin bütün bu teknolojilerde aynı anda küresel liderlik hedeflemesi gerçekçi bir yaklaşım olmayabilir. Bunun yerine mevcut sanayi kapasitesi, mühendislik birikimi ve uluslararası pazar bağlantıları dikkate alınarak seçici bir teknoloji stratejisi geliştirilmeli. Endüstriyel robotik, fiziksel yapay zekâ, otonom sistemler, makine görüşü, güç elektroniği, enerji depolama ve ileri üretim teknolojileri, mevcut yetkinliklerle güçlü bağlantılar kurulabilecek alanlar arasında bulunuyor. Sağlık teknolojileri, yeni nesil malzemeler, belirli yarı iletken tasarım alanları ve sektörel yapay zekâ uygulamaları da uzun vadeli uzmanlaşma fırsatları sunuyor. Kuantum ve uzay teknolojileri gibi alanlarda ise araştırma kapasitesinin geliştirilmesi, uluslararası ortaklıkların güçlendirilmesi ve belirli alt teknolojilerde uzmanlaşılması önem taşıyor.

Ancak teknoloji yarışında başarılı olmak için doğru alanları seçmek kadar, bu alanlarda küresel değer zincirlerinin hangi aşamalarında yer alınacağını belirlemek de kritik. Çünkü geleceğin teknoloji ekonomisinde en yüksek katma değer, yalnızca nihai ürünlerde değil; özgün tasarımlarda, kritik bileşenlerde, yazılım platformlarında, fikrî mülkiyette ve uluslararası standartları şekillendiren teknolojilerde oluşacak.

Bu nedenle Türkiye'nin hedefi, bütün teknolojileri ulusal sınırlar içinde geliştirmeye çalışmak yerine, belirli alanlarda küresel ölçekte vazgeçilmez yetkinlikler oluşturmak olmalı. Teknolojik bağımsızlık, dünyadan kopmak değil; stratejik bağımlılıkları yönetebilecek bilgi, üretim ve iş birliği kapasitesine sahip olmaktır.

Teknoloji üretmenin ön koşulu: İnsan kaynağı ve girişimcilik

Geleceğin teknolojilerinde rekabet gücü kazanmanın en önemli koşullarından biri, nitelikli insan kaynağını geliştirmek… Yapay zekâ, robotik, veri bilimi, ileri elektronik, siber güvenlik ve yeni nesil mühendislik alanlarında yetişmiş uzmanlara olan ihtiyaç giderek artıyor. Ancak yalnızca uzman sayısını artırmak yeterli değil. Üniversitelerin araştırma kapasitesinin güçlendirilmesi, araştırmacıların ileri teknoloji altyapılarına erişiminin kolaylaştırılması ve bilimsel bilginin ticari ürünlere dönüştürülebilmesi gerekiyor. Özellikle üniversite-sanayi iş birliğinin proje bazlı ilişkilerin ötesine geçerek uzun vadeli teknoloji geliştirme ortaklıklarına dönüşmesi önem taşıyor. Diğer taraftan teknoloji girişimlerinin kurulması kadar büyüyebilmesi de kritik.

Türkiye'nin önümüzdeki dönemde yalnızca çok sayıda teknoloji girişimi ortaya çıkarmayı değil, küresel pazarlarda rekabet eden, kendi fikrî mülkiyetine sahip ve uluslararası ölçekte büyüyebilen teknoloji şirketleri geliştirmeyi hedeflemesi gerekiyor. Bunun için araştırma finansmanı, girişim sermayesi, büyüme aşaması yatırımları, kamu alımları ve uluslararası pazarlara erişim mekanizmalarının birbirini tamamlayan bir yapıya kavuşması önemli. Geleceğin teknoloji rekabetinde belirleyici olan yalnızca yeni fikirler geliştirmek değil, bu fikirleri ölçeklenebilir ürünlere ve sürdürülebilir ekonomik değere dönüştürebilmek.

Türkiye Yüzyılı: Yeni bir teknolojik sıçrama

Cumhuriyet'in kuruluş yıllarında temel hedeflerden biri, sanayileşme yoluyla ekonomik bağımsızlığın ve modern üretim kapasitesinin oluşturulmasıydı. Bugün ise ekonomik bağımsızlığın ve uluslararası rekabet gücünün anlamı değişiyor. Yapay zekâ modellerini, robotik sistemleri, ileri elektronik bileşenleri, enerji teknolojilerini ve kritik dijital altyapıları geliştirebilme kapasitesi, ülkelerin gelecekteki ekonomik ve stratejik konumları açısından giderek daha fazla önem kazanıyor.

Türkiye'nin sahip olduğu sanayi altyapısı, mühendislik deneyimi, girişimcilik potansiyeli ve uluslararası üretim bağlantıları, bu dönüşüm için önemli bir başlangıç noktası oluşturuyor. Ancak geleceğin teknoloji rekabetinde güçlü bir yer edinmek, mevcut başarıların doğal bir devamı olarak gerçekleşmeyecek. Bunun için uzun vadeli teknoloji önceliklerinin belirlenmesi, sınırlı kaynakların stratejik alanlarda yoğunlaştırılması, bilimsel araştırma kapasitesinin geliştirilmesi ve teknoloji üretiminin ekonomik değere dönüştürülmesi gerekiyor. Önümüzdeki dönemde Türkiye'nin başarısı, teknolojiye ne kadar yatırım yaptığı kadar, bu yatırımlardan ne ölçüde küresel ölçekte rekabet edebilen ürünler, şirketler ve teknolojik platformlar çıkarabildiğiyle belirlenecek.

Cumhuriyet'in ilk yüzyılında Türkiye'nin temel başarılarından biri, modern bir sanayi ve üretim kapasitesi inşa etmekti. İkinci yüzyılın belirleyici meselesi ise bu kapasiteyi geleceğin teknolojilerini geliştiren ve küresel ölçekte rekabet eden bir ekonomik güce dönüştürmek olacak. 29 Ekim 1923, Türkiye'nin kendi geleceğini belirleme iradesinin tarihsel ifadesiydi. Cumhuriyet'in 103. yılında aynı iradenin yeni karşılığı, dünyadaki teknolojik dönüşümü dışarıdan izlemek yerine bu dönüşümün aktif bir parçası olabilmek. Çünkü önümüzdeki çeyrek yüzyılda ülkelerin küresel konumunu belirleyecek temel unsurlardan biri, teknolojik değişime ne kadar hızlı uyum sağladıkları kadar, bu değişimin yönünü ne ölçüde etkileyebildikleri olacak.

Türkiye Yüzyılı'nın teknoloji perspektifindeki hedefi, geleceğin teknolojilerini yalnızca kullanan bir Türkiye değil, geleceğin teknolojilerini geliştiren, üreten ve dünyaya sunan bir Türkiye inşa etmek olmalı.

Biz olmazdık. Bağımsız Türkiye olmazdı. Orta Doğu ülkeleri ayarında, kıt kanaat geçinen, 3 tarafı denizle ve 4 tarafı sorunla çevrili bu coğrafyada, özgürlüğümüzü koruyamazdık. Tipik bir Orta Doğu ülkesi formatında kalırdık. Uygarlık talebimiz küresel standart iddiası taşımaz, medenileşemezdik.

Sanayimiz olmazdı. Daha cumhuriyeti ilan etmeden İktisat Kongresi düzenleyen atalarımız, İstiklal Savaşı ardından daha büyük mücadelenin ekonomi alanında verileceğini biliyordu. Cumhuriyetin ilk yıllarındaki “iktisadi kurtuluş savaşı” başarıları geliştiremez, sanayi derinliğinde mahrum ülke kalırdık.

KADINA CUMHURİYET YARAŞIR

Kadın hakları olmazdı; İngiltere’de Fransa’da ve birçok Batı ülkesinde kadına seçme seçilme hakkı verilmemişken Atatürk, kadına bu hakları sağladı. Kadını hayatın her şubesinde var kılmak için yığınca reforma imza attı. Toplumun ön kesiminde yer almaları için örnek oldu, destek verdi, onları yüceltti.

Demokrasi olmazdı; sandık laf olsun diye kurulurdu. Bugün adında “cumhuriyet” olan ama laik, demokrat karakteri bulunmayan ülkeler arasında kalırdık. İktidarı sandık üzerinden değiştirme nimetinden mahrum kalır, tek adamlığın otokrasisi altında fakir ve mutsuz bir ülke olurduk.

İKİ SORU İKİ CEVAP / Cumhuriyete dair…

Cumhuriyete rengini veren nedir?

Elbette modern laik Türkiye kimliğimizdir. Atalarımız o zor zamanda ülkeyi düşmandan temizlemekle kalmamış, gençlere, kadınlara, işçi, memur, çiftçiye, emekliye “nimetler bahşeden” bir ülke sundular.

Şimdi bizlere düşen sorumluluk?

Yaşasın Cumhuriyet. Onlar kurdu; bize yaşatmak ve yüceltmek düşer. Cumhuriyetten kurtulmak isteyenlerin er veya geç fark edecekleri; Atatürk’ün ve cumhuriyetin kanımıza, ruhumuza işlediğidir.

NOT

BAŞKA TÜRKİYE YOK, CUMHURİYETİNE SAHİP ÇIK!

Bizi bugünümüze taşıyan ve bize hem bağımsız bir vatan hem de laik, demokrat bir ülke sunan cumhuriyetimiz, 103 yaşını doldurdu. İkinci yüzyılından kıdem alırken cumhuriyetin bize bahşettiği kazanımlarla yarınlara koşuyoruz. Mustafa Kemal Atatürk ve silah arkadaşlarını minnetle anıyoruz.

CUMHURİYET LÛGATI

Cumhuriyet: Ulusun egemenliğini kendi elinde tuttuğu devlet biçimi, hâkimiyet milletindir

Demokrasi: Cumhuriyetin olmazsa olmazı… Eğer yoksa tiranlık, diktatörlük yeşerir

Diktatörlük: Bir kişinin tüm halkın kaderine hükmetmesi, astığı astık, kestiği kestik olması

Oligarşi: Halkın yönetiminin bir kadronun eline geçmesi, cumhuriyet rejiminin zayıflatılması

Bir kere Cumhuriyetin kuruluş yıllarından bakarak Cumhuriyet ilkelerinden sapılan dönemleri ve son yılları anlamak hiç kolay değil. Cumhuriyeti kuran Büyük Önder Atatürk ve arkadaşları, sonraki yıllara tanıklık edebilmiş olsalardı acaba ne düşünürlerdi?

Herhalde yapılanlara bakıp hem çok mutlu olurlardı, "Cumhuriyetin temellerini çok sağlam atmışız ki bunca olumsuzluğa rağmen ayakta" diye, hem de çok hayıflanırlardı "Gümüş tepside bir Cumhuriyet sunduk, çocuklarımız, torunlarımız bunun değerini bilememiş" diye...

"Son yıllarda yabancı ülke devlet ve hükümet başkanlarına otomobil hediye eden Türkiye, Cumhuriyetin ilk yıllarında uçak üretebiliyordu ve Kayseri'de üretilen eğitim uçağı 1934 yılında İran Şahı Rıza Pehlevi'ye hediye edilmişti."

Emeklemeden koşan bebek!

1920'li yılların başı, Meclis açılmış, Cumhuriyet ilan edilmiş; Türkiye Cumhuriyeti bebek bir devlet... Ama emeklemeye hiç mi hiç niyeti yok, koşacak. Üstelik onu koruyup kollayacak hamisi yok, ihtiyaç da duymuyor zaten, kaldı ki böyle bir şeyi istemiyor da. Onu koruyup kollama arzusunda olanların niyetleri kötü. Yalnızca dışarıda mı bu kötüler, yalnızca onlar mı bu bebeği yok etmek istiyor; içeride de fırsat kollayan çok. Ulu Önder Atatürk Cumhuriyeti kurduktan dört yıl sonra 1927'de gençliğe hitabeye niye şöyle başladı:

"Ey Türk gençliği! Birinci vazifen; Türk istiklâlini, Türk cumhuriyetini, ilelebet muhafaza ve müdafaa etmektir. Mevcudiyetinin ve istikbâlinin yegâne temeli budur. Bu temel, senin en kıymetli hazinendir. İstikbalde dahi seni bu hazineden mahrum etmek isteyecek dâhilî ve haricî bedhahların olacaktır..."

"Ama Atatürk Osmanlı İmparatorluğu'nu yıktı!"

Bir kesim var ki onlara göre Osmanlı İmparatorluğu tarihteki ilk ve tek Türk devleti. Böyle düşünenlere öncelikle Cumhurbaşkanlığı forsunun niye o şekilde olduğunu irdelemelerini önermek gerek.

İşte bu kesimden zaman zaman çatlak sesler yükselir:

"Ama Atatürk Türkiye Cumhuriyeti'ni kurmak için Osmanlı İmparatorluğu'nu yıktı."

Bunu dile getirenler farkında olmadan Atatürk'ün büyüklüğünü dile getirmiş oluyor, bir yandan da ortada Osmanlı devletinin kalmadığını itiraf ediyor:

"Bir Osmanlı paşası, koskoca(!) imparatorluğu yıkıyorsa, demek ki o imparatorluk artık koskoca değildi. Sakın o imparatorluk zaten yıkılmaya yüz tutmuş, hatta yıkılmıştı da elde kalan bir avuç Anadolu toprağı da tümüyle kaybedilmek üzereyken bunları geri alıp bir ülke yaratan Atatürk olmasın!"

En iyisi böyle düşünenlere Sevr ile çizilen haritaya bakmalarını önermek gerek. Görmek ve bilmek isterlerse tabii ki...

1923'te nasıl bir Türkiye vardı?

Yıl 1923; Cumhuriyet ilan edildiğinde Türkiye nasıl bir ülkeydi, nelere sahipti; ne kadar yolu, okulu, doktoru, okuma yazma bileni vardı?

Birkaç örnek ne durumda olunduğunu somut olarak ortaya koyacaktır.

1923'lerde İstanbul'dan Ankara'ya otomobille (tabii ki bulunabilirse) ancak 75-80 saatte gidilebiliyordu. Yani üç tam günde!

Bazı kaynaklara göre iki mebus Ankara'dan Erzurum'a 19-20 günde gidebilmişlerdi, evet neredeyse üç haftada.

Bildiğimiz anlamda karayolu tabii ki yoktu, demiryolu azdı ve zaten bizim değildi. Yani ulaşım anlamında müthiş bir zafiyet söz konusuydu.

Sorun yalnızca nitelikli insan gücü ya da ulaşım değildi tabii ki. Türkiye nüfus kaybediyordu.

1914-1915'lerde 16 milyonun üstünde olan nüfus, aradan on yıla yakın zaman geçtiğinde artmak bir yana 13 milyon dolayına inmişti. Üstelik bu azalma, genç ve erkek nüfustaydı. Bunun sebebi tabii ki savaşlardı.

İnsan gücü yönüyle büyük bir zafiyet yaşayan Türkiye, ekonomik varlıklar yönüyle de büyük sıkıntı çekiyordu. Genç ve erkek nüfustaki azalma tarım alanlarının işlenmesinde de sorun yaratmaya başlamıştı. Tarımda kadınlar çalışıyordu. 1914-1915'lerden sonraki yaklaşık on yıl içinde nüfusla birlikte ekili tarım alanları ve hayvan sayısı da yarıdan fazla azalmıştı.

O dönemden çok küçük bir kesit bile ülkenin ne kadar zor durumda olduğunu ortaya koyuyor. Kaldı ki Cumhuriyetin ilanı öyle hiçbir tartışmaya yol açmadan gerçekleştirilebilmiş de değil ki. Hilafet tartışmaları, Atatürk'ün en yakınındaki bazı isimlerin bile Cumhuriyet ilanının oldubittiye getirildiği yolundaki itirazları o sürecin hiç de kolay atlatılmadığını gösteriyor.

Ama Büyük Önder ve onu destekleyen arkadaşları Türkiye'yi dönüştürmeye kararlıydı ve Cumhuriyetin ilanından sonraki dönemde atılan bir dizi adımla da bu kararlılık ortaya konuldu.

Neler yapılmadı ki...

Bugünlerden Cumhuriyetin ilk yıllarına bakanların bir dizi eleştirisi söz konusu oluyor. O dönem adeta ıvır zıvır işlerle uğraşıldığı ileri sürülüyor. Ne yapılmış; un fabrikası, bez fabrikası, şeker fabrikası açılmış. Acaba çip fabrikası kurulması mı bekleniyordu!

O günlerde öncelikli ihtiyaç onlardı. Kaldı ki Türkiye'nin aradan bir asır geçtiği halde hâlâ gerçekleştiremediği bir yatırım için ilk adım Cumhuriyetin ilk yıllarında atıldı ve çok önemli bir başarı da elde edildi.

Kayseri'de eskiden Tayyare Fabrikası olarak bilinen, şimdi daha çok Hava İkmal denilen bir bölge var. Çünkü orada Tayyare Fabrikası ve küçük pist bulunuyordu.

Türkiye'nin bu uçak fabrikasını kurma girişimi 1925 yılında bir Alman firmasıyla imzalanan anlaşmayla sonuçlandı. Anlaşmaya göre firma fabrikayı 1926 yılında onarım yapabilecek hale getirecek, bir yıl sonra 1927'de de uçak fabrikasına başlanacaktı. Tesis 1926 yılının ekim ayında, Cumhuriyetin ilanından üç yıl sonra açıldı. Ancak Alman firmasının iflası yüzünden uçak imalatı çabaları sonuçsuz kaldı.

İran'a uçak hediye edildi

Tesis 1931'de yeniden canlandırıldı ve 1940 yılına kadar 200 uçak üretildi. Hatta İran Şahı Rıza Pehlevi'ye bir eğitim uçağı hediye edildi.

Dikkatinizi çekerim; Türkiye ürettiği uçağı hediye edebilen bir ülkeydi. Şimdi otomobil hediye ettik diye övünüyoruz.

İkinci Dünya Savaşı ile üretim aksamaya başladı, daha sonra devreye Marshall planının girmesi ve bu çerçevede daha düşük maliyetle uçak temin edilip üretimin baltalanmasıyla bu tesisin kapısına 1950'lerin başında kilit vuruldu.

Tayyare Fabrikası'nın o geniş arazisinin büyük bir bölümü şimdi millet bahçesi.

Türkiye'nin uçak imal etme girişimi Kayseri'deki bu fabrikayla sınırlı değil. Eskişehir'de de uçak imal edilmiş ve bu uçağın motor ve pervane dışındaki tüm parçaları Kayseri ve Eskişehir fabrikalarında üretilmiştir.

Uçak fabrikası örneği çok önemli. Atatürk ve arkadaşları Türkiye'nin kalkınması için öylesine yoğun bir çaba içine girmişti ki, çıtanın o dönem için en yükseğe konulması tercih edilmişti. Yalnızca uçak fabrikası değil, otomobil üretimi için de bir dizi görüşme gerçekleştirilmiş, bir dizi girişimde bulunulmuştu.

Ayrıca Paşabahçe Şişe ve Cam Fabrikası ile Karabük Demir Çelik Fabrikasının temeli de 1930'larda atılmıştı.

Bir ülke kurucu değerleriyle kavga eder mi?

Ülke yönetmek için siyasetçi gerekiyor, siyaset yapmak gerekiyor ama bunu yaparken ülkenin kurucularıyla, kurucu değerleriyle kavga edilir mi, hatta marş sözleriyle kavga edilir mi?

Ediliyor.

Siyasetçi geçmişle kavgalı olur da o siyasetçinin destekçisi farklı mı davranır?

Türkiye'nin uzun yıllar boyunca adeta hiçbir şey yapmadığı anlatıldı, ileri sürüldü, bu görüş topluma empoze edildi. Toplum bunları "satın aldıkça", hurafeye dönüşen bu söylemler daha fazla söylenir oldu.

Cumhuriyetin kuruluşundan yıllar yıllar sonra, Onuncu Yıl Marşı'ndaki "Demir ağlarla ördük Anayurdu dört baştan" dizesiyle bile "kavga" edilmedi mi? "Ne örmesi" diye! Yapılanlar, o günün şartları göz önüne alınmadan küçümsendi.

Atatürk döneminde yapılanlar, reformlar hâlâ önemsiz gösterilmeye, "Yapa yapa o fabrikalar mı yapıldı yani" diye burun kıvrılmaya çalışılıyor.

Hatta cehalet öyle bir boyuta vardı, vardırıldı ki, Atatürk şapka devrimiyle, sarıkla uğraşırken Almanya otomobil yapıyormuş, biz o yüzden geri kalmışız. Bunu söyleyen cahilin sanayi devrimi ne zaman başladı, Almanya buna ne zaman girişti, o tarihlerde bu topraklarda hüküm süren Osmanlı ne yapıyordu, hiçbir fikri yok tabii ki.

Atatürk'e bir ömür yetmedi

Cumhuriyet kurulmuştur ama yapılacak o kadar çok iş vardır ki, Atatürk ve arkadaşları nereye el atacaklarını adeta bilemez haldedir.

Ama her alana, her soruna da el atmışlardır...

Hem de öyle ki Avrupa'ya örnek olacak boyutta el atmışlardır...

Atılan adımlar yalnızca ekonomide değil üstelik, sosyal alanda öylesine büyük adımlar atılmıştır ki, gelişmiş Batı ülkeleri Türkiye'yi çok geriden izlemiştir.

Avrupa, kadınlara seçme ve seçilme hakkını bizden çok sonra verebilmiş örneğin.

Bundan büyük bir adım olabilir mi...

Ama yıllar önce seçme ve seçilme hakkını elde eden kadınların (tabii ki bazılarının), bu hak sayesinde belli mevkilere geldikten sonra tutup kendilerine bu hakkı tanıyan Atatürk hakkında ileri geri konuşabilmeleri ancak nankörlük olarak nitelenebilir.

Bu Cumhuriyet Atatürk ve arkadaşlarına tabii ki gümüş tepside sunulmadı, hatta tam tersine engel çıkarmak için içeriden ve dışarıdan elden gelen çabayı gösterenler vardı.

Ama bu Cumhuriyet bize, bizim kuşaklara gümüş tepsi içinde sunuldu.

103 yıl önceyi düşünün! O günün koşullarını... Geride bırakılan savaşları; yanmış, yıkılmış ülkeyi.

Sonra yapılanlara, Atatürk'ün kısacık ömrüne ve Cumhuriyetin ilk yıllarına sığdırdıklarına bakın!

Minnet duymamak mümkün mü?

Cumhuriyetimizin 103'üncü yıldönümünde Büyük Önder Mustafa Kemal Atatürk ve arkadaşlarını saygı ve minnetle anıyorum...

• Umutsuzluğa kapıldığımız, yaşanan koşullar ve dayatmalar karşısında çaresiz hissettiğimiz, birlik ve beraberliğe ihtiyacımızın olduğu zamanlarda, anlarda başucunda bulunduracağımız bu eser geçmişimize bakarak nelerin üstesinden geldiğimizi görmemiz açısından önemlidir.

Halit Narin’in 2008 yılında “Türkiye Tekstil İşverenleri Sendikası’nın hediyesi” olarak gönderdiği, Cumhuriyetimizin Kurucusu Büyük Önder Mustafa Kemal Atatürk’ün konuşmalarından derlenen “Atatürk’ün Görüş ve Direktifleri” kitabı, o günlerden itibaren “başucu kitabım” oldu.

Cumhuriyetimizin 103. yılını kutladığımız bugünkü yazı için “başucu kitabımı” açtım, hemen ilk sayfalardaki “Devlette Egemenlik ve Egemenliğin Kullanılması” bölümünü bir kez daha okudum:

• Kuvvet birdir ve o milletindir. (1937)
• Korku üzerine egemenlik kurulamaz. (1930)
• Milletler egemenliklerini geçici olarak da olsa verecekleri meclislere dahi lüzumundan fazla güvenmemelidir. (1923)
• Çünkü meclisler bile istibdad (keyfi hareket) edebilirler. Ve bu istibdad, şahsi istibdattan daha öldürücü olabilir. (1923)
• Bunun için meclisler belirli zamanlarda yenilenir. Bu sayede milli egemenlik daha emniyetli esas ve şartlara bağlanmış olur. (1923)
• Meclisler uygun görülenden fazla uzun süre devam ederse, bu takdirde vekillerle temsil edilenler arasındaki görüşler birbirinden ayrılmaya ve bağlar çözülmeye başlar. (1923)
• Milli egemenlik öyle bir nurdur ki, onun karşısında zincirler erir, taç ve tahtlar yanar, yok olur. Milletlerin esirliği üzerine kurulmuş müesseseler her tarafta yıkılmaya mahkumdur. (1924)
• Artık bu devletin ve milletin başında hiçbir kuvvet yoktur, hiçbir makam yoktur. Yalnız bir kuvvet vardır. O da milli egemenliktir. Yalnız bir makam vardır. O da milletin kalbi, vicdanı ve varlığıdır. (1923)
• Milletin irade ve isteğine uymayanların sonu yok olmaktır. (1923)

Büyük Önder Mustafa Kemal Atatürk’ün 103 yıl önce “egemenlik” konusunda verdiği mesajlar, çizdiği çerçeve, halkın iradesine inancını, güvenini ortaya koyuyor…

29 Ekim Cumhuriyet Bayramımız kutlu olsun…

Memleketimizde birçok milyoner ve milyarder olsun

GENEL KURMAY Başkanlığının Türkiye Tekstil Sanayi İşverenleri Sendikası için hazırladığı “Atatürk’ün Görüş ve Direktifleri” kitabında, 29 Ekim 1933 tarihli “Onuncu Yıl Nutku”nu açtım, sanayicilerle ilgili bölüme baktım:

• Sanayiciler halk için lazımdır. Sanayicileri desteklemek ve yükselmeye yöneltmek gerekir.
• Bu memleket ve memleketin insanları daha çok zengin olmaya muhtaçtır ve bu hakkıdır.
• Bundan dolayı onların servetine göz dikmeyeceğiz.
• İsteriz ki memleketimizde birçok milyoner ve milyarder olsun.
• O zengin insanlar bankalar, demiryolları, fabrikalar, şirketler, sanayi müesseseleri kursunlar.
• Bizi yabancıların sermayesine muhtaç bırakmasınlar.
• Bundan dolayı onlara düşman değil, onları daha çok zengin etmek bu memleketin gerçek çıkarları gereklerindendir.
• Devlet ve özel teşebbüs birbirine karşı değil, birbirinin tamamlayıcısıdır.

Kitabın “Bilim ve Teknoloji” başlıklı bölümünde de Atatürk’ün sanayileşme üzerine şu mesajları dikkatimi çekti:

• Sanayileşmek, en büyük milli davalarımız arasında yer almaktadır. (1937)
• Çalışması ve yaşaması için ekonomik elemanları memleketimizde mevcut olan büyük, küçük her türlü sanayiyi kuracağız ve işleteceğiz. (1937)
• En başta vatan savunması olmak üzere, ürünlerimizi değerlendirmek ve en kısa yoldan, en ileri ve mutlu Türkiye idealine ulaşabilmek için bu bir zorunluluktur. (1937)
• Memleket için kaçınılmaz olan sanayinin kurulması bitmedikçe her yönden kalp huzuru duymamıza imkan yoktur. (1933)

Fikirler zorla, top ve tüfekle asla öldürülemez

“ATATÜRK’ün Görüş ve Direktifleri” kitabının “Fikir Hayatı” başlıklı bölümünde şu mesajların altını çizdim:

• Fikirler zorla ve şiddetle, top ve tüfekle asla öldürülemez. (1922)
• Bütün ilerlemeler, insan fikrinin eseridir.Millet benliğine hakim olsun ve düşünebilsin yeter. (1922)
• Fikrin serbest hareketi ise ancak kişinin düşündüğünü serbest olarak söylemek, yazmak ve verdiği karara göre her türlü teşebbüse girebilmek serbestisine sahip olmasıyla mümkündür.(1922)

Kitabın “Bilim ve Teknoloji” bölümünde ise Ulu Önder Atatürk’ün şu sözü üzerinde durdum:

• Hiçbir tutarlı kanıta dayanmayan bir takım geleneklerin, inanışların korunmasında ısrar eden milletlerin ilerlemesi çok güç olur, belki de hiç olmaz.

‘Mutlu edeceğim’ diyerek insanları birbirine boğazlatmak esef edilecek bir sistemdir

TEKFEN Vakfı’nın yeni yıl hediyesi olarak gönderdiği 365 Gün Atatürk” takviminin 26 Ekim 2026 tarihli yaprağında 29 Ekim 1937’deki Cumhuriyet Bayramı’nda Büyük Önder Mustafa Kemal Atatürk’ün Balkan ülkelerinin genelkurmay başkanlarıyla bir fotoğrafına yer verilmiş.

Takvim yaprağının arka sayfasındaki notların başlığı şöyle:

• İnsanları birbirine boğazlatmak…

Lozan Konferansı’ndan sonra Balkan ülkeleriyle ilişkilerini canlandırmak isteyen Türkiye, sırasıyla Arnavutluk, Bulgaristan, Yugoslavya ve Yunanistan ile ikili dostluk anlaşmaları imzaladı.

Bu sırada hemen tüm Balkan devletleri arasındaki ilişkiler de düzelmiş ve işbirliği yapmaya uygun bir ortam oluşmuştu.

Bunun sonucu olarak, 1930 yılında Atina’da “Birinci Balkan Konferansı” düzenlendi. Konferansın ikincisinin ise 20-26 Ekim 1931 tarihleri arasında Türkiye’de toplanmasına karar verildi.

İkinci Balkan Konferansı esas olarak İstanbul’da yapılmakla birlikte, konferansın son günü olan 26 Ekim’deki oturum Ankara’da Büyük Millet Meclisi’nde gerçekleştirildi. Oturumdan önce Atatürk, delegelere hitaben Fransızca bir konuşma yaptı.

Atatürk, Balkan milletlerinin aynı kandan, yakın soylardan müşterek ataları olduğunu ve asırlarca bir arada yaşadıklarını hatırlatarak, Balkan Birliği’ni sağlamanın ancak karşılıklı siyasi bağımsızlıklara saygı ile ekonomik sahada, kültür ve medeniyette ortak çalışmaya bağlı olduğunu söyledi.

Atatürk, insanlığı ortak barışa götürecek yolu ise şöyle tarif etti:

• İnsanları mutlu edeceğim diye onları birbirine boğazlatmak, insanlıktan uzak ve son derece esef edilecek bir sistemdir.
• İnsanları mutlu edecek tek yol, onları birbirlerine yaklaştırarak, onlara birbirlerini sevdirerek, karşılıklı maddi ve manevi gereksinimlerini temine yarayan hareket ve enerjidir.
• Dünya barışı içinde insanlığın gerçek mutluluğu, ancak bu yüksek ülkü yolcularının çoğalması ve başarılı olmasıyla mümkün olacaktır.

ABD, Irak’ta Saddam’ın, Libya’da Kaddafi’nin sonunu getiren müdahalelere girişirken, “Onlara demokrasi götüreceğiz” iddiasıyla yola çıktı…

İran’a saldırırken de, “Lider kadroyu yok eder, rejimi değiştiririz. İran halkı rejimin değişmesini istiyor” gibi üstüne vazife olmayan bir gerekçeye sarıldı…

Atatürk’ün 26 Ekim 1931’de Ankara’da gerçekleşen Balkan Konferansı’nda verdiği mesaj, o günlerde, sonrasında, bugünlerde ve daima önemini korudu, koruyacak:

• İnsanları mutlu edeceğim diye onları birbirine boğazlatmak, insanlıktan uzak ve son derece esef edilecek bir sistemdir.

Zivella bugün Azerbaycan’daki Türk şirketler arasında önde gelen bir konuma sahip. Bakü’deki 3 katlı mağazanın Abdurrahman Uzun’un hayatında önemli bir yeri var. Uzun, şirketin ilk yıllarında Rize’de Cumhuriyet ve Atatürk caddelerinde mağaza açmayı istemiş, ancak o dönem bütçeleri yeterli olmadığı için ilk mağaza daha arkalarda yer almış. Aradan yıllar geçtikten sonra, Uzun’un hayali Bakü’de gerçekleşmiş ve Azerbaycan’daki ilk mağaza 2003 yılında Atatürk Caddesi’nde kapılarını açmış. 

Zivella Azerbaycan’daki 23 yıllık yolculuğu sırasında, Haydar Aliyev Merkezi, Azal, Azersun, Azercell, Günay Bank Pasha Holding gibi çok önemli kurumlara ve kuruluşlara sunduğu çözümlerle fark yaratarak büyümüş. Her geçen yıl, Pazardaki konumunu güçlendiren marka, bugün ülkenin ofis mobilyaları sektöründeki lider markalarından biri olarak faaliyetlerini sürdürüyor.

Zivella, İcra Kurulu Başkanı Ali Al başarının gerisindeki formülü “Ofiste ev rahatlığı sunma vizyonuyla üretim yapmak ve hiç durmadan yenilik arayışında olmak” yaklaşımıyla açıklıyor.

Geleceğin Ofis deneyimi araştırması

Zivella’nın Bakü’deki programında Yönetim Kurulu Başkanı Abdurrahman Uzun kuruluşun gelişim yolculuğunu ve tasarıma bakışını paylaştı. Tasarım Direktörü Selami Gündüzeri ürünlerin ortaya çıkışındaki ilham kaynaklarını ve tasarım süreçlerini, İcra Kurulu Üyesi Mine Türkün de yaptıkları araştırmanın detaylarını aktardı.

Buluşmanın gündeminde, Zivella’nın gerçekleştirdiği “Geleceğin Ofis Deneyimi” araştırmasının ortaya koyduğu farklı kuşakların çalışma ortamlarından beklentileri de yer aldı. Araştırma, çalışma alanlarının dönüşümüne ilişkin değerlendirmelere veri temelli bir bakış açısı kazandırdı.

Zivella, İcra Kurulu Başkanı Ali Al, Zivella, İcra Kurulu Üyesi Gürcan Aydıner, Zivella, İcra Kurulu Üyesi Emre Şenler, İcra Kurulu Üyesi Fatih Uzun ve Zivella, Kurumsal Satış Müdürü Ahmet Levent Yıldırım da soruları yanıtladılar

Çalışma deneyimi tasarlayan marka

Zivella, çeşitli yerli ve uluslararası tasarımcılarla çalışarak ilerliyor. Avrupa, Orta Doğu ve Orta Asya pazarlarında özellikle kurumsal projelerdeki performansıyla dikkat çekiyor. Bankalar, teknoloji şirketleri, eğitim kurumları ve büyük ofis projelerinde sıkça tercih edilen Zivella ergonomi ve modülerlik üzerine yoğunlaşıyor. Özellikle hibrit çalışma düzenine uygun çözümler geliştiriyor. Abdurrahman Uzun, bakış açılarını “Biz kendimizi çalışma deneyimi tasarlayan bir marka olarak konumluyoruz.” cümlesiyle ifade ediyor.  Zivella tasarımda renk kullanımına özellikle önem veriyor. Moda tasarımcısı Özlem Süer ile 2022 yılında işbirliği yapmaya başlayan kuruluş, her yıl renk trendleri doğrultusunda çalışma yapıyor. Abdurrahman Uzun Özlem Süer’le çalışmalarını şu cümlelerle özetliyor: “Özlem Hanım bu dönemde hem Zivella’ya özel bir renk (Ongoing-Bakır Enstantane) ortaya çıkardı, bize özel bir hikâye yazdı ve renkleri destekleyen desenler tasarladı. Bu işbirliği sayesinde pandemi sonrası beden-ruh-kalp üçgeninde kurulan bir dünya halini destekleme şansı bulduk.”

Türkiye-Azerbeycan arasında köprü 

Zivella, ticari faaliyetlerinin yanı sıra Azerbaycan’daki mimarlık ve tasarım ekosistemiyle ilişkilerini geliştirmek için de çalışıyor. 2025 yılında Bakü’de Seranit ile düzenledikleri InVision etkinliğinde mimarlık dünyasıyla buluşan marka, aynı yıl ADA Üniversitesi’nde gerçekleştirilen uluslararası Baku Archifest festivalinin sponsorları arasında yer aldı. Yine 2025 yılından itibaren Türkiye ve Azerbaycan’dan mimarları kendi ev sahipliğinde Bakü’de buluşturarak iki ülke arasında tasarım odaklı bir paylaşım ortamı oluşturdu.

3D printer teknolojisiyle kişiye özel üretim

Zivella 2027 yılında Bakü’nün yanı sıra Taşkent ve Londra’daki mağazalarına yatırım yapmaya devam edecek. Kuruluşun gündeminde geri dönüşüm ve sürdürülebilir üretim projeleri ve kişiye özel 3D printer ile mobilya üretimi konuları var. 3D printer teknolojisi üreten kuruluşlarla görüşmeler yapılıyor. Abdurrahman Uzun Türkiye'de bu alanda mobilya üreten bir şirketin olmadığını, Zivella olarak yeni teknolojilere yatırım yaparak, yeni çözüm yolları aramak istediklerini ifade ediyor. 

Yapılan açıklamaya göre, aktif büyüklüğü 5,6 trilyon liraya ulaşan bankanın yılın 9 ayında ekonomiye nakdi ve gayrinakdi krediler aracılığıyla sağladığı destek 4,2 trilyon lira oldu. Bankanın toplam canlı, Türk lirası ve yabancı para kredilerindeki pazar payları sırasıyla yüzde 11,3, yüzde 12,9 ve yüzde 8,2 seviyesinde gerçekleşti.

Fonlama bazını dinamik şekilde yöneten bankanın fonlama kaynakları içindeki en büyük ağırlığı yüzde 65,1 ile müşteri mevduatları oluşturmaya devam etti. Garanti BBVA'nın müşteri mevduat tabanı, yılın 9 ayında yüzde 15,5 büyümeyle 3,6 trilyon lira seviyesine, pazar payı ise yüzde 10,6'ya çıktı. Vadesiz müşteri mevduatlarının toplam müşteri mevduatları içindeki payı ise yüzde 39 olarak kaydedildi.

Yılın 9 ayında 98,2 milyar lira net kâr gerçekleştiren bankanın sermaye yeterlilik oranı, yüzde 12,16 olan yasal limitlerin üzerine çıkarak yüzde 16,1 seviyesine ulaştı.

Bu dönemde bankanın ortalama öz kaynak kârlılığı yüzde 27,5, ortalama aktif kârlılığı yüzde 2,6 ve donuk alacak oranı yüzde 3,9 oldu.

"Dezenflasyon hedefi belirleyici olmaya devam ediyor"

Garanti BBVA Genel Müdürü Mahmut Akten, yılın üçüncü çeyreğinde dezenflasyon hedefi doğrultusunda sürdürülen para politikası ve makro ihtiyati düzenlemelerin, bankacılık sektörünün faaliyet ortamında belirleyici olmaya devam ettiğini belirtti.

Çeyreğin ikinci yarısından itibaren fonlama maliyetlerinde gözlenen gerilemenin, sektörün karlılık görünümünü olumlu yönde etkilediğini aktaran Akten, "Küresel gelişmelerin ekonomik görünüm üzerindeki etkilerinin sürdüğü bu dönemde faiz ve fonlama koşullarındaki değişim, etkin fiyatlama ve bilanço yönetiminin önemini bir kez daha ortaya koydu." değerlendirmesini yaptı.

Bankanın üçüncü çeyrek performansını değerlendiren Akten, şunları kaydetti:

"Fonlama maliyetlerindeki gerileme ve etkin bilanço yönetimimizin katkısıyla net faiz marjımızda belirgin bir iyileşme kaydederken, karlılığımızı artırmaya devam ettik. Müşteri odaklı ve kredi öncelikli büyüme stratejimiz doğrultusunda, Türk lirası kredilerdeki liderliğimizi farklı segmentlerde elde ettiğimiz pazar payı kazanımlarıyla daha da güçlendirdik. Fonlama tarafında ise müşterilerimizle kurduğumuz uzun vadeli ilişkiler sayesinde geniş ve tabana yaygın mevduat yapımızı korurken, sermaye benzeri kredi ihracı ile finansman kanallarımızı çeşitlendirdik. 125 milyon dolar tutarındaki sürdürülebilir sermaye benzeri tahvil ihracıyla sağladığımız kaynak, mikro işletmeler ve KOBİ'lerin yeşil yatırımlarına ve kadın girişimcilerin finansmana erişimine yönlendirilecek."

Akten, 2018-2029 dönemi için belirledikleri 3,5 trilyon lira sürdürülebilir finansman hedefleri kapsamında 2026'nın 9 ayında 1,9 trilyon lira finansman sağladıklarını aktardı.

Enerji ve sanayiden kaynak verimliliğine kadar farklı alanlarda müşterilerinin dönüşüm yatırımlarını destekleyerek, Türkiye ekonomisinin sürdürülebilir büyümesine ve uluslararası rekabet gücüne katkı sağlamaya devam ettiklerini belirten Akten, şu ifadeleri kullandı:

"Türkiye'nin ev sahipliğinde Antalya'da düzenlenecek COP31'i ülkemizin sürdürülebilir dönüşümünü hızlandırmak açısından önemli bir fırsat olarak görüyoruz. BBVA ile üstlendiğimiz Küresel Bankacılık Partnerliği sayesinde Türkiye'nin dönüşüm potansiyelini uluslararası sermaye, deneyim ve yeni finansman imkanlarıyla buluşturmaya katkı sağlamayı hedefliyoruz. Güçlü finansal yapımızı, müşteri odaklı iş modelimiz ve teknolojik yetkinliklerimizle birleştirerek, sürdürülebilir büyüme stratejimiz doğrultusunda ilerliyoruz."

Fed'den yapılan açıklamada, faiz oranının sabit tutulmasına ilişkin kararın 2'ye karşı 10 oyla alındığı bildirildi.

Fed Yönetim Kurulu Üyesi Lisa Cook ile Cleveland Fed Başkanı Beth Hammack'ın para politikası kararına karşı oy kullandığı belirtilen açıklamada, söz konusu yetkililerin bu toplantıda politika faizinin 25 baz puan artırılmasından yana olduğu aktarıldı.

Açıklamada, Federal Açık Piyasa Komitesi'nin (FOMC) Fed'in ikili görevini desteklemek amacıyla federal fon oranı için hedef aralığı yüzde 3,75-4 seviyesinde sabit tutma kararı aldığı, bankacılık sisteminde yeterli rezerv bulundurulmasına yönelik politikanın sürdürüldüğü belirtildi.

Ekonomik faaliyetin güçlü bir hızla genişlediği aktarılan açıklamada, kısmen jeopolitik gelişmelerden kaynaklanan belirsizliğin yüksek seviyelerde kalmaya devam etmesine rağmen yurt içi harcamaların dirençli seyrettiği yinelendi.

Açıklamada, enflasyonun yüksek seyretmeye devam ettiği belirtilerek, "Daha fazla bilginin elde edilmesi, enflasyonun yüzde 2 hedefine zamanında dönmesini sağlamak için uygun politika duruşunu belirlemede Komiteye yardımcı olacaktır." ifadeleri kullanıldı.

Fed eylül ayında faiz artırmıştı

Fed, politika faizinde geçen yıl eylül, ekim ve aralık aylarında toplam 75 baz puan indirime gitmesinin ardından bu yılın ilk beş toplantısında da politika faizini sabit tutmuştu.

Son dönemde enflasyonun hedefin üzerinde kalmaya devam ettiğine işaret eden veriler, faiz artışı beklentilerini güçlendirmişti.

Banka, eylül ayında 2023'ten bu yana ilk kez faiz artırımına giderek, politika faizini beklentiler doğrultusunda 25 baz puan artırmıştı.

Toplantı takviminde değişiklik

Fed Başkanı Kevin Warsh, faiz kararının ardından basın toplantısı düzenledi.

Gelecek sonbahardan itibaren FOMC'nin toplantı takviminde değişikliğe gitmeyi kararlaştırdıklarını belirten Warsh, "FOMC için yılda 8 toplantının doğru sayı olduğuna inanıyoruz ancak 2027'de yapılacak toplantılardan biri genel para politikası stratejisine odaklanacak. Bu toplantıda federal fon oranına ilişkin oylama yapılması veya bir politika açıklaması yayımlanması öngörülmüyor." dedi.

Warsh, gelecek yıl yapılacak diğer toplantıların para politikası kararlarının alındığı olağan toplantılar olacağını kaydederek, "2028'de ise strateji görüşmelerine ayrılmış iki toplantı, para politikası kararlarının alınacağı 6 toplantı yapılmasını öngörüyorum." diye konuştu.

Bu değişikliğin gerekçesini de anlatan Warsh, doğru para politikası kararlarını alabilmek için kısa vadeli gelişmeleri düzenli aralıklarla, zamanında ve yeterli bilgi ışığında değerlendirmek gerektiğini ifade etti.

Warsh, entelektüel açıdan farklı görüşlere sahip bir grup olarak stratejik değerlendirmelere, büyük meseleleri yeniden ele almaya ve daha uzun vadeli perspektiflerden düşünmeye zaman ve alan ayırmanın da aynı derecede önemli olduğunu aktardı.

Toplantı takviminin ve gündeminin belirlenmesinin basit bir idari detaydan çok daha fazlası olduğuna inandığını vurgulayan Warsh, bunun müzakerelerin niteliğini ve kalitesini, nihayetinde de aldıkları kararların yerinde olmasını etkileyen kurumsal bir tercih olduğunu kaydetti.

Warsh, bunu para politikasının yürütülmesini doğru bir zemine oturtmaya yönelik bir başka adım olarak nitelendirdi.

"Enflasyonu düşürmek sorumluluğumuz"

Ekonomik görünüme dair değerlendirmelerde de bulunan Warsh, belirsizliklerin bir kısmının jeopolitik gelişmelerden kaynaklandığını ifade etti.

Warsh, istihdam artışının iş gücündeki büyümeye paralel ilerlediğini ve işsizlik oranında önemli bir değişiklik olmadığını, buna karşın enflasyonun yüksek seviyesini koruduğunu belirtti.

ABD'lilerin yaklaşık 6 yıldır Fed'in hedefinin üzerinde seyreden enflasyonla karşı karşıya olduğuna dikkati çeken Warsh, "Enflasyonu düşürmek bizim sorumluluğumuz." dedi.

Warsh, bu nedenle FOMC'nin son birkaç gündeki görüşmelerinin fiyat istikrarına odaklandığını anlattı.

"Finansal koşullar sıkı değil"

Eylül ayındaki politika kararından bu yana finansal koşullar ve kredi koşullarının sıkılaştığını belirten Warsh, piyasa katılımcılarının sermaye tahsisinde daha seçici davranmaya başladığını ifade etti.

Warsh, genel finansal koşullar daha sıkı bir hale gelmiş olsa da, bunları "sıkı" olarak nitelendiremeyeceğini anlattı.

Son haftalarda enerji ve ilişkili ürünlerin fiyatlarının yeniden yükseldiğine işaret eden Warsh, belirli sektörlerdeki fiyat değişimlerinin ekonominin geneline yayılarak enflasyonu artırmasını önlemenin ve enflasyon beklentilerinin çıpalı kalmasını sağlamanın önemini vurguladı.

Warsh, ekonomik ve finansal gelişmelerdeki belirsizliklere rağmen Fed'in fiyat istikrarını sağlama konusundaki kararlılığının net olduğunu belirterek, gelecek dönemde elde edilecek verilerin para politikasının yönünü belirlemeye yardımcı olacağını ifade etti.

Reel ekonominin güçlü olduğu dönemlerde ileriye dönük yönlendirme yapmanın gerekli olduğuna inanmadığını dile getiren Warsh, gelecek toplantılar hakkında önceden hüküm vermeyi de doğru bulmadığını yineledi.

"Siyaset kararda hiçbir rol oynamadı"

ABD'de 3 Kasım'da yapılacak Kongre ara seçimlerinin Fed'in faiz oranını sabit tutma kararında etkili olup olmadığına ilişkin bir soruya Warsh, "Siyaset, kararda hiçbir rol oynamadı." yanıtını verdi.

Warsh, para politikası toplantısı kapsamında iki gününü meslektaşlarıyla geçirdiğini, bu süre zarfında siyaset, seçimler veya gelecek hafta yaşanacak gelişmelere ilişkin herhangi bir söz duymadığını aktardı.

(AA)

Kamuyu Aydınlatma Platformu'na (KAP) da bildirilen sonuçlara göre, şirketin ikinci çeyrekte eksi 140 milyon lira olan ve son üç çeyrekte negatif seyreden faiz, amortisman ve vergi öncesi kârı (FAVÖK), temmuz-eylül döneminde 1,6 milyar liraya ulaşarak, yeniden pozitife döndü. Söz konusu dönemde FAVÖK marjı ise yüzde 10 olarak gerçekleşti.

Vestel Beyaz Eşya'nın satış gelirleri, bu yılın üçüncü çeyreğinde, bir önceki çeyreğe göre yüzde 13,2 artarak 15,7 milyar liraya yükseldi.

Üçüncü çeyrekte 2,1 milyar lira brüt kâr elde eden şirketin ikinci çeyrekte yüzde 0,4 olan brüt kâr marjı ise yüzde 13,6'ya çıktı.

Vestel CEO'su Gökhan Sığın, stratejik dönüşüm programı kapsamında yürütülen operasyonel iyileştirmelerde ilk olumlu etkilerin, sonuçlara yansıdığını belirtti.

Sığın, ürün gamı yönetimi, ham madde marjlarındaki iyileşme, yapısal verimlilik kazanımları ve disiplinli maliyet yönetiminin performanslarını desteklediğini aktararak, şunları kaydetti:

"Vestel Beyaz Eşya'nın uzun vadeli borçlarının toplam finansal borçlar içindeki payı, ikinci çeyrekteki yüzde 26 seviyesinden üçüncü çeyrekte yüzde 41'e yükseldi. Bu gelişme, borçların vade profilindeki iyileşmeyi yansıttı. Yılın 9 ayında ödenen faiz tutarı, geçen yılın aynı dönemine göre azaldı. Yabancı para cinsinden borçlanmaların payındaki artış, faiz giderlerinin azalmasında etkili oldu."

Bu yılın 9 aylık kümülatif sonuçlarının, operasyonel yeniden yapılandırmanın olumlu etkilerini henüz içermediğini aktaran Sığın, üçüncü çeyrek performansının ise ana faaliyetlerde ivmenin güçlenmeye başladığını gösterdiğini ifade etti.

Sığın, 9 aylık sonuçlarda nominal kurdaki değer kaybının yurt içi enflasyonun altında kalmaya devam etmesinin, ihracat maliyetleri açısından rekabet gücü üzerindeki baskıyı sürdürdüğünü ve fiyatlama esnekliğini sınırladığını da aktardı.

Yazılı açıklamasında ihracatın eylülde geçen yılın aynı ayına kıyasla yüzde 15,3 artışla 25 milyar 967 milyon dolar olduğunu belirten Bolat, "Böylece çift haneli artış hızıyla 103 yıllık Cumhuriyet tarihimizin en yüksek ikinci aylık ihracatına ve en yüksek eylül ayı ihracatına ulaşılmıştır. Bölgesel savaşlara ve küresel olumsuzluklara rağmen yılın 9 ayında ihracat yüzde 5,2 artarak 210 milyar 952 milyon dolarla rekor kırmıştır." değerlendirmesinde bulundu.

Bolat, eylülde yıllıklandırılmış ihracatın geçen yıla göre yüzde 5,2 yükselişle 283,7 milyar dolar olarak gerçekleştiğini kaydetti.

Böylelikle Orta Vadeli Program'da bu yılın ihracat hedefinin eylülde yıllıklandırılmış olarak aşıldığını vurgulayan Bolat, eylül itibarıyla yıllıklandırılmış mal ihracatının 14,1 milyar dolar arttığını ifade etti.

Bolat, enerji ve emtia fiyatlarındaki yüksek seviyelere rağmen eylülde mal ithalatının, geçen yılın aynı ayına göre sadece yüzde 5,6 artışla 31 milyar 130 milyon dolar olarak gerçekleştiğini aktardı.

Yıllıklandırılmış ithalatın bu yılın eylül ayı itibarıyla geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 5,8 artışla 379,7 milyar dolar olduğuna işaret eden Bolat, şu değerlendirmelerde bulundu:

"İhracattaki çift haneli artış ve ithalattaki sınırlı artış nedeniyle eylül ayında dış ticaret açığı yüzde 25,8 gerilemeyle 5 milyar 163 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. Yılın 9 ayında ise dış ticaret dengesi yüzde 5,7 artışla 70 milyar 967 milyon dolar olmuştur. Yıllıklandırılmış olarak ise dış ticaret açığı yüzde 7,3 yükselişle 95 milyar 976 milyon dolar olarak kayıtlara geçmiştir. Dış ticaret istatistikleri ile hizmetler dengesine yönelik beklentilerimiz kapsamında eylül ayında cari işlemler hesabında 2 milyar doların üzerinde fazla verilmesi beklenmektedir."

"İhracatta dirençli bir görünümün öne çıkıyor"

Bolat, küresel ekonomide devam eden jeopolitik gerginlikler, ağırlaşan uluslararası şartlar, korumacılık ve zayıf dış talebe rağmen ihracatta dirençli bir görünümün öne çıktığını vurguladı.

Yıl sonunda mal ve hizmetler ihracatının 410 milyar doları aşması hedefiyle çalışmalarını sürdürdüklerinin altını çizen Bolat, şunları kaydetti:

"Orta Vadeli Program kapsamında, ihracatın küresel ticaretten aldığı payın artırılması amacıyla yüksek katma değerli ve teknoloji yoğun ürün ve hizmetlerin ihracat içindeki payı yükseltilecek, düşük ve orta teknoloji yoğun sektörlerde dönüşüm desteklenerek, firmaların daha yüksek katma değerli üretim ve ihracata yönelmeleri sağlanacaktır. Küresel ticaretteki yeni dinamikler doğrultusunda yurt içi üreticilerin haksız rekabete karşı ihtiyaçları gözetilerek uluslararası yükümlülükler çerçevesinde yerli üretimin korunmasına yönelik önlemler alınmaya devam edilecektir."

Sosyal medya hesabından paylaşım yapan Bakan Yumaklı, toplam 952 milyon lira büyüklüğündeki 5. avans ödemelerini pancar üreticisi çiftçilerin hesaplarına aktardıklarını belirterek, "Üreten Türkiye’nin emektarlarına hayırlı ve bereketli olsun." ifadesini kullandı.

Gaziantep Ticaret Odası (GTO) Başkanı Tuncay Yıldırım, yeni dönemin ilk meclis toplantısında iş dünyasının ekonomik beklentilerine ve Gaziantep’in kalkınma hedeflerine ilişkin önemli mesajlar verdi.

Küresel belirsizliklerin, yüksek enerji maliyetlerinin ve finansmana erişim sorunlarının işletmeler üzerindeki baskısını sürdürdüğüne dikkat çeken Yıldırım, para politikasındaki değişimlerin reel sektörde karşılık bulması gerektiğini belirtti.  3 Ekim’de gerçekleştirilen organ seçimlerinin ardından oluşan GTO 41. Dönem Meclisi, ekim ayı olağan toplantısında Meclis Başkanı Ali Bayram Sarıca başkanlığında bir araya geldi. Yönetim Kurulu, Meclis ve Disiplin Kurulu üyelerinin katıldığı toplantıda konuşan Yıldırım, yeni dönemin çalışma önceliklerini finansman, ihracat, sektörel iş birliği ve ekonomik kalkınma başlıkları üzerinden değerlendirdi.

“Faiz indirimi finansman maliyetlerine yansısın”

İş dünyasının en önemli gündem maddelerinden birinin finansmana erişim olduğunu vurgulayan Yıldırım, enflasyondaki gerilemenin olumlu bir gelişme olduğunu ancak işletmeler üzerindeki maliyet baskısının henüz sona ermediğini ifade etti. Eylül ayında yıllık enflasyonun yüzde 29,73’e gerilemesini değerlendiren Yıldırım, Merkez Bankasının politika faizini yüzde 37’den yüzde 36’ya indirmesine de değindi. Yıldırım, “İş dünyası açısından bundan sonraki süreçte en önemli beklentimiz, faiz indirimlerinin finansman maliyetlerine ve krediye erişim koşullarına yansımasıdır” dedi. Faiz kararlarının reel sektöre etkisinin önemine işaret eden Yıldırım’ın açıklamaları, üretim yapan, yatırım planlayan ve işletme sermayesine ihtiyaç duyan firmaların finansman koşullarına ilişkin beklentilerini öne çıkardı. Özellikle maliyet baskısının sürdüğü mevcut ekonomik ortamda, krediye erişim imkânlarının iyileştirilmesi işletmelerin üretim ve rekabet kapasitesinin korunması açısından önem taşıyor.

“Komitelerimiz ne kadar aktif çalışırsa Odamız da o kadar güçlü olur”

Yeni dönemde GTO’nun çalışma anlayışında meslek komitelerinin etkinliğinin belirleyici olacağını vurgulayan Yıldırım, 111 Meclis üyesinden 44’ünün ilk kez seçildiğini hatırlattı. Demokratik bir seçim sürecinin geride bırakıldığını belirten Yıldırım, şimdi ortak hedefler doğrultusunda çalışma zamanı olduğunu ifade etti. Yıldırım, meslek komitelerinin yalnızca temsil organları olmadığını, aynı zamanda sektörlerin sahadaki sorunlarını tespit eden ve çözüm önerileri geliştiren yapılar olduğunu belirterek şöyle konuştu: “Komitelerimiz ne kadar aktif çalışırsa Odamız da o kadar güçlü olur. Çünkü komitelerimiz sektörlerimizin sahadaki gözüdür, kulağıdır. Sektörel sorunların tespitinde, çözüm önerilerinin geliştirilmesinde ve yeni projelerin ortaya çıkarılmasında komitelerimizin rolü çok önemli. Bizim için önemli olan yalnızca toplantı yapmak değil; toplantılardan sonuç çıkarmak ve üyelerimize somut fayda sağlamaktır.”

“İhracatçının rekabet gücü korunmalı”

Yıldırım’ın gündemindeki bir diğer önemli başlık ise ihracatçıların rekabet koşulları oldu. Uluslararası pazarlarda rekabetin giderek önem kazandığına dikkat çeken Yıldırım, 1 Ekim itibarıyla döviz dönüşüm desteğinde yürürlüğe giren yeni uygulamanın sektörlerin ihtiyaçları doğrultusunda yeniden değerlendirilmesi gerektiğini belirtti. Sektörlerin farklı üretim yapıları, kâr marjları ve döviz ihtiyaçları bulunduğunu ifade eden Yıldırım, destek mekanizmalarının bu farklılıklar gözetilerek ele alınmasının önemine işaret etti. Gaziantep’in üretim ve ihracat kapasitesinin korunması açısından işletmelerin finansmana erişimi kadar dış pazarlardaki rekabet gücünün de önemli olduğunu ortaya koyan bu değerlendirme, yeni dönemde ihracatçı sektörlere yönelik çalışmaların sürdürüleceğine işaret etti.

“Başarı, üyelerimize ve şehrimize somut fayda sağlamaktır”

Yeni dönem projelerinin ortak hedefinin işletmeleri geliştirmek, istihdamı artırmak ve Gaziantep’in rekabet gücünü yükseltmek olduğunu belirten Yıldırım, oda çalışmalarında somut ekonomik faydanın esas alınacağını vurguladı. Yıldırım, “Bu projelerin ortak hedefi işletmelerimizi geliştirmek, istihdamı artırmak ve Gaziantep'in rekabet gücünü yükseltmek. Çünkü bizim için başarı, yalnızca proje üretmek değil; üyelerimize ve şehrimize somut fayda sağlamaktır” dedi.

Gaziantep Sanayi Odası (GSO) bünyesinde faaliyet gösteren Endüstriyel Gelişim Üssü (EGÜ) Yönetim Kurulu, ilk toplantısını gerçekleştirdi. Süreçlerin daha entegre, koordineli ve ortak bir yönetim anlayışıyla yürütülmesi amacıyla Endüstriyel Gelişim Üssü’nde (EGÜ) yeni bir yapılanmaya gidildi. Bu kapsamda, EGÜ bünyesindeki tüm yapıların yönetimi tek çatı altında bir araya getirilerek daha etkin, verimli ve bütüncül bir yönetim modelinin uygulanması hedefleniyor.

GSO Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı Bora Tezel, EGÜ Yönetim Kurulu Başkanı olurken, Yiğitcan Konukoğlu’nun Başkan Yardımcısı olarak görev üstlendiği yönetim kurulunda Yunus Kara, Barış Cem Özpolat, Turgay Eren, Sezen Akınal Bulut, Ömer Çakmak, Abdullah Dabanıyastı, Didem Büyükbeşe, Hakan Yusufoğlu, Nejmettin Memiş, İsa Üzümcü, Barış Özbiçki, Ahmet Fatih Sarı ve Seçkin Yıldırımdemir yer aldı. Yönetim kurulu ilk toplantısında, Gaziantep sanayisinin rekabet gücünü artırmaya yönelik çalışmaların yanı sıra dijital ve yeşil dönüşüm, yalın üretim, verimlilik, enerji yönetimi, karbon ayak izi, mesleki eğitim ve mesleki yeterlilik belgelendirme konuları ile gelecek planlamalarını değerlendirdi. Gaziantep sanayisinin gelişimine, nitelikli iş gücünün yetiştirilmesine ve işletmelerin dönüşüm süreçlerine katkı sağlamak amacıyla faaliyet gösteren EGÜ, GSO Mesleki Eğitim Merkezi (GSOMEM), Gaziantep Mesleki Yeterlilik Sınav ve Belgelendirme ve Danışmanlık A.Ş. (GASBEM) ile Gaziantep Yetkinlik ve Dijital Dönüşüm Merkezi’ni (Gaziantep Model Fabrika) kapsıyor.

“Sanayimizin geleceğine yatırım yapıyoruz”

EGÜ Yönetim Kurulu Toplantısı’na katılan GSO Yönetim Kurulu Başkanı Adnan Ünverdi, Gaziantep sanayisinin geleceğe hazırlanmasında dijitalleşme, yeşil dönüşüm, verimlilik ve nitelikli insan kaynağının önemine dikkat çekti. Gaziantep’in üretim kapasitesi, girişimcilik kültürü ve ihracat potansiyeliyle Türkiye’nin önde gelen üretim merkezlerinden biri olduğunu belirten Ünverdi, mevcut sanayi birikiminin geleceğe taşınması için üretim kapasitesini artırmanın tek başına yeterli olmayacağını vurguladı. Ünverdi, “Teknolojiyi daha etkin kullanan, kaynaklarını verimli değerlendiren, çevresel etkilerini azaltan ve nitelikli insan kaynağıyla öne çıkan bir sanayi yapısını geliştirmemiz gerekiyor” dedi. EGÜ’nün mesleki eğitimden yeterliliklerin belgelendirilmesine, dijital ve yeşil dönüşümden yalın üretim uygulamalarına kadar sanayinin farklı ihtiyaçlarına yönelik çalışmaları bir araya getirdiğini ifade eden Ünverdi, Gaziantep Model Fabrika aracılığıyla işletmelerin verimliliklerini artırmalarının ve yalın üretim anlayışını benimsemelerinin desteklendiğini kaydetti. Ünverdi, GSOMEM ve GASBEM aracılığıyla da nitelikli iş gücünün yetiştirilmesine ve çalışanların mesleki yetkinliklerinin belgelendirilmesine katkı sunulduğunu belirtti. Önümüzdeki dönemde dijitalleşme, yeşil dönüşüm, enerji verimliliği ve karbon ayak izinin azaltılmasının sanayinin rekabet gücü üzerinde belirleyici olacağına işaret eden Ünverdi, “Gaziantep Sanayi Odası olarak Endüstriyel Gelişim Üssü ile sanayimizin geleceğine yatırım yapıyoruz. İşletmelerimizin ihtiyaçlarına cevap veren, ölçülebilir sonuçlar ortaya koyan ve sahada karşılık bulan çalışmalar, sanayimizin sürdürülebilir gelişimi açısından büyük önem taşıyor” ifadelerini kullandı. Ünverdi, EGÜ Yönetim Kurulu Başkanı Bora Tezel ve yönetim kurulu üyelerine görevlerinde başarılar dileyerek, hayata geçirilecek çalışmaların Gaziantep sanayisinin gelişimine katkı sağlamasını temenni etti.

“EGÜ’yü sanayimizin dönüşümüne daha fazla katkı sunan bir yapıya kavuşturmayı hedefliyoruz”

EGÜ Yönetim Kurulu Başkanı Bora Tezel, Endüstriyel Gelişim Üssü’nün mesleki eğitim, mesleki yeterlilik, dijital ve yeşil dönüşüm ile yalın üretim alanlarını aynı çatı altında buluşturan yapısına dikkati çekti. Tezel, EGÜ’nün yeni dönemde mevcut sanayi ihtiyaçlarına cevap vermenin yanı sıra Gaziantep sanayisinin dönüşümüne yön veren ve geleceğin üretim anlayışına ilişkin yeni yaklaşımlar geliştiren bir düşünce kuruluşu gibi işlev görmesini hedeflediklerini belirtti. İşletmelerin ihtiyaçlarına yönelik çalışmalara öncelik vereceklerini belirten Tezel, üretim süreçlerinin iyileştirilmesi, kaynakların etkin kullanılması ve enerji verimliliğinin artırılmasının sanayinin rekabet gücü açısından önem taşıdığını vurguladı. Nitelikli iş gücünün ve mesleki becerilerin geliştirilmesinin üretim kalitesi ile verimlilik açısından önemine işaret eden Tezel, “Gaziantep Sanayi Odamızın desteğiyle, EGÜ’nün kurumsal kapasitesini daha etkin kullanarak sanayicilerimizin ihtiyaçlarına cevap veren ve üretim gücümüzü ileriye taşıyan projeler geliştirmeyi sürdüreceğiz” diye konuştu. Tezel, EGÜ Yönetim Kurulunun hayırlı olmasını dileyerek yönetim kurulu üyeleriyle birlikte Gaziantep sanayisinin gelişimine yönelik çalışmaları kararlılıkla sürdüreceklerini ifade etti.

Sanayinin ihtiyaçlarına bütüncül yaklaşım

EGÜ bünyesinde faaliyet gösteren üç yapı, sanayinin farklı ihtiyaçlarına yönelik birbirini tamamlayan hizmetler sunuyor. Gaziantep Sanayi Odası Mesleki Eğitim Merkezi (GSOMEM), sanayinin ihtiyaç duyduğu nitelikli iş gücünün yetiştirilmesi ve çalışanların mesleki becerilerinin geliştirilmesine odaklanıyor. GSOMEM ayrıca yeşil dönüşüm ve karbon ayak izi gibi üretim ve ihracat süreçlerinde firmaları yakından ilgilendiren kritik konularda da öncü bir rol üstlenen bir yapı haline geldi. GASBEM, mesleki yeterlilik sınav ve belgelendirme hizmetleriyle çalışanların bilgi ve becerilerinin ulusal yeterlilikler çerçevesinde değerlendirilmesine katkı sağlıyor. Gaziantep Yetkinlik ve Dijital Dönüşüm Merkezi (Gaziantep Model Fabrika), işletmelerin yalın üretim ve dijital dönüşüm süreçlerini destekleyerek üretim verimliliğinin artırılmasına, kaynakların etkin kullanılmasına ve işletmelerde sürekli iyileştirme kültürünün yaygınlaşmasına yönelik çalışmalar yürütüyor. Bu bütünleşik yapıyla EGÜ’nün, işletmelerin verimliliklerini artıran, dijital ve yeşil dönüşüm süreçlerini destekleyen, enerji ve kaynak kullanımını iyileştiren ve mesleki yetkinlikleri geliştiren çalışmalar aracılığıyla Gaziantep sanayisinin sürdürülebilir gelişimine katkı sunması hedefleniyor.

Yapılan açıklamaya göre, buluşmanın güçlü bir teknoloji altyapısıyla gerçekleştirilmesi için çalışmalarını sürdüren şirket, enerji verimliliğini destekleyen yeni nesil teknolojileri, uçtan uca çözümleri, güçlü fiber ve mobil ağıyla COP31'in dijital omurgasını oluşturuyor.

Zirvede en üst düzey sponsorluk kategorisi "Master Partner" olarak yer alacak olan şirketin, aynı zamanda "Küresel Dijital Dönüşüm ve Teknoloji" destekçisi olarak da zirvenin dijital ihtiyaçlarını uçtan uca çözümlerle karşılayacağı belirtildi.

Açıklamaya göre, zirve alanında veri merkezi, network operasyon merkezi ve siber güvenlik operasyon merkezlerini kapsayan bütüncül bir sistem hazırlayan şirket, COP31 zirvesini fiber hızıyla dünyaya bağlamaya hazırlanırken, 5G teknolojisi dahil yüksek kapasite ve tam kapsama sağlayacak çözümlerle etkinliğin dijital dünyasını şekillendiriyor.

Şirketin, Birleşmiş Milletler yetkilileri, ülke delegasyonları, diğer katılımcılar ve ziyaretçilere güçlü bir bağlantı deneyimi sunulması amacıyla çalışmalarını aralıksız sürdürdüğü bildirilen açıklamada, canlı yayınlar için hazırlanan fiber altyapı ve yüksek kapasiteyle performans sunan yedekli santral altyapısı sayesinde zirvenin iletişim ihtiyaçlarının güvenli biçimde karşılanmasının hedeflendiği vurgulandı.

"Türk Telekom, COP31'in teknoloji altyapısını sürdürülebilirlik odağıyla sağlayacak"

Türk Telekom CEO'su Ebubekir Şahin, teknolojiyi yalnızca bağlantı sağlayan bir güç olarak değil, ekonomik ve toplumsal değer yaratan, daha sürdürülebilir ve kapsayıcı bir geleceğin temel unsurlarından biri olarak gördüklerini belirtti.

Şahin, Türkiye'nin dijital dönüşüm yolculuğu için 2005'ten bu yana 24,5 milyar dolar yatırım gerçekleştirerek fiber altyapı güçlendirdiklerini, yeni nesil ağ teknolojileri geliştirdiklerini, çevre dostu teknolojileri şebekelerine entegre ettiklerini ve yenilenebilir enerji yatırımlarını sürdürdüklerini bildirdi.

"Yarına Sözümüz Var" yaklaşımı doğrultusunda, gerçekleştirdikleri yatırımların yarının dünyasına katkı sunması için çalıştıklarını vurgulayan Şahin, şunları ifade etti:

"Bu vizyonumuz doğrultusunda Türkiye'nin ev sahipliğinde gerçekleşecek COP31'de en üst düzey sponsorluk kategorisi olan 'Master Partner' olarak yer alıyoruz. Aynı zamanda COP31'in 'Küresel Dijital Dönüşüm ve Teknoloji' destekçisi olarak geleceğimize yön verecek iklim kararlarını teknoloji gücümüzle Antalya'dan tüm dünyaya taşıyacak olmaktan mutluluk duyuyoruz. Sürdürülebilirliği iş stratejimizin merkezine yerleştirirken, bu yaklaşımımızı COP31'e taşıdığımız teknoloji gücümüzle somutlaştırıyoruz."

Enerji verimliliğini odağına alan yeni nesil teknolojileri, kaynakların etkin kullanımını destekleyen dijital çözümleri ile güçlü fiber ve mobil ağlarıyla zirvenin teknoloji altyapısını sürdürülebilirlik anlayışları doğrultusunda hayata geçirdiklerini belirten Şahin, "COP31'de de bu teknoloji ve yatırım gücümüzü sahaya taşıyarak zirvenin ihtiyaç duyduğu iletişim altyapısını uçtan uca sağlayacağız. Teknolojinin dönüştürücü gücünü sürdürülebilirlik anlayışımızla birleştirerek gelecek nesillere daha yaşanabilir bir dünya bırakmak için çalışmaya devam edeceğiz." değerlendirmesinde bulundu.

Sakarya Ticaret ve Sanayi Odası (SATSO) Meclis Üyesi Murat Ekşi'nin, seçimlere 6 başlıkta yaptığı itiraz ilgili İl Seçim Kurulu kararını verdi.

24 Ekim’de yapılan yönetim kurulu başkanlığı seçimiyle ilgili itirazı değerlendiren İl Seçim Kurulu iptal kararı verdi. Mevcut başkan Akgün Altuğ’un 45, Yılmaz Dünya’nın 43 oy aldığı seçime ilişkin kararın, mevzuata aykırılık gerekçesiyle alındığı belirtildi.

Sakarya Ticaret ve Sanayi Odası’nda seçimlerin ardından Murat Ekşi avukatı aracılığıyla seçimlerin iptal edilmesi isteğiyle Arifiye İlçe Seçim Kurulu’na itirazda bulundu. 6 başlıkta yapılan itirazda zarfların ağızlarının açık olması, pusulalarda matbaa baskısı dışındaki işaretler, seçmen üzerinde psikolojik baskı, iki kişinin 5 yıldan fazla hapis yatması gibi nedenler gerekçe gösterildi.

2026-2030 dönemi yönetiminin belirlendiği seçimlerde mevcut SATSO Başkanı Akgün Altuğ ile Yılmaz Dünya yarışmıştı. SATSO Hizmet Binası'nda gerçekleştirilen seçimde 88 meclis üyesi oy kullanırken Akgün Altuğ 45, Yılmaz Dünya ise 43 oy almıştı.

Arifiye İlçe Seçim Kurulu oy pusulalarında işaretlemeyi gösterecek delil olmadığını, seçim kurulunun adayların yeterlilik incelemesi gibi bir görevinin olmadığına atıfta bulunarak SATSO veya üst birlik olan TOBB'un bu konuda yetkili olduğunu belirterek itirazları reddetti. Murat Ekşi’nin avukatı itirazı İl Seçim Kuruluna taşıdı.

İl Seçim Kurulu, Murat Ekşi’nin avukatı aracılığıyla yaptığı itirazı inceleyerek seçimlerin iptaline karar verdi.

Buna göre yılın 9 ayında dengeli ve sürdürülebilir büyüme grafiğini koruyan şirket, sağlam bilanço yapısıyla piyasaya kesintisiz nakit akışı sunmayı sürdürdü.

Eylül sonu itibarıyla aktif büyüklüğünü geçen yılın aynı dönemine kıyasla yüzde 78 oranında artıran Vakıf Faktoring, toplam aktiflerini 53,6 milyar lira seviyesine taşıdı.

Operasyonel performansını finansal göstergelerine de yansıtan şirket, net dönem kârını ise yıllık bazda yüzde 25 artışla 1,76 milyar liraya ulaştırdı.

Vakıf Faktoring Genel Müdürü Akgün Koç, piyasa dinamiklerine doğru zamanda, doğru çözümlerle yanıt verdiklerini belirtti.

Koç, 53,6 milyar liralık aktif büyüklüklerinin, reel sektörün ihtiyaçlarına dinamik bir şekilde cevap verme kararlılıklarının en somut göstergesi olduğunun altını çizdi.

Özellikle bankacılık sektöründe kredi koşullarının sıkılaşması ve ticari kredi büyümesine yönelik sınırlamaların öne çıktığı dönemlerde, işletmeler için finansmana hızlı ve güvenli erişim hayati bir önem taşıdığına dikkati çeken Koç, "Biz de Vakıf Faktoring olarak, tüm ticari paydaşlarımızın yanında yer alıyor; sağladığımız likiditeyle üretimin, ihracatın ve istihdam zincirinin aksamadan devam etmesine katkı sunuyoruz." ifadelerini kullandı.

Koç, gelecek dönemde de sağlıklı bilanço yapısını koruyarak büyümeye odaklanacaklarını vurgulayarak, şunları kaydetti:

"2026'nın 9 ayında toplam işlem hacmimizi 142 milyar liraya, faktoring alacaklarımızı 52,8 milyar liraya ve özkaynak büyüklüğümüzü 8,7 milyar lira seviyesine ulaştırdık. Net dönem karımızın 1,76 milyar lira olarak kayıtlara geçtiği bu başarılı sürecin ardından, yılın son çeyreğinde de disiplinli yönetim stratejimiz ve müşteri odaklı vizyonumuzla Türkiye ekonomisine değer katmaya kararlılıkla devam edeceğiz."

Buna göre, bankanın toplam aktif büyüklüğü bu dönemde 2025 yıl sonuna göre yüzde 25 artarak 311,5 milyar liraya ulaştı. Aynı dönemde Bankanın müşteri mevduatları yüzde 17 artarak 240,6 milyar liraya, öz kaynakları ise yüzde 33 artışla 25,1 milyar liraya yükseldi.

Banka, 2026'nın ocak-eylül döneminde 18,6 milyar lira net faiz geliri ve 25,5 milyar lira faaliyet brüt kârı elde ederken, vergi öncesi kârı 8,8 milyar lira, net dönem kârı ise 6,3 milyar lira olarak gerçekleşti.

Öz sermaye karlılık oranı söz konusu dönemde yüzde 38,6, üçüncü çeyrekte ise yüzde 40,4 olan bankanın toplam müşteri sayısı da 9,5 milyon olarak kayıtlara geçti.

Enpara Bank Genel Müdürü Cumhur Türkmen, 2012'den bu yana yenilikçi bankacılık anlayışıyla müşterilerine fayda sağlayarak hayatlarını kolaylaştırmaya çalıştıklarını belirtti.

Yılın 9 ayında sundukları yeni ürün ve hizmetlerin de desteğiyle hem müşteri memnuniyetini artırmayı hem de verimli bir şekilde büyümeyi başardıklarını vurgulayan Türkmen, yıl içinde sundukları yatırım ve sigorta ürünlerinin, KOBİ müşterilerine sundukları taksitli kredi ürününün ve 10-17 yaş aralığına yönelik Encard Genç harçlık kartı ürününün büyük ilgi görmesinin, planladıkları yeni ürün ve hizmetler için motivasyonlarını artırdığını ifade etti.

Enpara Bank'ın sürdürülebilir bir şekilde büyümeye devam edebilmesi için Bankanın yenilikçi ruhu ve müşteri odağıyla beraber verimli çalışma kültürüne de sıkı sıkıya bağlı kalmaları gerektiğine inandıklarını belirten Türkmen, "Bütün çalışmalarımızı da bu prensip çerçevesinde gerçekleştiriyoruz. Yılın 9 ayına ait öz sermaye karlılık oranımızın yüzde 38,6, toplam maliyetlerimizin toplam gelirlerimize oranının da yüzde 37 olarak gerçekleşmesini de prensiplerimize bağlılığımızın bir sonucu olarak değerlendiriyoruz." ifadesini kullandı.

Türkmen, ilerleyen dönemde de önceliklerinin mutlu müşterilerin sayısını artırmak ve yenilikçi ürünler sunarak büyümek olacağını vurgulayarak, "'Dijitaliz ama insansız değiliz' mottomuzdan yola çıkarak özverili çalışmalarıyla bu başarıyı elde etmemizi sağlayan tüm çalışma arkadaşlarıma çok teşekkür ediyor, Enpara Bank'a güvenen tüm müşterilerimize şükranlarımı sunuyorum." dedi.

Bursa Ticaret ve Sanayi Odası’nda (BTSO), Özer Matlı’nın Yönetim Kurulu Başkanı, Erol Dağlıoğlu’nun ise Meclis Başkanı seçilmesinin ardından yeni dönemin ilk meclis toplantısı gerçekleştirildi.

Yeni dönemdeki ilk meclis toplantısında, TEKNOSAB Müteşebbis Heyeti’nin belirlenmesi tartışmalara neden oldu. Meclis Başkanı Erol Dağlıoğlu, toplantının açılışında yaptığı konuşmada seçim sürecinin geride kaldığını belirterek, Bursa iş dünyasının ortak hedefler doğrultusunda birlik ve beraberlik içinde çalışması gerektiğini söyledi. BTSO’nun 137 yıllık kurumsal geçmişine dikkat çeken Dağlıoğlu, meclis başkanlığını sorumluluk olarak gördüğünü ifade etti.

“TEKNOSAB’da yatırımcı temsili tartışması”

TEKNOSAB Müteşebbis Heyeti’nin belirlenmesine itiraz eden Burkay, 12 kişilik asil listede yalnızca bir bölge yatırımcısının bulunduğunu, yedi yatırımcının ise yedek listede yer aldığını söyledi. Yatırımcıların karar mekanizmalarında doğrudan temsil edilmesini isteyen Burkay, yedek üyelerin asil listeye alınmasını talep etti. TEKNOSAB’da 30’dan fazla firmanın faaliyet gösterdiğini, 7 bin 500 kişinin istihdam edildiğini ve toplam yatırım tutarının 60 milyar liraya ulaştığını belirten Burkay, bölgenin 3 milyar 31 milyon liralık banka borcunun arazi varlığıyla birlikte değerlendirilmesi gerektiğini savundu. BTSO’ya ait 1,7 milyon metrekarelik arazinin 1,4 milyon metrekarelik bölümünün sanayi, hizmet destek ve ticari alan olarak değerlendirilebileceğini kaydetti.

“2 milyar liralık kaynak vurgusu”

Geçmiş dönemde BTSO öz kaynaklarından 803 milyon lira, bakanlıklar ve dış kaynaklardan 1 milyar 250 milyon lira olmak üzere toplam 2 milyar 53 milyon liralık kaynağın projeler için kullanıldığını açıklayan Burkay; BUTEKOM, Model Fabrika, GUHEM, Bursa Business School ve UR-GE çalışmalarını örnek gösterdi. GUHEM ve Bursa Business School yatırımları için TEKNOSAB kaynaklarından toplam 484 milyon lira aktarıldığını da belirtti.

“KOBİ OSB’de 3 bin 500’ü aşkın başvuru”

Burkay, TEKNOSAB bünyesinde planlanan KOBİ Organize Sanayi Bölgesi’ne üç ayda 3 bin 500’ü aşkın başvuru yapıldığını açıkladı. Projede 450 bin metrekare sanayi, 550 bin metrekare hizmet destek ve 400 bin metrekare ticari alanın hazır olduğunu belirten Burkay, uygulama sürecinin başlatılması gerektiğini söyledi.

“Meclisin iradesine saygı gösterilmeli”

Bursa Ticaret ve Sanayi Odası (BTSO) Yönetim Kurulu Başkanı Özer Matlı da, eski başkan İbrahim Burkay’ın TEKNOSAB Müteşebbis Heyeti listesine yönelik eleştirilerine ve geçmiş dönem yatırımlarına ilişkin açıklamalarına yanıt verdi. Oda yönetiminde şeffaflık ve hesap verebilirliği temel ilke olarak belirlediklerini söyleyen Matlı, geçmiş dönemde hayata geçirilen projelere karşı olmadıklarını ancak bu yatırımların finansmanı, maliyeti ve yönetim süreçleri hakkında meclisin yeterince bilgilendirilmediğini savundu. Göreve geldikleri günden itibaren oda iştiraklerinin mali tablolarını ve yönetim yapılarını incelemeye çalıştıklarını belirten Matlı, 34 başlıkta soru yönelttiklerini ancak bazı konularda gerekli bilgi ve belgelere henüz ulaşamadıklarını ifade etti. Matlı, “Biz adaylık sürecinden itibaren ne söyledik? Şeffaf olacağız, hesap verebilir bir oda olacağız ve sizlere sormadan hiçbir şey yapmayacağız. Geçmiş dönemde yapılan projelere teşekkür ediyoruz. Ancak yapılan işlerin uygulama biçimi, meclisle paylaşılması ve hesap verme süreci de önemli” diye konuştu. Meclis üyelerinin yaklaşık yüzde 75’inin değiştiğine dikkat çeken Matlı, yeni oluşan meclisin iradesine saygı duyulmasının önemini dikkat çekti. 

“500 milyon TL altyapıya harcanabilirdi”

TEKNOSAB ve Bursa Business School yatırımlarına ilişkin değerlendirmelerde bulunan Matlı, Uludağ’da otel yatırımının niteliğine yönelik bir itirazlarının olmadığını, ancak yatırımın finansman ve kaynak kullanım modelini sorguladıklarını söyledi. TEKNOSAB’da yatırım yapan sanayicilerin ekonomik koşullar nedeniyle ciddi maliyet baskısı altında olduğunu vurgulayan Matlı, Bursa Business School’a aktarılan yaklaşık 500 milyon TL’lik kaynağın öncelikle bölgenin altyapı ihtiyaçlarının tamamlanmasında kullanılmasının daha doğru olacağını savundu. Matlı, “Zor ekonomik şartlarda yatırımını tamamlamaya, fabrikasını kurmaya ve üretime geçmeye çalışan sanayicimize ilk etapta ilave maliyet çıkarmak bizim ana işlevimiz olmamalıydı. O kaynakla TEKNOSAB’ın eksik yolları ve altyapısı tamamlanabilir, daha fazla fabrikanın bacası tütebilirdi” ifadelerini kullandı. Oda iştiraklerinin yönetim ve mali yapılarının da meclis tarafından bilinmesi gerektiğini belirten Matlı, bazı şirketlerin yönetim kurullarının oda yönetiminden farklı biçimde oluşturulduğunu, bu yapıların nasıl işlediğine ilişkin yeterli bilgi alamadıklarını dile getirdi.

“Otelin 199 milyon TL zararını öğrenemedim”

Bursa Business School bünyesindeki otel yatırımı ve oda kaynaklarının kullanımına ilişkin soru işaretlerini de gündeme getiren Matlı, yaklaşık 199 milyon TL'lik zarar kaleminin gerekçesini henüz öğrenemediklerini söyledi. Oda bütçesine yansıtılan bazı faturaların vergi ve amortisman açısından da sorgulanması gerektiğini belirten Matlı, “Uludağ'daki otel güzel, işlevi konusunda kimsenin söyleyecek sözü yok. Ancak sağlıklı yaşam merkezi dediğimiz alanda 10 milyon TL'yi aşan bir faturanın neden oda bütçesine geldiğini kimse izah edemedi. Matlı, oda kaynaklarının kullanımında yalnızca projelerin vizyonuna değil, finansman yöntemlerine ve üyeye sağladığı ekonomik faydaya da bakılması gerektiğini vurguladı.

“Yüzde 75'i değişen meclisin iradesine saygı gösterilmeli”

TEKNOSAB Müteşebbis Heyeti tartışmasına da değinen Matlı, tartışmanın yalnızca isimler üzerinden yürütülmemesi gerektiğini, yeni meclisin yetki ve sorumluluklarının da dikkate alınmasını istedi. TEKNOSAB ve diğer iştiraklerle ilgili kararların meclisin bilgisi ve denetimi dahilinde alınması gerektiğini belirten Matlı, “Biz hiçbir zaman bu meclisin üzerinde bir iş yapmayacağız. TEKNOSAB'da yatırım yapmaya çalışan, fabrikasını kurup üretim yapmak isteyen sanayicimize ilave maliyet yüklemeyeceğiz. Bu meclisin verdiği yetkinin hesabını yine bu meclise vereceğiz” dedi. Yeni dönemde meclis üyelerinin bilgi ve belgelere erişiminin öncelikli olduğunu vurgulayan Matlı, geçmiş dönemden devralınan projelerin ve iştiraklerin mali yapılarının bütün yönleriyle incelenmesi gerektiğini ifade etti.

“Amacımız Bursa iş dünyasının hakkını korumak”

Yeni meclisin yaklaşık yüzde 75'inin değiştiğine dikkat çeken Matlı, seçilmiş meclisin iradesine saygı gösterilmesi gerektiğini söyledi. TEKNOSAB Müteşebbis Heyeti konusunda hukuki süreçler kadar etik ve kurumsal sorumlulukların da gözetilmesini isteyen Matlı, “Meclisin iradesinin üzerinde hiçbir şey yok. 60 bin üyenin seçtiği insanların kararlarına saygı gösterilmesi gerekiyor. Biz kimsenin hakkını yemek istemiyoruz. Amacımız Bursa iş dünyasının hakkını, üyelerimizin maliyetlerini ve ihracat gücünü korumak” ifadelerini kullandı. Matlı, yeni yönetim döneminde meclisin bilgisi dışında kaynak aktarımı ve karar alma süreçlerinin olmayacağını belirterek, “159 arkadaşımızla birlikte bu şehirde 60 bin üyeye hesap vermekten başka kimseden çekinecek bir şeyimiz yok” dedi. 

“Madde 83 kabul ve 40 ret oyuyla kabul edildi”

TEKNOSAB Müteşebbis Heyeti’nin belirlenmesine ilişkin madde 83 kabul ve 40 ret oyuyla kabul edilirken, Barakfakih ve Kayapa Organize Sanayi Bölgelerinin Müteşebbis Heyetlerinin belirlenmesine ilişkin maddeler oy birliğiyle geçti. 

“BTSO meclisi devre dışı bırakılmış”

Meclis gündeminin sonunda söz alan BTSO Meclis üyesi Önder Matlı da oda iştiraklerinin mali yapısı ve sermaye aktarım yöntemlerine ilişkin eleştirilerde bulundu. Matlı, Uludağ’da Swissotel işlettiği Yaşam Boyu Eğitim Merkezi’nin 30 Haziran 2023 itibarıyla 164 milyon TL zarar gösterdiğini, buna karşılık 199 milyon TL sermaye avansı aktarıldığını belirterek, bu tutarın neden sermaye artırımı yerine avans olarak verildiğini sorguladı. Sermaye avansının yönetim kurulu kararıyla, sermaye artırımının ise meclis kararıyla yapılabildiğini ifade eden Matlı, “Burada sermaye avansı aktararak BTSO meclisini devre dışı bırakmışız. Sermaye artırımı yapılsaydı meclis kararı gerekecekti. 2023 yılından bu yana süregelen süreçte meclisin karar mekanizması devre dışı bırakılmıştır” değerlendirmesinde bulundu. Matlı, şirketlerin zarar etmesi veya kâr elde etmesinin ticari hayatın doğal bir parçası olduğunu, asıl meselenin mali işlemlerin hangi yöntemle ve hangi yetki çerçevesinde gerçekleştirilmiş olduğu vurgusunu yaptı. Matlı ayrıca, 9 yıldır düzenli olarak geldiği BTSO Meclis toplantılarında ilk defa gelir gider tablosu ve mali yapılara ilişkin rakamlar gördüğünü belirterek, yeni yönetimin şeffaflık anlayışına teşekkür etti.

RoboMartı, yapay zeka destekli sürücüsüz araçları paylaşımlı yolculuk modeliyle bir araya getirerek şehir içi ulaşımda yeni bir dönem başlatmayı hedefliyor.

Açıklamaya göre, daha çok ABD ve Çin gibi ülkelerle anılan otonom sürüş teknolojisi, Türkiye'de de gündeme gelirken, RoboMartı yüksek çözünürlüklü kameraları, lidar ve radar sensörleriyle çevresini 360 derece algılayabiliyor.

Yapay zeka destekli sistemin, trafik ışıklarını, yayaları, diğer araçları ve yol koşullarını analiz ederek sürüş kararları verebilecek şekilde tasarlandığı belirtildi.

Martı Kurucusu Oğuz Alper Öktem, RoboMartı ile Türkiye'de sürücüsüz ulaşımın geleceğine ilk adımı attıklarını söyledi.

Türkiye'de ulaşımın geleceğini şekillendirmek için çalışmalarına devam edeceklerini vurgulayan Öktem şunları kaydetti: "Hedefimiz, yapay zeka ile çalışan sürücüsüz araçları paylaşımlı yolculukla buluşturarak ulaşımda yeni bir dönem başlatmak. Test sürüşlerinin başarıyla tamamlanması, teknolojimizin geldiği noktayı ve Martı'nın bu alandaki öncülüğünü ortaya koyuyor." 

Buna göre, eylülde Türkiye'nin toplam ithalatı 2025'in aynı ayına kıyasla yüzde 5,6 artarak 31 milyar 129 milyon 990 bin dolar olarak gerçekleşti.

Bu tutarın 6 milyar 775 milyon 23 bin dolarlık kısmı enerji ithalatı olarak özetlenen "mineral yakıtlar, mineral yağlar ve bunların damıtılmasından elde edilen ürünler, bitümenli maddeler, mineral mumlar"dan oluştu.

Geçen yıl eylülde bu tutar 4 milyar 539 milyon 5 bin dolar olarak kayıtlara geçmişti. Böylece enerji ithalatı tutarı yıllık bazda yüzde 49,3 arttı.

Bu dönemde ham petrol ithalatı ise yüzde 14,4 artarak 3 milyon 133 bin 306 tona yükseldi.

Yapılan açıklamada, şirketin eğitim ve gelişim yaklaşımının kapsamını genişleterek KARDEMİR Akademi'yi hayata geçirdiği belirtilerek, "KARDEMİR'in eğitim ve öğrenme kültürünün temelleri, Türkiye'nin sanayileşme tarihinin ilk dönemlerine uzanıyor. Kuruluşunun ilk yıllarında yürüttüğü çıraklık ve mesleki eğitim çalışmaları, üretimin ihtiyaç duyduğu nitelikli insan kaynağının yetiştirilmesinde önemli rol oynadı. Teorik bilgi ile saha deneyimini buluşturan bu çalışmalar, KARDEMİR'in köklü eğitim ve öğrenme kültürünün temellerini oluşturdu." ifadeleri kullanıldı.

Fabrikanın birikimini, çalışanlarının gelişimine, kurumsal bilgi ve tecrübenin yeni kuşaklara aktarılmasına, genç yeteneklerin yetiştirilmesine, üniversite-sanayi işbirliklerinin güçlendirilmesine ve yenilikçi fikirlerle girişimcilik kültürünün desteklenmesine yönelik çalışmalarla sürdürdüğü aktarılan açıklamada, teknik ve mesleki gelişimin yanı sıra mentörlük, iç eğitmenlik ve bilgi paylaşımını destekleyen uygulamalarla çalışanlarının yetkinliklerini güçlendirmeye, deneyimli çalışanlarının sahip olduğu bilgi ve tecrübeyi yeni kuşaklara aktarmasına odaklanıldığı vurgulandı.

Açıklamada, KARDEMİR'in ve Türkiye Yüzyılı'nın gelecek vizyonuna katkı sağlayacak insan kaynağını yetiştirmek üzere ilk modülün hayata geçirildiği ifade edilerek, şunlar kaydedildi:

"ENTEGRE Aday Mühendis Programı, üniversitelerin mühendislik fakültelerinin son sınıf öğrencilerine teorik bilgilerini gerçek üretim ortamında uygulama fırsatı sunmak üzere tasarlandı. Üniversitelerle yürütülen işbirliği çalışmaları çerçevesinde geliştirilen program kapsamında öğrencilerin, eğitim aldıkları mühendislik bölümleri ve yetkinlikleri doğrultusunda uygun üretim ve destek birimleriyle eşleştirilmesi planlanıyor. Deneyimli teknik yöneticilerin mentörlüğünde gerçek iş süreçlerine katılacak adaylar, teknik eğitimler, saha uygulamaları ve proje çalışmalarıyla mesleki bilgi ve becerilerini geliştirme fırsatı bulacak."

Kok ve sinter tesislerinden yüksek fırınlara, çelikhaneden haddehanelere uzanan entegre üretim süreçlerinin genç mühendis adaylarına farklı alanlarda deneyim kazanma imkanı sunduğu bildirilen açıklamada, üretim, bakım, enerji, kalite, otomasyon, dijitalleşme ve yalın dönüşüm gibi alanlarda gerçekleştirilecek çalışmaların, öğrencilerin teknik yetkinliklerinin yanı sıra problem çözme, ekip çalışması ve iş disiplini becerilerini de destekleyeceği vurgulandı.

Programı başarıyla tamamlayan adayların, KARDEMİR'in gelecekteki insan kaynağı ihtiyaçları doğrultusunda yetenek havuzunda değerlendirilebileceğine değinilen açıklamada, "KARDEMİR, çelik üretimindeki gücünü insan kaynağının bilgi ve deneyimiyle bütünleştiriyor. KARDEMİR Akademi ile kurumsal hafızasını güçlendiren, bilgi paylaşımını teşvik eden ve genç yetenekleri geleceğe hazırlayan sürdürülebilir bir öğrenme kültürü oluşturmayı hedefliyor." ifadeleri kullanıldı.

Satış ilanları Resmi Gazete'de yayımlandı.

Buna göre, Gaziantep Şahinbey'de bulunan arsa nitelikli gayrimenkullerden oluşan Naksan Plastik Gayrimenkulleri Ticari ve İktisadi Bütünlüğü ile Şehitkamil OSB'de bulunan Naksan Plastik Gayrimenkulü Ticari ve İktisadi Bütünlüğü, dükkan nitelikli bağımsız bölümlerden oluşan Naksan Plastik Şehitkamil Gayrimenkulleri Ticari ve İktisadi Bütünlüğü, Burak'ta bulunan tarla vasfındaki gayrimenkullerden oluşan Naksan Plastik Şehitkamil Gayrimenkulleri Ticari ve İktisadi Bütünlüğü ile Sam'da bulunan Naksan Plastik Şehitkamil Gayrimenkulü Ticari ve İktisadi Bütünlüğü ve İzmir'de bulunan Ege Dünya Ticaret Merkezi Ticari ve İktisadi Bütünlüğünü satışa çıkardı. Söz konusu ihalelerde kapalı zarf ve açık artırma usulleri birlikte uygulanacak.

Buna göre H-ÜFE, geçen ay bir önceki aya kıyasla yüzde 0,17, geçen yılın aralık ayına göre yüzde 32,88, geçen yılın aynı ayına kıyasla yüzde 33,23 ve 12 aylık ortalamalara göre yüzde 34,31 yükseldi.

Endeks, Eylül 2025'e göre ulaştırma ve depolama hizmetlerinde yüzde 39,99, konaklama ve yiyecek hizmetlerinde yüzde 28,09, bilgi ve iletişim hizmetlerinde yüzde 28,03, gayrimenkul hizmetlerinde yüzde 21,93, mesleki, bilimsel ve teknik hizmetlerde yüzde 32,44, idari ve destek hizmetlerinde yüzde 30,17 arttı.

H-ÜFE'de eylülde bir önceki aya kıyasla ise ulaştırma ve depolama hizmetlerinde yüzde 1,78, bilgi ve iletişim hizmetlerinde yüzde 0,37, mesleki, bilimsel ve teknik hizmetlerde yüzde 0,84 artış olurken konaklama ve yiyecek hizmetlerinde yüzde 1,16, gayrimenkul hizmetlerinde yüzde 2,51, idari ve destek hizmetlerde yüzde 2,53 azalış gerçekleşti.

Buna göre, Genel Ticaret Sistemi (GTS) kapsamında ihracat eylülde geçen yılın aynı ayına kıyasla yüzde 15,3 artışla 25 milyar 967 milyon dolara, ithalat yüzde 5,6 yükselişle 31 milyar 130 milyon dolara çıktı.

Dış ticaret açığı, eylülde yıllık bazda yüzde 25,8 azalarak 6 milyar 957 milyon dolardan 5 milyar 163 milyon dolara geriledi.

İhracatın ithalatı karşılama oranı Eylül 2025'te yüzde 76,4 iken geçen ay yüzde 83,4 oldu.

Ocak-eylül döneminde dış ticaret açığı yüzde 5,7 arttı

Ocak-eylül döneminde ihracat geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 5,2 artarak 210 milyar 952 milyon dolar, ithalat yüzde 5,3 yükselişle 281 milyar 919 milyon dolar olarak hesaplandı.

Söz konusu dönemde, dış ticaret açığı yüzde 5,7 artışla 67 milyar 163 milyon dolardan 70 milyar 967 milyon dolara çıktı.

İhracatın ithalatı karşılama oranı Ocak-Eylül 2025 döneminde yüzde 74,9 iken bu yılın aynı döneminde yüzde 74,8 oldu.

Enerji ve altın hariç dış ticaret

Geçen ay enerji ürünleri ve parasal olmayan altın hariç ihracat, yüzde 10,5 artarak 21 milyar 167 milyon dolardan 23 milyar 385 milyon dolara yükseldi.

Enerji ürünleri ve parasal olmayan altın hariç ithalat, yüzde 6,7 artışla 22 milyar 430 milyon dolardan 23 milyar 926 milyon dolara çıktı.

Enerji ürünleri ve parasal olmayan altın hariç dış ticaret açığı, eylülde 541 milyon dolar olarak gerçekleşti. Dış ticaret hacmi, yüzde 8,5 artışla 47 milyar 310 milyon dolar oldu.

Söz konusu ayda enerji ve altın hariç ihracatın ithalatı karşılama oranı yüzde 97,7 olarak belirlendi.

İmalat sanayisinin payı yüzde 93,4

Ekonomik faaliyetler incelendiğinde, ihracatta eylülde imalat sanayisinin payı yüzde 93,4, tarım, ormancılık ve balıkçılık sektörünün payı yüzde 3,5, madencilik ve taş ocakçılığının payı yüzde 2,2 oldu.

Ocak-eylül döneminde ise ihracatta imalat sanayisinin payı yüzde 93,8, tarım, ormancılık ve balıkçılık sektörünün payı yüzde 3,6, madencilik ve taş ocakçılığının payı yüzde 1,9 olarak belirlendi.

Geniş ekonomik gruplar sınıflamasına göre, ithalatta eylülde ara malların payı yüzde 69,9, sermaye mallarının payı yüzde 15,4 ve tüketim mallarının payı yüzde 14,6 olarak hesaplandı.

İthalatta, yılın 9 ayında ara malların payı yüzde 71, sermaye mallarının payı yüzde 14,1 ve tüketim mallarının payı yüzde 14,5 oldu.

Almanya ihracatta, Çin ithalatta ilk sırada

Eylülde ülkeler özelinde ihracatta ilk sırayı 2 milyar 46 milyon dolarla Almanya aldı. Bu ülkeyi 1 milyar 913 milyon dolarla ABD, 1 milyar 442 milyon dolarla Birleşik Krallık, 1 milyar 186 milyon dolarla Irak, 1 milyar 128 milyon dolarla İtalya takip etti. Söz konusu ayda ilk 5 ülkeye yapılan ihracat, toplam ihracatın yüzde 29,7'sini oluşturdu.

Ocak-eylül döneminde de ihracatta ilk sıra 17 milyar 89 milyon dolarla Almanya'nın oldu. Bu ülkeyi 13 milyar 798 milyon dolarla ABD, 12 milyar 131 milyon dolarla Birleşik Krallık, 10 milyar 309 milyon dolarla İtalya ve 8 milyar 446 milyon dolarla İspanya takip etti. Bu dönemde ilk 5 ülkeye yapılan ihracat, toplam ihracatın yüzde 29,3'üne karşılık geldi.

Eylülde ithalatta ilk sırada Çin yer aldı. Bu ülkeden yapılan ithalatın tutarı 5 milyar 264 milyon dolar olarak hesaplandı. Çin'in ardından 2 milyar 246 milyon dolarla Almanya, 1 milyar 848 milyon dolarla Rusya, 1 milyar 776 milyon dolarla ABD, 1 milyar 136 milyon dolarla İtalya geldi. İlk 5 ülkeden yapılan ithalat, toplam ithalatın yüzde 39,4'ünü oluşturdu.

Ocak-eylül dönemi ithalatta da ilk sıra 41 milyar 319 milyon dolarla Çin'in oldu. Çin'i 27 milyar 956 milyon dolarla Rusya, 20 milyar 317 milyon dolarla Almanya, 15 milyar 147 milyon dolarla ABD, 11 milyar 313 milyon dolarla İtalya izledi. İlk 5 ülkeden yapılan ithalat, toplam ithalatın yüzde 41,2'sine tekabül etti.

Yüksek teknolojili ürünlerin imalat sanayisi ihracatı içindeki payı yüzde 4,1 oldu

Mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış seriye göre, eylülde bir önceki aya göre ihracat yüzde 2,1, ithalat yüzde 2,8 arttı. Takvim etkilerinden arındırılmış seriye göre ise eylülde geçen yılın aynı ayına göre ihracat yüzde 15,6, ithalat yüzde 5,6 artış gösterdi.

Teknoloji yoğunluğuna göre dış ticaret verileri, ISIC Rev.4 sınıflaması içinde yer alan imalat sanayisi ürünlerini kapsıyor. Eylülde bu sınıflamaya göre imalat sanayi ürünlerinin toplam ihracattaki payı yüzde 93,4 oldu. Yüksek teknoloji ürünlerinin imalat sanayi ürünleri ihracatı içindeki payı yüzde 4,1 olarak kayıtlara geçti.

Ocak-eylül döneminde ISIC Rev.4'e göre imalat sanayisi ürünlerinin toplam ihracattaki payı yüzde 93,8, yüksek teknoloji ürünlerinin imalat sanayisi ürünleri ihracatı içindeki payı yüzde 3,7 oldu.

Eylülde imalat sanayisi ürünlerinin toplam ithalattaki payı yüzde 82 olarak hesaplandı. Yüksek teknoloji ürünlerinin imalat sanayisi ürünleri ithalatı içindeki payı, yüzde 12,7 olarak gerçekleşti.

Ocak-eylül döneminde imalat sanayisi ürünlerinin toplam ithalattaki payı yüzde 80,3, yüksek teknoloji ürünlerinin imalat sanayisi ürünleri ithalatı içindeki payı ise yüzde 12,1 olarak belirlendi.

Özel Ticaret Sistemi verileri

Özel Ticaret Sistemi'ne göre ise eylülde ihracat geçen yılın aynı ayına kıyasla yüzde 14,8 artarak 23 milyar 506 milyon dolara, ithalat yüzde 3 yükselerek 28 milyar 852 milyon dolara çıktı.

Eylül ayında dış ticaret açığı yüzde 29,2 azalarak 7 milyar 552 milyon dolardan 5 milyar 347 milyon dolara geriledi. İhracatın ithalatı karşılama oranı Eylül 2025'te yüzde 73 iken, bu yılın aynı ayında yüzde 81,5'e yükseldi.

Özel Ticaret Sistemi'ne göre ihracat, ocak-eylül döneminde geçen yılın aynı dönemine kıyasla yüzde 5,6 artarak 192 milyar 105 milyon dolar, ithalat yüzde 5,5 yükselişle 264 milyar 676 milyon dolar olarak belirlendi.

Ocak-eylül döneminde dış ticaret açığı yüzde 5,3 artarak, 68 milyar 893 milyon dolardan 72 milyar 571 milyon dolara çıktı. İhracatın ithalatı karşılama oranı geçen yılın 9 ayında yüzde 72,5 iken, bu yılın aynı döneminde yüzde 72,6'ya çıktı.

Enflasyonda yıllık oran yaklaşık beş yıl sonra ilk kez %30’un altına gerileyerek %29,73’e düşerken, reel sektör yüksek finansman maliyetleri, likidite sıkışıklığı ve küresel risklerle mücadele etmeye devam ediyor.

İzmir Ticaret Odası (İZTO) Yönetim Kurulu Başkanı Mahmut Özgener, faiz kararının tek başına yeterli olmadığını vurgulayarak, güven ortamının güçlendirilmesi, fon soruşturmaları ve MSCI uyarıları gibi sermaye piyasası başlıklarında şeffaflığın artırılması ve ihracat desteklerinin genişletilmesi çağrısında bulundu.

Merkez Bankası’nın politika faizini %37’den %36’ya düşürmesini değerlendirirken, faiz kararlarındaki metin değişikliğine dikkat çekti. Karar metninde atılacak adımların büyüklüğü ve zamanlamasına vurgu yapılmasının önemli bir yönelim değişikliği olduğunu belirten Özgener, para politikasındaki gevşemenin üretim ve yatırım koşullarına yansıması için farklı politika araçlarıyla desteklenmesi gerektiğini ifade etti.

Uluslararası endeks sağlayıcısı Morgan Stanley Capital International’ın (MSCI) Türkiye piyasalarına ilişkin uyarılarına dikkat çeken Özgener, “MSCI’nın gerekli iyileşmelerin sağlanmaması halinde Türkiye’nin gelişmekte olan piyasalar statüsünü yeniden değerlendirebileceğini ve Haziran 2027’ye kadar somut ilerleme arayacağını belirtmesi, yatırım ortamında güvenin ve öngörülebilirliğin güçlendirilmesi gerektiğini gösteriyor. Kısa vadede fon soruşturmasına ilişkin çalışmaların ve sermaye piyasalarına yönelik düzenleyici süreçlerin hukuki çerçeve içerisinde, belirsizliği azaltacak şekilde sonuçlandırılması ekonomik istikrar açısından kritik önem taşıyor” diye konuştu.

“Karbon maliyetleri rekabetin parçası”

AB Gümrük Reformu ve Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) gibi küresel düzenlemelerin ihracatçının rekabet gücünü doğrudan etkileyeceğini söyleyen Özgener, reel sektöre yönelik finansman taleplerini dile getirdi.

Karbon maliyetinin artık ihracatçının rekabette bir parçası olduğunu belirten Özgener, 2026 yılı ithalatına ilişkin ilk yıllık SKDM beyannamesi ve sertifika teslimi için son tarihin 30 Eylül 2027 olduğunu hatırlatarak firmaları yeşil dönüşüm kapasitelerini artırmaya çağırdı.

İmalat sanayisinde faaliyet gösteren işletmelerin finansmana erişiminin kolaylaştırılması, üretim kapasitelerinin ve mevcut istihdamın korunması amacıyla yürütülen İstihdamı Koruma Destek Programı’na ilişkin bilgi veren Özgener, “Gerekli şartları sağlayan işletmelerimize 6 aya kadar anapara ödemesiz, 36 aya kadar vadeli kredi imkânı sunuluyor. Krediler için 12 puan faiz veya kâr payı desteği sağlanıyor. Programdan yararlanabilmek için 2026 yılı Ocak-Haziran dönemindeki ortalama aylık prim gün sayısının, Temmuz-Aralık 2026 döneminde korunması önem taşıyor. Son başvuru tarihinin 31 Ekim” bilgilerini verdi.

Özgener, 1 Ekim’de yenilenen düzenlemeyle döviz almama taahhüdünün kaldırılmasını olumlu bulduklarını ancak %3’lük destek oranının artırılması, 100 milyon TL'lik üst sınırın esnetilmesi ve KOBİ'ler için karmaşık katma değer hesaplamalarının sadeleştirilmesi gerektiğini sözlerine ekledi.

"K şeklinde büyüme riske işaret ediyor"

IMF’nin Dünya Ekonomik Görünüm Raporu’na göre, küresel ekonomideki gelişmelerin "K şeklinde büyüme" görünümünü belirginleştirdiğini söyleyen Özgener, “Orta Doğu’da tırmanan gerilim nedeniyle Brent petrolün varil fiyatı 110 doların üzerine çıkarak Mayıs 2026’dan bu yana en yüksek seviyesine ulaştı. Yükselen enerji maliyetleri işletmelerin planlamalarında mutlaka dikkate alınmalı” dedi.

Işılay Reis Yorgun mesajında, "29 Ekim 1923, milletimizin bağımsızlık mücadelesini Cumhuriyet ile taçlandırdığı, geleceğini kendi iradesiyle şekillendirme kararlılığını ortaya koyduğu tarihtir. Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün önderliğinde, büyük fedakarlıklarla kurulan Cumhuriyet, eğitimden tarıma, sanayiden toplumsal yaşama uzanan köklü bir dönüşümün ve ilerlemenin önünü açmıştır. Bugün bize düşen, bu kazanımları koruyarak çağın ihtiyaçlarına bilgi, dayanışma ve kararlılıkla yanıt vermektir. 1981 yılından bu yana, Cumhuriyetimizin açtığı yolda ülkemize değer katma sorumluluğuyla hareket ediyoruz. Toprağın bereketini emeğin gücüyle buluşturan üretim anlayışımızı, gelecek nesillere karşı taşıdığımız sorumluluğun önemli bir parçası olarak görüyoruz." ifadelerini kullandı.

"Bu topraklarda üretilen her değer, geleceğimize katkıdır"

"Ülkemizin kalkınmasında her emeğin ayrı bir değeri olduğuna inanıyoruz." diyen Yorgun şunları kaydetti: "Tarlasında çalışan çiftçimizin, fabrikada emek veren işçimizin, çocuklarımızı yetiştiren öğretmenimizin ve ülkesine katkı sunmak için çalışan herkesin çabasını, birlikte ilerlemenin temel gücü olarak görüyoruz. Cumhuriyet, milletimizin cesaretinin, dayanışmasının ve geleceğe duyduğu sarsılmaz inancın eseridir. Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün önderliğinde kazanılan bağımsızlık ve kurulan Cumhuriyet, bizlere kendi geleceğimizi inşa etme imkanı ve sorumluluğu vermiştir. Bu kıymetli mirası yaşatmak; çalışmayı, üretmeyi, öğrenmeyi ve ülkemize değer katmayı gerektiriyor. Bizim için toprağa atılan her tohum, yarınlara duyulan inancın bir ifadesidir. Çiftçimizin emeğine sahip çıkmak, yerli üretimi desteklemek, toprağımızı ve suyumuzu korumak; gelecek nesillere karşı sorumluluğumuzdur. Çünkü güçlü bir geleceğin, üretmeye devam eden bir Türkiye ile mümkün olduğuna inanıyoruz."

"Çocuklarımızın umuduna, ülkemizin yarınlarına sahip çıkıyoruz"

Açıklamanın devamında, "Cumhuriyetimizin bizlere açtığı ufku, çocuklarımızın hayallerinde ve öğrenme heyecanında görüyoruz. Çocuklarımızın eğitimle güçlendiği, gençlerimizin yeteneklerini geliştirebildiği ve kadınların hayatın her alanında eşit fırsatlarla yer alabildiği bir toplumu ortak hedefimiz olarak benimsiyoruz. Bilginin yol gösterdiği, emeğin karşılık bulduğu ve her bireyin katkısının değer gördüğü bir yaşamın, ülkemizi daha ileriye taşıyacağına inanıyoruz." diyen Işılay Reis Yorgun, "Gelecek nesillere bırakacağımız mirasın yalnızca ürettiklerimizden ibaret olmadığını biliyoruz. Dayanışma kültürümüzü, toprağımıza duyduğumuz saygıyı ve Cumhuriyetimize olan bağlılığımızı da bu mirasın önemli bir parçası olarak görüyoruz." vurgusunu yaptı.

Işılay Reis Yorgun açıklamasını şöyle sonlandırdı:

"Reis Gıda olarak 45 yıllık yolculuğumuzda taşıdığımız çalışma azmini, bu ülkenin topraklarına ve insanına duyduğumuz bağlılıkla geleceğe taşıyoruz. Cumhuriyetimizin ikinci yüzyılında da üretmeye, emeğe değer vermeye ve ülkemize katkı sunmaya kararlılıkla devam edeceğiz. 

Başta Cumhuriyetimizin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk olmak üzere, silah arkadaşlarını ve bağımsızlık mücadelemizin tüm kahramanlarını saygı, rahmet ve minnetle anıyoruz.

29 Ekim Cumhuriyet Bayramımız kutlu olsun."