Kazan ve Basınçlı Kap Sanayicileri Derneği (KBSD) Başkanı Hamdi Hoplamaz, Başkan Yardımcısı Eralp Pamukçu ve Genel Sekreter Cemalettin Kutluca, EKONOMİ gazetesinde düzenlenen yuvarlak masa toplantısında sektörün gündemini değerlendirdi. EKONOMİ Gazetesi Yönetim Kurulu Başkanı Hakan Güldağ, Haber Koordinatörü Mustafa Kemal Çolak ve Sorumlu Yazıişleri Müdürü İmam Güneş'in katıldığı toplantıda kamu alımlarında rekabet koşulları, ihracat, finansman, artan üretim maliyetleri ve teknolojik dönüşüm konuları ele alındı.

ÖZEL SEKTÖR YERLİYİ SEÇİYOR, KAMUDA TABLO DEĞİŞİYOR 

Türk kazan üreticilerinin Avrupa'daki rakipleriyle aynı standartlarda üretim yaptığını belirten Hoplamaz, kamu alımlarında farklı bir tabloyla karşılaştıklarını söyledi. Özel sektörün buhar kazanı ihtiyacının neredeyse tamamını yerli üreticilerden karşıladığını vurgulayan Hoplamaz, bu durumu her bin kazanlık alımın yaklaşık 990'ının yerli üreticilere yönelmesi örneğiyle açıkladı. Kamu yatırımlarında ise yabancı ürünlerin payının yüzde 80'leri bulduğunu tahmin ettiklerini ifade eden Hoplamaz, “Şehir hastaneleri, devlet hastaneleri, cezaevleri ve savunma sanayisi yatırımlarında yerli üreticilerin daha fazla değerlendirilmesini bekliyoruz. Kamu alımlarında yerli ürünler için yüzde 15 fiyat avantajı uygulanabiliyor ancak bazı büyük yatırımlar bu sistemin dışında kalabiliyor. Türkiye'nin en büyük sanayi kuruluşları bizim kazanlarımızı kullanıyor. Türkiye'de yatırım yapan yabancı firmalar da bizi tercih ediyor. Aynı başarıyı kamu projelerinde de göstermek istiyoruz” dedi.

“TEKNİK ŞARTNAMELER REKABETE AÇIK OLMALI” 

Kamu ihalelerinde teknik şartnamelerin hazırlanma biçiminin rekabet açısından önemli olduğunu belirten Hoplamaz, bazı projelerde belirlenen özelliklerin yerli firmaların katılımını güçleştirebildiğini söyledi. Türk üreticilerin Avrupa'daki rakipleriyle aynı malzemeleri, üretim teknolojilerini ve uluslararası standartları kullandığını vurgulayan Hoplamaz, “Avrupa'daki bir kazan nasıl üretiliyorsa bizim kazanlarımız da aynı standartlarda üretiliyor. Hatta bazı üreticilerimizin daha kaliteli ürünler yaptığını iddia ediyorum. Alman da Amerikalı da gelsin, biz de teklif verelim. Kim daha iyi şartları sağlıyorsa o kazansın. Ayrıcalık değil, eşit rekabet istiyoruz” diye konuştu.

Makine ve Kimya Endüstrisi'nin son dönemdeki büyük bir yatırımında yerli üreticilerin tekliflerinin tercih edilmediğini aktaran Hoplamaz, kamu yatırımlarının kazan üreticilerinin yanı sıra pompa, vana ve diğer ekipman tedarikçileri açısından da önemli olduğunu belirtti. Kamu yatırımlarının sektörün yurt içi satışlarının yaklaşık yüzde 20'sine karşılık gelebileceğini tahmin ettiklerini söyleyen Hoplamaz, yerli üretimin daha fazla değerlendirilmesinin yatırım ve istihdama katkı sağlayacağını ifade etti.

AVRUPA KAMU ALIMLARINDA YERLİ ÜRETİMİ ÖNE ÇIKARMAYA HAZIRLANIYOR 

Avrupa Birliği'nin kamu alımlarında Avrupa menşeli ürünleri önceleyen düzenlemeler üzerinde çalıştığını hatırlatan KBSD Başkanı Hamdi Hoplamaz, şirketlerin sahiplik yapısına ilişkin yeni kriterlerin de tartışıldığını belirterek şöyle devam etti:

“Avrupa kendi sanayisini korumak için yeni kurallar üzerinde çalışıyor. Şirketlerin sahiplik yapısına kadar uzanan kriterler tartışılıyor. Bu düzenlemeler henüz taslak aşamasında ancak Çin'e karşı alınması planlanan önlemler Türkiye'yi de etkileyebilir. Dünyada rekabetin kuralları değişiyor. Bizim de yerli sanayimizin geleceğini düşünmemiz gerekiyor. Özellikle hastaneler, enerji tesisleri ve savunma sanayisi gibi kritik yatırımlarda kullanılan ekipmanların güvenilirliği çok önemli. Kamu alımlarında yalnızca fiyat ve performans değil, tedarik sürekliliği ve siber güvenlik de dikkate alınmalı. Endüstriyel sistemler giderek dijitalleşiyor. Bu nedenle yerli üreticilerin teknik servis, tedarik güvenliği ve sistem güvenilirliği açısından sağlayabileceği avantajların da değerlendirilmesi gerektiğini düşünüyoruz.”

İHRACATI İKİYE KATLAMA POTANSİYELİ 

Sektörün üretim kapasitesi, ekonomik büyüklüğü ve ihracat performansına ilişkin şu bilgiler veren Hoplamaz, şunları söyledi: 

“1985 yılında kurulan derneğimizin yaklaşık 110 üyesi bulunuyor. Bunların 50'ye yakını doğrudan kazan üreticisi. Türkiye genelinde yaklaşık 200 kazan üreticisi, yan sanayiyle birlikte ise 600 civarında işletme faaliyet gösteriyor. Üyelerimiz sektör cirosunun yüzde 70'inden fazlasını temsil ediyor. Kazan, brülör ve ilgili ekipmanları kapsayan ekosistemimizin büyüklüğü 1,5-2 milyar dolara ulaşıyor. Isıtma sistemleri ve ekipmanları ihracatımız da son beş yılda yaklaşık 300- 400 milyon dolardan 900 milyon dolara yükseldi. Özellikle yoğuşmalı ve endüstriyel kazanlarda ihracatımız artıyor. Ancak potansiyelimiz bunun çok üzerinde. Finansman, verimlilik ve kamu alımlarındaki sorunları çözebilirsek ihracatımızı en az iki katına çıkarabiliriz.”

ÇİN'İN UZUN VADELİ FİNANSMANI TÜRK ÜRETİCİLERİ ZORLUYOR 

Çinli üreticilerin gelişmekte olan pazarlarda uzun vadeli finansman imkânlarıyla rekabet avantajı elde ettiğini belirten Hoplamaz, özellikle Afrika ve Orta Asya'da 60-72 aya ulaşan vadelerle satış yapıldığını söyledi. Çin'in kazan sektöründe henüz belirleyici bir ağırlığa ulaşmadığını ancak gelecekte önemli bir rakip olacağını ifade eden Hoplamaz, “Çin hem uygun fiyat hem de uzun vadeli finansmanla geliyor. Yatırımcı yalnızca ürünü değil, finansmanı da satın alıyor. Bizim aynı şartlarda rekabet etmemiz kolay değil. Mühendislik, kalite ve müşteriye özel üretimdeki avantajlarımızı teknoloji yatırımlarıyla güçlendirmemiz gerekiyor” diye konuştu.

Rusya ve Ukrayna'daki savaş nedeniyle önemli sipariş fırsatlarının beklemede kaldığını belirten Hoplamaz, ticaret koşullarının normalleşmesi halinde bu pazarlarda yeniden büyüme beklediklerini söyledi. Sektörün kendi eksiklerini gidermek için de çalışmalar yürüttüğünü aktaran Hoplamaz, 6-8 Kasım'da Kıbrıs'ta proje tasarımcılarıyla bir araya gelerek kalite, teslimat ve projelendirme konularını değerlendireceklerini ifade etti.

“ROMANYA'YI İŞÇİLİK MALİYETİNDE GEÇTİK” 

Türk kazan üreticilerinin rekabet gücünü değerlendiren KBSD Başkan Yardımcısı Eralp Pamukçu, artan işçilik maliyetleri ve verimlilik farkının sektör üzerindeki baskısını artırdığını söyledi. Romanya'da saatlik işçilik maliyetinin yaklaşık 9,5 avro olduğunu, Türkiye'deki fabrikalarda ise 10 avronun aşıldığını belirten Pamukçu, “Yemek ve servis giderleriyle maliyet daha da yükseliyor. Ancak asıl mesele verimlilik. Avrupa'da bir kişinin yaptığı işi bizde iki kişiyle yapabildiğimiz durumlar var. Bu nedenle saatlik ücretimiz daha düşük görünse bile birim üretim maliyetimiz daha yüksek olabiliyor” dedi.

Kazan üretiminin büyük ölçüde müşteri ihtiyaçlarına göre gerçekleştirildiğini anlatan Pamukçu, siparişe özel üretimin Çin karşısında bir avantaj sağladığını ancak maliyetlerin düşürülmesi için otomasyon yatırımlarının zorunlu hale geldiğini belirtti.

VERİMLİLİK AÇIĞINI OTOMASYONLA KAPATMAYI HEDEFLİYOR 

Artan maliyetler nedeniyle robot ve iş birlikçi robot (kobot) yatırımlarının önem kazandığını belirten Pamukçu, kendi şirketlerinde gerçekleştirdikleri kobot yatırımının 7-8 ayda kendini amorti ettiğini söyledi. Bu teknolojilerin verimliliği artırdığını ancak sektördeki birçok firmanın yatırım yapabilecek finansal güce sahip olmadığını ifade eden Pamukçu, makine sektörüne özel destek mekanizmaları oluşturulmasını istedi.

Otomasyon yatırımlarının rekabet gücü açısından kritik olduğunu söyleyen Hoplamaz ise “Makine sektörüne özel bir teşvik mekanizmasına ihtiyaç var. Robot, kobot ve ileri üretim teknolojileri için 36- 48 ay vadeli, düşük faizli krediler sağlanabilir. Avrupa ile aramızdaki verimlilik farkını kapatmamız gerekiyor” dedi.

YEŞİL DÖNÜŞÜM, YENİ PAZAR KAPISI AÇTI 

Sanayide yeşil dönüşümün kazan üreticileri açısından yeni fırsatlar yarattığını belirten Hamdi Hoplamaz, özellikle atık ısı geri kazanımı, elektrikli kazanlar ve hidrojen teknolojilerinde yatırımların arttığını söyledi. Çelik, çimento, kimya ve tekstil gibi sektörlerde enerji verimliliği yatırımlarının kazan talebini desteklediğini aktaran Hoplamaz, 2027 sonrasında endüstriyel modernizasyon projelerinin daha da hızlanmasını beklediklerini ifade etti. Çatı güneş enerjisi santrali bulunan işletmelerin ürettikleri fazla elektriği kazanlarda değerlendirmeye başladığını söyleyen Hoplamaz, “Fabrikalar güneşten ürettikleri elektriği satmak yerine elektrikli kazanlarda kullanabiliyor. Güneşin olduğu saatlerde elektrikli kazan, diğer zamanlarda doğal gazlı sistem çalışıyor. Böylece hem enerji maliyetleri hem de karbon salımı azaltılabiliyor” dedi.

Hidrojen yakıtlı kazanlarda çalışmaların sürdüğünü ancak yüksek maliyetlerin yaygınlaşmayı sınırladığını belirten Hoplamaz, yapay zekâ destekli kazanların da geliştiğine dikkat çekti. Kendi şirketlerinde kazanların çalışma verilerini uzaktan izleyebildiklerini ve olası arızaları önceden tespit edebildiklerini anlatan Hoplamaz, bu teknolojilerin enerji verimliliğini artırırken üretim kayıplarını azalttığını söyledi.

İKİNCİ EL İTHALATA SIKI DENETİM ÇAĞRISI 

Kazanların yüksek basınç ve sıcaklık altında çalışması nedeniyle üretim ve işletme güvenliğinin büyük önem taşıdığını belirten Hoplamaz, özellikle ikinci el kazanların ithalatı ve bakım süreçlerinde daha etkin denetimlere ihtiyaç olduğunu söyledi. Bazı yatırımlarla birlikte ikinci el kazanların da Türkiye'ye getirilebildiğini aktaran Hoplamaz, geçmişi ve bakım durumu yeterince bilinmeyen ürünlerin güvenlik riski oluşturabileceğine dikkat çekti.

Kazanların yetkin operatörler tarafından çalıştırılması gerektiğini vurgulayan Hoplamaz, “Kazan sıradan bir makine değil. Gerekli önlemler alınmadığında ciddi kazalara yol açabiliyor. Amacımız ceza kesilmesi değil, kazanların güvenli ve verimli çalıştırılması. Bunun için operatörlerin eğitimli ve belgeli olması gerekiyor” dedi.

KAZAN SANAYİSİNDEN REKABET GÜCÜNÜ ARTIRACAK 7 MADDELİK REÇETE

1- Yerli üreticilerin kamu yatırımlarında daha fazla değerlendirilmesi, teknik şartnamelerin bütün üreticilerin eşit koşullarda teklif verebileceği şekilde hazırlanması. 
2- Robot, kobot ve ileri üretim teknolojileri yatırımları için 36-48 ay vadeli, uygun faizli kredi ve sektöre özel teşvik mekanizmalarının geliştirilmesi. 
3- Özellikle Çinli rakiplerin 60-72 aya ulaşan vadeli satışlarına karşı Türk üreticilerin uluslararası projelerde rekabet edebilmesini sağlayacak finansman imkânlarının artırılması. 
4- Meslek liseleri ile sanayi arasındaki iş birliğinin güçlendirilmesi, kaynakçı ve teknik personel ihtiyacına yönelik uygulamalı eğitimlerin yaygınlaştırılması. 
5- İthal edilen ikinci el kazanların teknik yeterlilik ve güvenlik kontrollerinin güçlendirilmesi, mevcut kazanların periyodik bakım ve denetimlerinin etkinleştirilmesi. 
6- Kazan operatörlerinin eğitim ve belgelendirme süreçlerinin yaygınlaştırılması, üniversiteler ve sanayi kuruluşlarıyla eğitim ve sınav merkezlerinin artırılması. 
7- Atık ısı geri kazanımı, elektrikli kazanlar, hidrojen teknolojileri ve dijital izleme sistemlerine yönelik yatırımların desteklenmesi.

Sanayi eleman arıyor, mesleki eğitim ihtiyacı karşılayamıyor

Kazan sanayisinde nitelikli iş gücü sorununun giderek büyüdüğünü belirten Kazan ve Basınçlı Kap Sanayicileri Derneği (KBSD) Başkan Yardımcısı Eralp Pamukçu, mesleki eğitimin sanayinin ihtiyaçlarına göre yeniden yapılandırılması gerektiğini söyledi. Her yıl iş birliği yaptıkları meslek lisesinden fabrikalarına 15-16 öğrencinin geldiğini aktaran Pamukçu, “Bunların bir bölümünü işe almak istiyoruz ancak bir veya ikisini alabiliyoruz. Çünkü mesleki yeterlilikleri beklentilerimizi karşılamıyor. Sanayide kaynakçıdan montaj personeline kadar nitelikli çalışan ihtiyacı var. Mesleki eğitimde hem teknik becerilerin hem de çalışma disiplininin güçlendirilmesi gerekiyor” dedi. 

Küresel çelik piyasasında talep baskısı ve maliyet sorunları derinleşirken Çin, dünyanın en büyük üreticisi olmasına dayanan hacim avantajını daha yüksek katma değerli üretime dönüştürmeye hazırlanıyor. İnşaat sektöründeki zayıflığın geleneksel çelik ürünlerine yönelik talebi aşağı çektiği ülkede üreticiler, otomotivden makineye, enerji ekipmanlarından ileri teknoloji sanayilerine uzanan alanların ihtiyaç duyduğu nitelikli çeliklere ağırlık veriyor.

Ham çelik üretiminde gerileme var 

Çin Demir ve Çelik Birliği (CISA) verilerine göre, ülkenin ham çelik üretimi 2026’nın ilk dokuz ayında geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 2,9 azalarak yaklaşık 725 milyon tona geriledi. Aynı dönemde ham çelik tüketimi yüzde 3,8 düşüşle 625 milyon tona indi. Birliğin izlediği büyük ölçekli çelik işletmelerinin toplam karı ise yüzde 27,4 azalarak 71,8 milyar yuana (10,8 milyar dolar) düştü. Üretim, talep ve kârlılıktaki eş zamanlı gerileme, sektörün yalnızca kapasite artışıyla büyüme döneminin sınırlarına geldiğini gösteriyor.

Sanayi ve Bilgi Teknolojileri Bakanlığı dahil beş kamu kurumunun 2025-2026 dönemini kapsayan yol haritası yüksek teknoloji ürünü çelik arzının artırılmasını öngörüyor. Planda ayrıca ekipman yenileme, dijital dönüşüm ve düşük karbonlu üretime geçiş temel öncelikler arasında yer alıyor. Hükümet, sektörün katma değerli üretim artışını yıllık ortalama yüzde 4 civarında tutmayı hedefliyor.

İnşaatın payı geriliyor, imalat öne çıkıyor 

Talepteki değişim, üretim kompozisyonunu da yeniden şekillendiriyor. CISA verilerine göre imalat sanayisinin Çin’in çelik tüketimindeki payı 2026’nın ilk yarısında yüzde 52’ye yükseldi. Bu oran 2025’te yüzde 51 düzeyindeydi. İlk dokuz ayda inşaat sektörünün önemli girdilerinden inşaat demiri üretiminin yıllık bazda 17,18 milyon ton azalmasına karşılık, orta kalınlıkta levha üretiminin 4,91 milyon ton artması, üreticilerin yeni talep alanlarına yöneldiğini gösteriyor.

Özellikle yüksek performanslı ve özel çelikler, bu dönüşümün en önemli halkalarından biri olarak görülüyor. Otomotiv, enerji, makine ve ileri imalat sanayilerinde kullanılan bu ürünler; dayanıklılık, hassasiyet ve kalite standardı açısından sıradan çelikten ayrılıyor. 

Avrupalı çelikçinin umudu Çinli otomotivci

Avrupa’nın otomotiv ve çelik sanayisinde yaşanan daralmaya karşı Çinli üreticilerin bölgedeki yatırımları yeni bir talep kapısı açabilir. Avusturyalı çelik üreticisi Voestalpine’nin CEO’su Herbert Eibensteiner, BYD başta olmak üzere Avrupa’da üretime yönelen Çinli otomobil şirketlerinin yerel çelik tedarikçileri için yeni müşteri potansiyeli taşıdığını belirtiyor. Şirket gelirlerinin yaklaşık üçte birini otomotiv sektöründen elde ediyor. Avrupa’da yıllık otomobil üretimi 2017’deki 15 milyon seviyesinden yaklaşık 12 milyona gerilerken, Çinli BYD, Chery, SAIC, Geely ve Xpeng gibi üreticiler bölgede fabrika ve ortaklık arayışlarını hızlandırıyor. BYD’nin Macaristan’da üretime başlaması da bu sürecin önemli adımlarından biri. Çinli şirketlerin Avrupa’da üretim yapması, yerel tedarik zincirinden çelik alımlarını artırabilir.

İtalyan çelikçi üretimi askıya alıyor

Avrupa çelik sanayisinin rekabet gücünü aşındıran enerji maliyetleri İtalya’da üretim duruşlarına yol açtı. Sektör kuruluşu Federacciai, yüksek elektrik ve doğalgaz fiyatları nedeniyle büyük çelik üreticilerinin bir bölümünün faaliyetlerini durdurduğunu, diğerlerinin ise üretimi Özellikle yüksek performanslı ve özel çelikler, bu dönüşümün en önemli halkalarından biri olarak görülüyor. Otomotiv, enerji, makine ve ileri imalat sanayilerinde kullanılan bu ürünler; dayanıklılık, hassasiyet ve kalite standardı açısından sıradan çelikten ayrılıyor.

Antalya’da devam eden COP31 Dünya Liderleri Zirvesi’nin ikinci gününde iklim mücadelesinin ekonomik boyutu öne çıktı.

Çarşamba günü 100’ü aşkın ülke liderinin katılımıyla başlayan Dünya Liderleri İklim Eylemi Zirvesi, ikinci gününde elektrifikasyon, dayanıklı şehirler, sanayide karbonsuzlaşma ve finansmanın somut yatırımlara dönüştürülmesi üzerinde yoğunlaştı.

Türkiye’nin ev sahipliğindüe yürütülen bu tartışmalar, ülkenin kendi dönüşüm ihtiyaçlarını da görünür kılıyor. Bir yanda yenilenebilir enerji kapasitesindeki artış ve yeni sanayi yatırımları, diğer yanda şebeke altyapısı, finansmana erişim, su kısıtı ve uluslararası ticaretin değişen kuralları var.

Sanayide dönüşümün faturası 70 milyar doları aşıyor

Türkiye’nin COP31 kapsamında attığı önemli adımlardan biri, Türkiye Sanayi Karbonsuzlaşma Yatırım Platformu’nun (TIDIP) uluslararası ortaklıklarının genişletilmesi oldu.

Sanayi ve Teknoloji Bakanı Mehmet Fatih Kacır, platform aracılığıyla 2030’a kadar 5 milyar Euro’nun üzerinde sanayi karbonsuzlaşma yatırımının desteklenmesinin hedeflendiğini açıkladı.

Kacır’ın paylaştığı bir diğer rakam ise dönüşümün ölçeğini ortaya koyuyor: Türkiye’nin 2053 net sıfır hedefi doğrultusunda demir-çelik, çimento, alüminyum ve gübre sektörlerinin karbonsuzlaştırılması için 70 milyar doların üzerinde yatırım gerekiyor.

Bu dört sektör, hem enerji yoğun üretim yapıları hem de uluslararası ticarette karşılaştıkları karbon düzenlemeleri nedeniyle dönüşümün en kritik alanları arasında.

Ancak sanayide karbonsuzlaşmanın önünde teknoloji maliyetleri, uzun yatırım süreleri ve finansal riskler bulunuyor. TIDIP, sanayinin dönüşüm ihtiyaçlarıyla uluslararası finansman kaynakları arasındaki boşluğu kapatmayı amaçlıyor. 

Türkiye’nin Dünya Bankası iş birliğiyle imalatçılara, KOBİ’lere ve yeşil teknoloji girişimlerine 1 milyar doların üzerinde finansman sağladığını belirten Kacır, Sürdürülebilir Organize Sanayi Bölgeleri Projesi için İslam Kalkınma Bankası ile 250 milyon dolarlık anlaşma imzalandığını da hatırlattı.

Burada asıl mesele, açıklanan kaynakların işletmelerin gerçek yatırım ihtiyaçlarıyla buluşabilmesi. Özellikle KOBİ’lerin teknolojiye, uzun vadeli finansmana ve dönüşüm danışmanlığına erişimi, sanayinin düşük karbonlu geleceğinde belirleyici olacak.

Yenilenebilir enerji üç katına çıktı, şimdi sıra şebekelerde

COP31’in en önemli başlıklarından biri olan elektrifikasyon, enerji dönüşümünün yeni darboğazını da gündeme taşıyor: Elektrik şebekeleri.

Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz, Küresel Elektrik Şebekeleri Hızlandırıcısı oturumunda Türkiye’nin son 10 yılda yenilenebilir enerji kurulu gücünü üç katına çıkardığını açıkladı. Ancak küresel ölçekte yenilenebilir enerji yatırımlarının büyüme hızı ile elektrik şebekelerinin gelişimi arasında ciddi bir fark var.

Yılmaz’ın verdiği bilgiye göre dünyada 2 bin 500 gigavatın üzerinde yenilenebilir enerji projesi, şebeke bağlantısı için bekliyor. Yıllık yaklaşık 450 milyar dolar olan küresel şebeke yatırımlarının önümüzdeki üç yılda yüzde 50 artırılması gerekiyor. Ayrıca 2040’a kadar 80 milyon kilometreden fazla elektrik hattının yenilenmesi veya inşa edilmesi ihtiyacı bulunuyor.

Bu tablo, enerji dönüşümünün yeni aşamasını gösteriyor. Güneş ve rüzgâr kapasitesini artırmak önemli, ancak üretilen elektriğin sanayiye, konutlara ve ulaşım sistemlerine güvenilir biçimde ulaştırılması da gerekiyor. Depolama teknolojileri, akıllı şebekeler, elektrikli araç altyapısı ve enerji talep yönetimi artık dönüşümün ayrılmaz parçaları. 

İklim finansmanında yıllık 1,8 trilyon dolarlık ihtiyaç 

Antalya’daki tartışmaların ortak noktasında finansman var. Çünkü teknoloji geliştirmek, hedef belirlemek veya yeni düzenlemeler yapmak, bunların yatırımlara dönüşmesini tek başına sağlamıyor.

Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, Uluslararası Kalkınma Finansmanı Kulübü (IDFC) ve Türkiye Sınai Kalkınma Bankası (TSKB) tarafından düzenlenen toplantıda, gelişmekte olan ülkelerin sürdürülebilir kalkınma hedefleri için yıllık yaklaşık 4 trilyon dolara ihtiyaç duyduğunu açıkladı. Bunun 1,8 trilyon doları iklim finansmanına yönelik. Şimşek’in üzerinde durduğu temel mesele, finansmanın miktarı kadar yatırım yapılabilir projelerin geliştirilmesi.

Türkiye’nin Asya Kalkınma Bankası, Asya Altyapı Yatırım Bankası, Dünya Bankası ve İslam Kalkınma Bankası ile toplam 5,1 milyar dolarlık 10 yeni anlaşma imzaladığını hatırlatan Şimşek, asıl zorluğun bu anlaşmaların uygulamaya geçirilmesinde olduğunu vurguladı.

Şimşek’e göre üç öncelik öne çıkıyor: Proje hazırlığı, kamu kaynaklarının doğru finansman araçlarıyla kullanılması ve kurumsal kapasitenin geliştirilmesi.

Kalkınma bankalarını dönüşümün önemli aktörleri olarak değerlendiren Şimşek, bu kurumların finansman sağlamanın ötesinde yönetişim, risk yönetimi ve yatırım standartlarının gelişimine katkı sunduğunu belirtti.

Dünya Bankası Grubu yöneticisi Paschal Donohoe’nun paylaştığı veriler de dikkat çekici. Türkiye, 20 milyar doları aşan portföyüyle Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankasının (IBRD) en büyük finansman kullanıcısı konumunda. Türkiye’ye sağlanan kredilerin yüzde 70’i iklim değişikliğinin etkilerinin azaltılması veya bu etkilere uyum çalışmalarını destekliyor.

Antalya’dan çıkacak sonuç nasıl ölçülecek? 

COP31 Dünya Liderleri Zirvesi’nin ikinci gününde ortaya çıkan tablo, iklim mücadelesinin ekonomik dönüşümle ne kadar iç içe geçtiğini gösteriyor.

Türkiye’nin sanayide 5 milyar Euro’yu aşan yatırımı destekleme hedefi, küresel şebekelerin önündeki devasa yatırım ihtiyacı, gelişmekte olan ülkelerin yıllık 1,8 trilyon dolarlık iklim finansmanı gereksinimi ve su-gıda güvenliği tartışmaları aslında aynı sorunun farklı boyutları.

Antalya’da açıklanan yeni platformlar, ortaklıklar ve finansman anlaşmaları önemli bir başlangıç. Ancak bunların gerçek etkisi, ne kadar kaynağın harekete geçirildiği, kaç projenin uygulamaya geçtiği, ne kadar emisyon azaltıldığı ve işletmelerin dönüşüm kapasitesinin ne ölçüde güçlendiğiyle anlaşılacak.

Yeşil dönüşüm, küresel ticaretin yeni sınavı

COP31’in ekonomi gündeminde ticaret politikaları da giderek daha fazla yer tutuyor. Ticaret Bakanı Ömer Bolat, “Uygulama için Küresel Çağrı: İklim Eylemi İçin Ticaretten Yararlanmak” başlıklı oturumda, karbonsuzlaşmanın uluslararası üretim, yatırım ve ticaret düzenini dönüştürdüğüne dikkat çekti. Bolat’a göre iklim politikalarıyla ticaret politikalarının birlikte ele alınması gerekiyor. Ancak çevreyi korumak amacıyla geliştirilen düzenlemelerin yeni ticaret engellerine dönüşmemesi de önemli. 

Özellikle Avrupa Birliği’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM), bu tartışmanın merkezinde bulunuyor. Karbon maliyetlerinin ticarete yansıması, ihracatçı ülkeler ve sanayi kuruluşları açısından yeni yükümlülükler yaratıyor.

Bolat, küresel ticarette artan korumacılık eğilimlerine dikkat çekerek, iklim hedeflerinin açık ve dayanıklı uluslararası piyasalarla birlikte ilerletilmesi gerektiğini vurguladı. Türkiye’nin Dünya Ticaret Örgütü, Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı (UNCTAD) ve ticaret ortaklarıyla iş birliğine hazır olduğunu belirtti.

Dokuz aylık bilançolarda özsermayesini en verimli kullanan şirketlerin başında hızlı yatırım yapanlar geliyor. Ulusoy Un, %148,73 özsermaye kârlılığı ile ilk sırada yer alırken, buğday tedariğinde tek bir bölgeye bağlı olmadığını ve Karadeniz’deki savaş nedeniyle aksayan gemi trafiği nedeniyle sorun yaşamadığını belirtiyor. Kasım başında 68 milyon dolarlık sipariş alan Kıraç Galvaniz, %27,85 özsermaye kârlılığı ile ikinci sırada yer alıyor. Onu, %27,18 ile Tüpraş takip ederken, dönem sonunda 121,3 milyar TL kâr açıkladı.

Yatırım bitti üretim başladı

Sıralamaya giren şirketlerden Mega Metal %18,74 özsermaye kârlılığına sahip. ABD’nin South Carolina eyaletinde iştiraki üzerinden hayata geçirdiği tesiste üretim ve satışa başlayan firma, 2027’de kademeli olarak yıllık 24 bin ton üretim kapasitesine ulaşmayı hedefliyor. CVK Maden, Sarıalan altın madeninde eylülde deneme üretimini tamamlayıp tam kapasiteye geçti. Özsermaye kârlılığını %15,28’e çıkaran şirket, deneme üretimi süresince toplam 14.450 ons altın içeren konsantre üretimi gerçekleştirdi. Mersin’deki yeni tesisleriyle ihracatını artıran Armada Gıda %19,76 özsermaye kârlılığına ulaştı. Şirket toplam yatırım tutarının 44 milyon dolar olarak gerçekleşmesini öngördüğü Armada-3 projesinin %85’ini tamamladı.

Daralan sektörde verimlilik

Otomotiv pazarı ekimde %30,84 küçülürken sektördeki iki firmanın sermaye verimliliği zıt yönlerde hareket etti. K9 ticari araç projesiyle ihracat ivmesini artırmayı amaçlayan Tofaş’ın özsermaye kârlılığı %16,13’e yükseldi. Kur artışının enflasyonun gerisinde kalmasıyla ihracat geliri baskılanan Ford Otosan’ın oranı ise %10,50’ye geriledi. Firma 26 Kasım’da hisse başına 3,07 TL kâr payı verecek. 

ZEYNEP'E SOR

KAPALI FON MU, AÇIK FON MU?

Kapalı fon; odaklanmış yatırım, getiri potansiyeli, iskontolu fırsat, istikrarlı portföy. Likidite engeli, fiyatlama sapması, şeffaflık zorluğu. Açık fon; likidite, şeffaf değerleme, kolay erişim, esnek manevra, gerçek fiyatlama. Yönetim baskısı, atıl nakit yükü, uzun vade zorluğu, sabırsızlık.

Beşeri ilaç pazarına girebilmek amacıyla Lilyum İlaç’ın sermayesinin yarısını alıyor

Orzaks İlaç’ın Lilyum İlaç’ın alım işlemini tamamladığında ne beklemeli? ● Talat Gürmen

Talat; geçtiğimiz temmuzda halka arz olan Orzaks İlaç, beşeri ilaç sektöründe yer alan Lilyum İlaç’ın %51’ini almak üzere eylülde inceleme sürecini başlattığını duyurdu. Devir işlemlerinin yasal izinler sonrası Ocak 2027’de bitmesi planlanıyor. Gıda takviyesi pazarında güçlü konumda olan şirket, söz konusu adımla birlikte reçeteli ilaç alanına da stratejik bir giriş yapma olanağı bulacak. Artan eczane ağı ve Ar-Ge entegrasyonu yeni ürün lansmanını hızlandıracak. Fiyatı şimdilerde yönünü yukarı çevirmiş olsa da ağustostan bu yana düşen bir eğilimde.

Aliağa fabrikasında yapı kullanım ruhsatı alındı. Üretime hazırlık süreci devam ediyor

Ayes Çelik’in İzmir’deki tesisinin ne zaman faaliyete geçeceği belli mi? ● Mithat Savaş

Mithat; Ayes Çelik’in Aliağa’daki fabrika yatırımında inşaat tamamlandı ve çalışma ruhsatı alındı. Tesisin yapı kullanma izni ile şube tescil işlemleri de bitirildi. Mevcut durumda faaliyete geçiş için kesin bir tarih verilmese de, tesisin üretime başlaması amacıyla makine kurulumu ve test çalışmaları halihazırda devam ediyor. Gerekli hazırlıkların tamamlanmasının ardından üretimin başlaması planlanıyor. Şirket, altı aylık dönemde gelirini %16 düşürerek 5,1 milyar TL’ye geriletti. Dönem sonunda ise zarardan çıktı ve 674,9 milyon TL kâr açıkladı.

YATIRIM FONLARI

IUH fonu, dönüştürücü teknoloji temasıyla son bir yılda yüzde 33 kazandırdı

Inveo Portföy’ün idare ettiği Dönüştürücü Teknolojiler Fon Sepeti Fonu (IUH), yılın ilk yarısında artan bir performans sergilese de ikinci yarıda yatay ve ardından zayıfl ayan bir eğilimle hareket etti. Fonun toplam piyasa değeri hazirandan bu yana daralıyor. Kasımda toplam büyüklük 7,74 milyon TL düzeyine indi. Temmuzdan bu yana nakit çıkışı olan fondan düşük de olsa kasımda da çıkış sürdü. Hacim daralırken yatırımcı sayısı da azaldı. Şimdilerde sayı 594 kişiye inmiş durumda. Fonun temel yatırım stratejisi, sağlık, yapay zeka, otomasyon, yeni nesil internet ve finansal teknoloji gibi alanlarda faaliyet gösterip büyüme potansiyeli taşıyan şirketlere yatırım üzerine kurulu. Söz konusu stratejiyle şekillenen portföyün tamamı yatırım fonlarından oluşuyor. Son bir yılda %33 yükselen fon, endeksi geçti.

TAHVİL

Tacirler Yatırım, piyasadan %44,4 bileşik faizle 554,1 milyon TL borçlandı

Tacirler Yatırım, 11.11.2026 tarihinde nitelikli yatırımcılara yönelik finansman bonosu ihracı gerçekleştirdi. Toplam tutarı 554.100.000 TL olan bononun yıllık basit faizi %38,50, bileşik faizi ise %44,40 olarak belirlendi. 92 gün vadeli bononun vadeye isabet eden faizi %9,7 düzeyinde. Bononun itfa tarihi 11.02.2027 olarak açıklandı. 11 Kasım tarihli Türk Lirası Gecelik Referans Faiz Oranı (TLREF) %35,53 seviyesinde bulunuyor. Tacirler’in verdiği %38,50 basit faiz oranı, TLREF’in 2,97 puan üzerinde yer alıyor. Şirketin belirlediği oran, piyasa koşullarında makul bir getiri seviyesi olarak değerlendirilebilir. İhraç, şirketin kısa vadeli likidite ihtiyacını karşılayacak. Bono, piyasada TRFTCMD22716 ISIN kodu ile işlem görecek.

ŞİRKET PANOSU

Şirket haberlerinde bugün önemli ne var?

KARTONSAN

Atıl makinelerden 1,4 milyon dolar gelir sağlarken ihracatını büyütmek istiyor

Kartonsan, Kocaeli Kullar tesisindeki ekonomik ömrünü tamamlayan KM1 makinesini hurda statüsünde 1,4 milyon dolara satarak yaklaşık 59,8 milyon TL maddi duran varlık satış kârı elde etti. Söz konusu tutar doğrudan işletme sermayesine dâhil edilecek. Şirket, aynı zamanda uluslararası pazarlarda büyüme amacıyla Kartonsan Dış Ticaret ünvanlı yeni bir iştirak kurarak yurt dışı iş birlikleri için görüşmelerde bulunuyor. Atıl varlığın nakde dönüştürülmesi bilançosundaki likiditeyi desteklerken, yurt dışı odaklı yeni yapılanma müşteri portföyünü genişletme hedefi taşıyor.

VESTEL ELEKTRONİK

TOGG’daki payını 184 milyon euroya devretti, bankalara olan borcunu azaltacak

Vestel, TOGG’un sermayesinde sahip olduğu %23 oranındaki payın tamamını 184 milyon euro karşılığında Türkiye Varlık Fonu bünyesine satmak üzere anlaşmaya vardı. Peşin olarak yapılacak devir işleminden elde edilecek kaynağın en az %90 oranındaki kısmı, satıştan sonraki otuz gün içinde muaccel hale gelmiş banka kredilerinin kapatılmasında kullanılacak. Bu durum şirketin kaldıraç oranlarını hızlı biçimde aşağı çekerek finansman giderlerinde kayda değer hafifleme yaşamasını sağlayacak. Vestel, dokuz aylıkta gelirini %47 düşürürken dönem sonunda 16,8 milyar TL zarar yazdı.

KIRAÇ GALVANİZ

MSB onaylı tedarikçi sıfatıyla sektördeki ihalelere doğrudan teklif verebilecek

Kıraç Galvaniz, MSB Askeri Fabrikalar Genel Müdürlüğü tarafından yapılan denetimleri başarıyla tamamlayarak kurumun onaylı tedarikçi listesine ünvanını yazdırdı. Gelişme, MSB tarafından açılacak askeri ihalelere doğrudan teklif sunabilmesine ve kamu projelerinde alt yüklenici olarak görev alabilmesine imkan sağlıyor. Müşteri portföyünün devlet kurumları lehine çeşitlendirilmesi, sipariş sürekliliği ve tahsilat güvenliği açısından yatırımcılar nezdinde olumlu görünüm sağlayacak. Savunma sektöründe daha avantajlı bir konuma gelmesi marjları destekleyecek.

HİSSEDEKİ FON PAYLARI

Papilon Nisan 2025’te test ettiği zirvenin ardından günümüze kadar sürekli düştü

Papilon Savunma’da fonlar satış ağırlıklı işlemlerde bulunuyor. Portföylerindeki miktar %6,62 ile toplamda 529,4 bin lot azalarak 7,46 milyona indi. Hisseyi bulunduran fon sayısı 17’den 13’e geriledi. GRT fonu 330,5 bin lot ile en fazla satışı yaparken, TTE fonu 153,7 bin lot ile en çok alımı gerçekleştirdi. Papilon Savunma için öneride bulunan herhangi bir aracı kurum bulunmuyor. Hissede konumlanan Ak Portföy’ün YZT ve MTV fonu ile Garanti Portföy’ün GRT ve Azimut Portföy’ün BIY fonları paylarını sıfırladı.

Türkiye’de pazar büyüklüğü giderek artan takviye edici gıdalara yönelik kanun hazırlanıyor. EKONOMİ’nin edindiği bilgilere göre yeni düzenleme Bütçe görüşmelerinin ardından uygun zamanda TBMM gündemine getirilecek. Bilgi veren kaynaklar, düzenleme çerçevesinin büyük oranda belirlendiğini, sektörün zorlanmaması için geçiş süreci üzerinde çalışıldığını vurguladılar. Düzenlemeyle, son tüketiciye satış noktasında herhangi bir düzenleme olmayacak.

Takviye edici gıdanın izinlerinde yetkili olan Sağlık Bakanlığı ile Tarım ve Orman Bakanlığı’nın üye olduğu Takviye Edici Gıda Komisyonu yapısı değişecek. Üye sayısı artırılacak. Özel sektör yetkili temsilcilerinin de bu komisyona üyeliği tartışılıyor. Yasal değişiklik temel olarak “sağlık beyanına” odaklanıyor. Eğer bir ürün sağlık beyanı taşıyorsa, şimdiki adı Takviye Edici Gıda Komisyonu olan komisyon Sağlık Bakanlığı’nda ilgili kuruma o ürünü inceleme için gönderecek. Sağlık beyanı yoksa Tarım ve Orman Bakanlığı inceleme sürecine gidecek. Sağlık Bakanlığı tarafından ilaç ve tıbbi cihazların regülasyonundan sorumlu TİTCK sağlık beyanı içeren takviye edici gıdalar için de sorumlu olacak.

Komisyonun yapısı değişecek

Komisyonun yapısı ve sayısında da değişiklik olacak. Halihazırda Sağlık Bakanlığı ile Tarım ve Orman Bakanlığı’ndan temsilcilerin olduğu 17 kişilik bir komisyon bulunuyor. Bu komisyonda Tarım ve Orman Bakanlığı’nın 6, Sağlık Bakanlığı’nın 3 ve 8 akademisyen bulunuyor. Yeni yapıda, komisyonun üye sayısı artacak, Bakanlık temsilcilerinin sayısı yeniden belirlenecek. Akademisyenlerin katılımı korunacak. Komisyona özel sektörün de katılması sağlanacak. Bu noktada, iş dünyasının yasal üst kuruluşlarının katılımı üzerinde durulduğu vurgulandı.

Şu anda piyasada yaklaşık 28 bin dolayında takviye edici gıda bulunduğu belirtiliyor. Yasal düzenleme ile bu ürünlere yönelik bir geçiş süreci uygulanacak. Sağlık beyanı olanlar ile olmayanlar ayrılacak ve iki bakanlık kendi alanlarındaki takviye edici gıdaların izin ya da ruhsatlarını yeniden verecek ya da yenileyecek. Kaynaklar piyasadaki takviye edici gıdaların zaten bir incelemeden geçmiş olduğunu ana unsurun iki bakanlığın sorumluluğundaki gıdaların ayrımını amaçladığını, incelemenin detaylı bir laboratuvar ya da içerik incelemesi olmayacağını, bu sürecin zorluğu nedeniyle geçiş dönemini iyi ayarlayacak bir düzenlemeye yoğunlaştıklarını kaydetti.

Geçiş düzenlemesi önem taşıyor, şu anda mutabakat sağlanmayan tek alan o

Kanun düzenlemesinde büyük oranda görüş birliği sağlandı. Bürokratların ve siyasetçilerin çalışmaları sona yaklaştı. EKONOMİ’ye konuşan kaynaklar, hassas bir düzenleme gerektirdiği için geçiş döneminin ayarlanması üzerinde çalıştıklarını vurguladılar. Bunun nedeni, piyasadaki mevcut takviye edici gıdaların yeniden gerekli izinlerinin verilmesi işlemlerinin sorun yaratmayacak şekilde belirlenmesi ihtiyacı. Bütün ürünlerin yeniden sağlık yönünden incelenmesine gerek olmayacağı varsayılsa da bazılarında bu ihtiyaç ortaya çıkabilir. Bu analiz ve incelemelerin ne düzeyde yapılması gerekeceği ve nasıl yönetileceği belirlenecek. Kaynaklar, mevcut ürünlerin tamamının daha önceki mevzuat kapsamında incelenmiş ve piyasaya sürülmesine izin verilmiş olduğunu hatırlatarak, bu konudaki teknik incelemenin çok detaylı olmayabileceğini vurguluyor.

Diğer unsur ise Tarım ve Orman Bakanlığı ile Sağlık Bakanlığı’nın yetkisine girecek ürünlerin ayrımı. Kaynaklar ilk incelemede Sağlık Bakanlığı’nı ilgilendiren (sağlık beyanı olması vb. nedenlerle) 17 bin dolayında ürün belirlendiğini vurguladılar. Tarım ve Orman Bakanlığı yetki alanındaki ürün sayısı da yaklaşık 9 bin olarak tahmin edildi. 2 bin ürünün ise üzerinde yeni bir çalışma yapılması gerektiği belirlendi.

Kaynaklar, bu sayıların ön çalışmaya dayalı yaklaşık sayılar olduğunu, süreç içinde farklı ürünlerin iki bakanlık arasında değişmesinin beklendiğini özellikle vurguladılar. Çalışmaları bu tür detayların da uzatabileceği ancak sonuçta ürün güvenliği açısından tüm takviye edici gıdaların ve piyasaya çıkacak olanların yeni sistem dahilinde incelenmiş olmasını istediklerini kaydettiler.

Tüketici daha fazla korunacak: Takviye edici gıdalara barkod sistemi geliyor

Yeni sistemde en önemli değişikliklerden birini ürün güvenilirliği, tüketici korumasına yönelik barkod ve tanıtıcı yazı zorunluluklarıyla yapılıyor. Satılan ürünün gerçek olup olmadığının anlaşılması için kutu üzerine barkod konulması ve buradan ürünün gerçek olup olmadığının anlaşılabilmesi için doğrulama altyapısı oluşturulması zorunlu olacak. Bu tüm ürünler için geçerli olacak. Tüketici, ister geleneksel perakende, isterse internet üzerinden almış olsun bu yolla doğrulama yapabilecek. Ayrıca ürünlerin tanıtıcı yazıları da zorunlu hale getirilecek. Her bir ürünün ne amaçla kullanılacağı ve nasıl kullanılacağı detaylı olarak tüketiciye sunulmuş olacak.

Projenin teknik özelliklerine ilişkin bilgi veren Uraloğlu, ihale kapsamında 125 kilometrelik çift hatlı demiryolu inşa edileceğini belirtti. Uraloğlu, “Projemiz kapsamında 22.4 kilometre uzunluğunda 42 köprü ve viyadük ile 59.1 kilometre uzunluğunda 44 tünel inşa edeceğiz” dedi. Hattın Çatalca'da yapımı devam eden Halkalı- Çerkezköy Hızlı Tren Hattı'na entegre olacağını ifade eden Uraloğlu, “Projemizle İstanbul Havalimanı ve Sabiha Gökçen Havalimanı'nı ilk kez doğrudan demiryoluyla birbirine bağlayacağız. Böylece hem yolcu taşımacılığında yeni bir ulaşım alternatifi sunacak hem de İstanbul'un demiryolu ağını güçlendireceğiz” diye konuştu. Uraloğlu, yeni demiryolu hattının Asya ile Avrupa arasındaki yük taşımacılığı açısından da stratejik önem taşıdığını belirtti.

Terörsüz Türkiye için süreç yeniden hızlanıyor, gözler yıl sonuna çevrildi

Terörsüz Türkiye sürecinde, “yavaşlama” değerlendirmelerine karşılık, süreç yeniden hızlanıyor. Gözler Aralık ayında toplanması beklenen Milli Güvenlik Kurulu toplantısına çevrildi. 

Suça karışmamış örgüt üyelerinin Türkiye’ye dönebilmesi için, silahların tamamen bırakıldığı ve mağaraların boşaltıldığına ilişkin MİT raporunun ardından MGK’nın tavsiye kararıyla Resmi Gazete’de yayımlanması beklenecek. 12 maddelik çerçeve yasada belirtilen örgüt üyeleri ve ilgili suçlar açısından şarta bağlı bir yargılama- infaz erteleme süreci öngörülüyor. Kanunda belirtilen çerçevede, örgüt üyelerinin Türkiye’ye dönebilmesi için ön şart silah bırakma ve MGK kararı. PKK ve uzantılarının silah bırakmasının güvenlik kurumları tarafından tespitinin ardından, Bu durumun Milli Güvenlik Kurulu (MGK) tarafından teyit edilmesi ve bu kararın Resmî Gazete'de yayımlanmasıyla süreçle ilgili önemli bir aşamaya geçilecek ve başvuru için ilk adım aşılmış olacak. Örgüt üyeleri 6 ay içinde yazılı başvuruları gerçekleşecek. Kanunda belirtilen suçlar kapsam dışı kalacak. İlgili savcıların soruşturmalarının ardından, 15 yıla kadar hapis cezaları soruşturmaları için: 5 yıl süreyle, 15 yıldan fazla veya müebbet hapis cezaları soruşturmaları için ise 10 yıl süreyle ertelenecek. 12 maddelik çerçeve yasada öngörülen ve Meclis’te kurulması planlanan izleme kurulu içinde harekete geçildi. Meclis Başkanı Numan Kurtulmuş, izleme kurulu için siyasi partilere düzenlediği turlarda görüş alışverişinde bulundu. İzleme Kurulu’nun önümüzdeki günlerde şekillenmesi bekleniyor.

Risk analizi, bir işyerinde yürütülecek faaliyetlerden kaynaklanabilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin meydana getirebileceği zararların değerlendirilmesi ve riskleri ortadan kaldırmak veya kabul edilebilir seviyeye indirmek için gerekli önlemlerin planlanmasıdır. Bu çalışma, yalnızca yasal bir zorunluluğun yerine getirilmesi olarak görülmemelidir. Aynı zamanda çalışanların yaşam hakkını koruyan, işletmelerin verimliliğini artıran ve ekonomik kayıpları önleyen önemli bir yönetim aracıdır.

Özellikle inşaat, sanayi, madencilik, enerji ve üretim sektörlerinde işe başlamadan önce yapılacak risk değerlendirmesi hayati önem taşır. Çünkü bu sektörlerde küçük bir ihmal, ağır yaralanmalara ve hatta ölümle sonuçlanabilecek kazalara neden olabilir. Yüksekte çalışma, elektrik tesisatları, hareketli makineler, kimyasal maddeler, yangın tehlikesi ve ağır yüklerin taşınması gibi faaliyetler önceden değerlendirilmesi gereken başlıca risk alanlarıdır.

Burada dikkat edilmesi gereken önemli bir konu, risk analizinin masa başında hazırlanmış standart belgelerden ibaret olmamasıdır. Her işyerinin fiziki koşulları, üretim biçimi, kullanılan makineleri ve çalışan profili farklıdır. Dolayısıyla risk değerlendirmesi de işyerinin gerçek koşullarına uygun biçimde yapılmalıdır. İş güvenliği uzmanları, işyeri hekimleri, işverenler ve çalışan temsilcileri bu sürece birlikte katılmalıdır.

İşe başlamadan önce yapılması gereken ilk işlem, çalışma alanının dikkatli biçimde incelenmesidir. Kullanılacak ekipmanların güvenli olup olmadığı, elektrik bağlantılarının uygunluğu, acil çıkış yollarının açık bulunması, yangın söndürme sistemlerinin çalışır durumda olması ve kişisel koruyucu donanımların hazır bulunması kontrol edilmelidir. Ayrıca çalışanların yapacakları iş konusunda yeterli eğitim ve deneyime sahip olup olmadıkları da değerlendirilmelidir.

Risk analizinin en önemli aşamalarından biri de tehlikelerin öncelik sırasına konulmasıdır. Her tehlike aynı derecede sonuç doğurmaz. Olası bir kazanın gerçekleşme ihtimali ile meydana getirebileceği zararın büyüklüğü birlikte değerlendirilmelidir. Ölüm veya kalıcı sakatlık riski taşıyan tehlikeler için öncelikle önlem alınması gerekir. Burada temel yaklaşım, tehlikeyi mümkünse kaynağında ortadan kaldırmak, bu mümkün değilse mühendislik ve organizasyonel önlemlerle riski azaltmaktır.

İşverenlerin bu konudaki sorumluluğu oldukça büyüktür. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamında işverenler, işyerlerinde risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür. Ancak mevzuata uygun bir rapor hazırlamak tek başına yeterli değildir. Belirlenen önlemlerin uygulanması, çalışanlara anlatılması ve düzenli olarak denetlenmesi gerekir. İşyerinde üretim yöntemi değiştiğinde, yeni makine kullanıldığında veya çalışma koşullarında önemli farklılıklar meydana geldiğinde risk değerlendirmesi de yenilenmelidir.

Çalışanların bilinçlendirilmesi de en az teknik önlemler kadar önemlidir. Çünkü güvenlik kültürü, yalnızca yöneticilerin aldığı kararlarla oluşmaz. Çalışanların tehlikeleri bildirmesi, koruyucu ekipmanları doğru kullanması ve güvenli olmayan koşullarda çalışmayı kabul etmemesi gerekir. İşe başlamadan önce gerçekleştirilecek kısa güvenlik toplantıları, olası tehlikelerin hatırlatılması ve görev dağılımının netleştirilmesi bakımından oldukça yararlıdır.

Ekonomik açıdan bakıldığında da risk analizinin işletmelere önemli katkıları vardır. İş kazaları; üretim kaybı, iş gücü kaybı, tedavi giderleri, tazminatlar, hukuki süreçler ve itibar kaybı gibi ciddi maliyetler doğurur. Önleyici tedbirlere ayrılan kaynaklar ise uzun vadede bu kayıpların önüne geçer. Dolayısıyla iş güvenliği harcama değil, geleceğe yapılan bir yatırımdır.

Sonuç olarak, güvenli çalışma ortamı tesadüflere bırakılamaz. İşe başlamadan önce yapılan risk analizi, çalışanların hayatını korumanın ve sürdürülebilir üretimi sağlamanın en etkili araçlarından biridir. Unutulmamalıdır ki hiçbir sipariş, hiçbir üretim hedefi ve hiçbir ekonomik kazanç insan hayatından daha değerli değildir. İş güvenliğinde başarı, kaza meydana geldikten sonra sorumluları aramakla değil, kazanın meydana gelmesini önleyecek tedbirleri önceden almakla ölçülür. Önce risk analizi, sonra işbaşı; önce insan hayatı, sonra üretim.

Vizontele filmini izleyenlerin kolay kolay unutamayacağı bir sahne vardır. Cem Yılmaz’ın canlandırdığı Fikri karakteri, televizyonla tanışmanın yarattığı merak içinde o meşhur soruyu sorar: “Peki, Zeki Müren de bizi görecek mi?” Aradan geçen yıllara rağmen gülümseten bu soru, aslında teknolojiyle kurduğumuz ilişkinin ne kadar değiştiğini de hatırlatıyor.

Bugün artık yalnızca ekrandakileri izlediğimiz bir dünyada değil, dijital sistemler aracılığıyla ekonomik faaliyetlerin, işlemlerin ve bunlar arasındaki ilişkilerin de izlenebildiği bir dönemde yaşıyoruz. Bu değişim, kamu yönetiminin birçok alanında olduğu gibi vergi denetiminde de yeni bir anlayışı beraberinde getiriyor. Vergi denetimi artık yalnızca geçmiş dönem işlemlerinin incelenmesi ve vergi kayıp ve kaçağının tespitiyle sınırlı değil. Dijital verilerden yararlanarak risklerin daha erken belirlenmesi, mükelleflerin zamanında bilgilendirilmesi ve gönüllü uyumun desteklenmesi giderek daha fazla önem kazanıyor.

Vergi denetiminde yaşanan bu değişimi üç başlık altında ele almak mümkün: dijital, bilişsel ve yeşil dönüşüm.

Dijital dönüşüm denetimin nasıl yürütüldüğünü, bilişsel dönüşüm verilerin nasıl yorumlandığını ve kararların nasıl desteklendiğini, yeşil dönüşüm ise süreçlerde zaman ve kaynakların nasıl kullanıldığını değiştiriyor.

Denetimde mesafeler kalkıyor mu?

Vergi denetiminde dijitalleşmenin önemli aşamalarından biri, 2017 yılında hayata geçirilen Denetim 2.0 çalışmalarıyla başladı. Bu süreçte risk analizinden mükellefle iletişime, bilgi ve belge temininden raporlamaya kadar denetimin farklı aşamaları elektronik sistemler üzerinden yürütülebilir hâle geldi.

Elektronik inceleme (e-İnceleme) uygulamaları sayesinde mükelleflerden defter ve belgelerin elektronik ortamda alınması, görüşmelerin uzaktan gerçekleştirilmesi, tutanakların elektronik ortamda düzenlenmesi ve inceleme dosyalarının dijital ortamda yönetilmesi mümkün hâle geldi. Böylece denetim sürecinde fiziki evrak ve mekân bağımlılığı önemli ölçüde azaldı.

Bu değişimin pratik sonuçlarından biri, yurt dışında bulunan bir mükellefin Türkiye’deki işletmesi hakkında yürütülen incelemeye katılımında görülebilir. Gerekli teknik ve hukuki koşulların sağlanması hâlinde mükellef, defter ve belgelerini elektronik ortamda sunabilir, görüşmelere uzaktan katılabilir ve tutanaklarını elektronik imza ile imzalayabilir. Dolayısıyla incelemenin her aşamasında Türkiye’ ye gelmesi veya fiziken denetim birimine başvurması gerekmeyebilir.

Dijitalleşme yalnızca incelemenin yürütülme biçimini değil, raporların hazırlanmasını da etkiliyor. Rapor Otomasyon Sistemi (VDK-ROS), belirli analiz ve raporlama işlemlerinin otomasyona taşınmasına yönelik uygulamalardan biridir. Tekrarlanan işlemlerin sistematik biçimde yürütülmesi ve analiz sonuçlarının raporlara standart bir yapıda aktarılması, raporlama sürecinin daha düzenli ve verimli yürütülmesine katkı sağlayabilir. Böylece dijital dönüşüm, yalnızca verinin toplanmasıyla sınırlı kalmayıp inceleme bulgularının rapora dönüştürülmesine de uzanıyor.

Dönüşümün bir diğer boyutu, mükellefin denetim sürecindeki konumuyla ilgilidir. Denetim Takip Sistemi (VDK-DETAS), mükelleflerin kendileri hakkında yürütülen denetim süreçlerine ilişkin belirli bilgilere elektronik ortamda erişebilmesini amaçlamaktadır. Dilekçe ve Bilgi Verme Sistemi ise mükelleflerin ilgili yazılara elektronik ortamda cevap verebilmesine ve dilekçelerini iletebilmesine imkân tanıyan bir iletişim kanalıdır. Bu uygulamalar, dijitalleşmenin idarenin iç işleyişinin ötesine geçerek mükellef ile idare arasındaki etkileşimi de kapsadığını göstermektedir.

Vergi incelemesiyle ilgili dönüşüm, raporun düzenlenmesiyle de sona ermiyor. Adli Tablolar Sistemi (VDK-ATS), inceleme raporlarındaki verilerin yargı mercilerine daha düzenli ve anlaşılabilir biçimde sunulmasına yönelik bir yaklaşımı temsil etmektedir. Vergi Davalarına Görüş Bildirme Projesi (VEDAP) ise raporlara ilişkin davaların savunulması sürecinde, raporu düzenleyen müfettişin görüşünün alınması ve sürecin bilişim sistemleri aracılığıyla takip edilmesi bakımından önem taşıyor. Bu uygulamalar, dijital dönüşümün incelemenin yürütülmesinden raporun hazırlanmasına ve yargı sürecine kadar uzanan geniş bir alanı kapsadığını ortaya koyuyor.

e-Defter, e-Belge ve e-Beyanname uygulamaları da bu dönüşümün tamamlayıcı unsurlarıdır. İşlemlerin elektronik ortamda oluşturulması ve saklanması, denetim sırasında ihtiyaç duyulan veriye daha hızlı ulaşılmasını sağlarken kâğıt kullanımını ve fiziki arşiv ihtiyacını da azaltmaktadır.

Risk veriler arasındaki ilişkilerde mi saklı?

Dijitalleşmeyle birlikte vergi denetiminin elindeki veri miktarı ve çeşitliliği de önemli ölçüde arttı. Ancak büyük miktarda veriye sahip olmak, tek başına doğru risk tespiti yapılmasını sağlamıyor. Asıl önemli olan, veriler arasındaki ilişkilerin görülebilmesi ve anlamlı sonuçlara dönüştürülebilmesi.

Vergi kayıp ve kaçağına yol açan işlemler çoğu zaman tek bir mükellefin kayıtları incelenerek bütünüyle ortaya çıkarılamayabilir. Birbirini takip eden fatura düzenlemeleri, karşılıklı veya zincirleme işlemler, ortaklık ve yönetim ilişkileri ya da finansal hareketler birlikte değerlendirildiğinde anlam kazanan bağlantılar bulunabilir.

Bu noktada vergi denetiminde klasik yöntemlerin yanı sıra, çağdaş denetim anlayışına uygun olarak geliştirilen “Gözetim Programları” kapsamında uygulanan Kuruluş Gözetimli Analiz (KURGAN) ile Vergi İstihbarat Sistemi (VDK-VİS), risk analizinde farklı ancak birbirini tamamlayabilecek yaklaşımlar sunmaktadır. KURGAN, güncel veriler üzerinden işlem bazında risk analizleri yapılmasına imkân verirken VDK-VİS, mükellefleri ticari ve finansal ilişkileriyle birlikte değerlendirmeyi hedefleyen bir istihbarat yaklaşımını temsil etmektedir. Böylece yalnızca tekil işlemlere değil, işlemlerin tarafları arasındaki ilişki ağına ve bu ağın oluşturduğu örüntülere de odaklanılabilmektedir.

Bu sistemlerin önemi, riskli görülen her işlemin veya mükellefin vergi kaybına yol açtığı sonucuna varılmasında değil; inceleme ve uyum süreçlerinde hangi alanlara öncelik verilmesi gerektiğinin daha isabetli belirlenmesindedir. Nitekim risk analizi sonucunda ortaya çıkan göstergeler, tek başına sahte belge kullanıldığının veya hukuka aykırı bir işlem gerçekleştirildiğinin kanıtı olarak değerlendirilemez. Analiz sonuçlarının somut bilgi ve belgelerle desteklenmesi ve mesleki değerlendirmeyle ele alınması gerekir.

Bilişsel dönüşümün bir diğer boyutu da denetim kaynaklarının daha etkin kullanılmasına yöneliktir. İnceleme konusunun niteliği, sektörün özellikleri, riskin kapsamı ve müfettişlerin uzmanlık alanları gibi unsurların birlikte değerlendirilmesi, inceleme konusunun uygun deneyim ve uzmanlığa sahip müfettişlerle eşleştirilmesine katkı sağlayabilir. Veri analizi ve geliştirme çalışmaları devam eden Doğru İşe Doğru Müfettiş Projesi (VDK-DİDM), veriye dayalı karar desteğinin denetim organizasyonunda da kullanılmasına yönelik çalışmalardan biridir.

Benzer şekilde, raporların komisyon değerlendirmesine sunulmadan önce biçimsel ve içerik yönünden analiz edilmesini hedefleyen Rapor Ön Değerlendirme Sistemi (VDK-RÖDS) gibi proje aşamasındaki çalışmalar, raporlama süreçlerinde standartlaşma ve kalite kontrol bakımından yeni imkânlar sunabilir. Bu tür uygulamaların temel işlevi, müfettişin mesleki değerlendirmesinin yerine geçmek değil, karar süreçlerini desteklemek ve denetim kalitesini geliştirmektir.

Burada bilişsel dönüşümün temel bir özelliğine de dikkat çekmek gerekiyor: Daha fazla verinin işlenmesi kadar, elde edilen sonuçların doğru yorumlanması da önemlidir. Analitik sistemler riskin nerede yoğunlaşabileceğine ilişkin işaretler sunabilir; ancak bu işaretlerin hukuki anlamı, olayın özellikleri ve elde edilen deliller birlikte değerlendirilerek ortaya konulabilir.

İnceleme başlamadan uyum mümkün mü?

Vergi denetiminde dönüşümün önemli sonuçlarından biri de her risk göstergesinin doğrudan vergi incelemesine dönüşmesi yerine, mükellefin durumuna uygun farklı uyum araçlarının kullanılabilmesidir. Çünkü bazı durumlarda mükellefin bilgilendirilmesi, işlemlerini yeniden değerlendirmesi veya kayıtlarını düzeltmesi, uzun ve kapsamlı bir inceleme sürecine ihtiyaç bırakmayabilir.

Bu yaklaşımın somut örneklerinden biri, 4 Ağustos 2026 tarihinde uygulamaya alınan İncelemeye Hazırlık Dosyası (İHD) çalışmasıdır. İlk aşamada sahte belge kullanımı riskine yönelik yürütülen uygulama kapsamında 5 bin 543 mükellefe elektronik ortamda incelemeye hazırlık yazısı gönderilmiştir. Süreç sonunda 1.900 mükellef düzeltme beyannamesi vererek kayıtlarından toplam yaklaşık 23,4 milyar TL tutarındaki faturayı çıkarmış; 622 mükellef düzeltme beyannamesi vermeksizin açıklama ve belgelerini sunmuş; 1.126 mükellef ise ilgili faturaları İHD yazısı öncesinde kayıtlarından çıkardığını bildirmiştir.

Burada özellikle belirtilmesi gereken husus, kayıtlardan çıkarılan 23,4 milyar TL tutarındaki faturanın tahsil edilen vergi veya kesinleşmiş vergi kaybı anlamına gelmediğidir. Söz konusu tutar, uygulama kapsamında mükelleflerin kayıtlarından çıkardıkları faturaların toplam değerini ifade etmektedir.

İHD uygulamasında mükelleflere elektronik ortamda bilgi verilmesi, açıklama ve belgelerini hazırlayabilmeleri için imkân tanınması ve sunulan bilgilerin risk analizi çerçevesinde değerlendirilmesi esas alınmaktadır. Böylece belirli bir risk alanına ilişkin ilk değerlendirme, doğrudan müfettiş görevlendirilmesine gerek kalmadan elektronik ortamda yürütülebilmektedir.

Bu yaklaşım, vergi denetiminin yalnızca tespit ve yaptırım odaklı bir faaliyet olarak görülmemesi gerektiğini de ortaya koyuyor. Mükellefin durumuna göre bilgilendirme, açıklama isteme, düzeltme ve inceleme gibi farklı araçların kullanılabilmesi, gönüllü uyumun desteklenmesine ve denetim kaynaklarının daha yüksek risk taşıyan alanlara yönlendirilmesine katkı sağlayabilir.

Dijital Uyum Projesi (VDK-DUYU) da bu anlayışın daha bütünleşik bir yapıya kavuşturulmasını hedefleyen çalışmalardan biridir. Proje kapsamında açıklamaya davet, beyanname düzeltme, gözetim programları, fiziki envanter incelemeleri ve diyalog temelli denetim gibi farklı araçların mükellefin risk ve uyum durumuna göre değerlendirilmesi amaçlanmaktadır. Böylece her mükellef için aynı denetim yönteminin uygulanması yerine, tespit edilen riskin niteliğine uygun bir yol izlenmesi mümkün olabilecektir.

Bu yaklaşım, denetimin zamanlamasını da değiştiriyor. Geleneksel yöntemde çoğu zaman işlemler tamamlandıktan sonra başlayan inceleme süreci, veri analizi ve erken bilgilendirme sayesinde bazı durumlarda daha önce devreye girebiliyor. Bununla birlikte gönüllü uyumun desteklenmesi, gerekli görülen hâllerde inceleme yapılmasına engel değildir. Esas olan, mevcut riskin niteliğine uygun aracın seçilmesi ve işlemlerin hukuki çerçevede değerlendirilmesidir.

Dijitalleşmenin görünmeyen kazancı

Dijital dönüşümün vergi denetimine sağladığı katkı yalnızca hız ve verimlilikle sınırlı değildir. Elektronik defter ve belgeler, elektronik tutanaklar, uzaktan görüşmeler ve dijital dosyalama uygulamaları; kâğıt, baskı, fiziki arşiv, ulaşım ve zaman ihtiyacını da azaltmaktadır.

Özellikle mükelleflerin bilgi ve belgelerini elektronik ortamda sunabilmesi, inceleme elemanlarının ve mükelleflerin farklı yerlerde bulunmalarından kaynaklanan zaman ve ulaşım maliyetlerini düşürebilmektedir. Raporlama ve iletişim süreçlerinde otomasyonun artması da tekrarlanan işlemler için harcanan emeğin azaltılmasına katkı sağlayabilir. Bu yönüyle dijitalleşme, kamu kaynaklarının daha verimli kullanılmasına katkı sağlarken çevresel etkilerin azaltılması bakımından da önemli bir potansiyel taşımaktadır.

Bununla birlikte dijitalleşmenin kendiliğinden ve her durumda çevre dostu olduğu düşünülmemelidir. Veri merkezlerinin enerji tüketimi, elektronik altyapının kurulması ve sürdürülmesi de kaynak kullanımını beraberinde getirir. Bu nedenle yeşil dönüşüm, yalnızca kâğıt kullanımının azaltılmasıyla değil, dijital altyapının enerji ve kaynak verimliliği gözetilerek tasarlanmasıyla anlam kazanacaktır.

Yeşil dönüşümün bir diğer boyutu da kamu görevlilerinin ve mükelleflerin zamanını daha etkin kullanabilmesidir. Fiziki belge akışının azalması, tekrarlanan işlemlerin otomatikleştirilmesi ve bilgiye elektronik ortamda erişim, kaynakların daha fazla katma değer üreten faaliyetlere yönlendirilmesine imkân sağlayabilir. Böylece dijitalleşme ile kaynak verimliliği arasındaki ilişki, yalnızca çevresel değil, aynı zamanda yönetsel bir nitelik de kazanır.

Yeşil dönüşümün küresel gündemde giderek daha fazla yer bulduğu bu dönemde, Türkiye’nin 9-20 Kasım 2026 tarihlerinde Antalya’da ev sahipliği yapacağı Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin 31’inci Taraflar Konferansı (COP31) da ayrı bir önem taşıyor. İklim değişikliğiyle mücadele kapsamında uluslararası iş birliğinin ve somut uygulamaların ele alınacağı bu konferans, yeşil dönüşümün yalnızca enerji ve sanayi politikalarıyla sınırlı olmadığını; kamu yönetimi dâhil bütün alanlarda kaynakların daha verimli kullanılmasını gerektirdiğini bir kez daha hatırlatıyor. Vergi denetiminde dijitalleşmeyle kâğıt, ulaşım ve fiziki arşiv ihtiyacının azaltılması da bu çerçevede değerlendirilebilir. Böylece dijital dönüşüm, denetim süreçlerini kolaylaştırmanın yanında çevresel sürdürülebilirliğe katkı sunabilecek bir araç hâline geliyor.

Denetimin yeni rotası ne olacak?

Vergi denetiminde önümüzdeki dönemde yaşanacak değişimin, geçmiş dönemlere ilişkin incelemelerin ötesine geçerek ekonomik faaliyetlerin cari dönemde izlenebildiği, risklerin henüz büyümeden fark edilebildiği ve mükelleflerin zamanında bilgilendirilebildiği bir yapıya doğru ilerlemesi beklenebilir. Ancak bu dönüşümün yalnızca vergi idaresinin kendi dijital altyapısını geliştirmesiyle tamamlanması mümkün değildir.

Vergileme süreçleriyle bağlantılı diğer kamu kurumlarının da dijital dönüşümlerini tamamlamaları ve sistemlerini eşgüdüm içerisinde çalışabilir hâle getirmeleri gerekmektedir. Mükellefin aynı ekonomik faaliyet nedeniyle farklı kamu kurumlarına ayrı ayrı bilgi ve belge sunmak zorunda kalmadığı, bir kurumda oluşturulan verilerin hukuki ve teknik koşullar çerçevesinde diğer ilgili kurumlarca da kullanılabildiği bütünleşik bir dijital altyapı, bu dönüşümün önemli aşamalarından biri olacaktır.

Bu süreçte göz önünde bulundurulması gereken bir diğer husus da vergi mevzuatının dijital çağın ihtiyaçlarına uyumudur. Vergi düzenlemelerinin zaman içinde çok sayıda değişikliğe uğraması ve farklı düzenlemeler arasında dağınık bir yapı kazanması, yalnızca mükelleflerin değil, dijital sistemlerin de doğru ve tutarlı sonuç üretmesini güçleştirebilir. Bu nedenle vergi mevzuatının sadeleştirilmesi, sistematik bir yapıya kavuşturulması ve uzun vadede dijital sistemler tarafından işlenebilir kurallar hâlinde düzenlenmesi önem taşımaktadır. Başka bir ifadeyle dijital dönüşüm, yalnızca mevzuatın elektronik ortama aktarılmasını değil, mevzuatın da dijital çağın ihtiyaçları dikkate alınarak yeniden ele alınmasını gerektirmektedir.

Nitekim OECD’ nin 2025 yılında yayımladığı Enhancing Simplicity to Foster Tax Certainty and Growth başlıklı rapor da vergi sistemlerinde karmaşıklığın azaltılmasını, vergi kesinliğinin ve ekonomik büyümenin desteklenmesi bakımından önemli bir unsur olarak ele almaktadır. Mevzuatın sade, anlaşılır ve öngörülebilir olması; mükelleflerin yükümlülüklerini daha doğru yerine getirmelerine, idarenin uygulama birliğinin güçlenmesine ve dijital sistemlerin daha tutarlı sonuçlar üretmesine katkı sağlayacaktır.

Bütün bu gelişmeler, teknolojinin vergi denetimindeki rolünün yeniden değerlendirilmesini de gerektiriyor. Otomasyon ve veri analizi, tekrarlanan işlemleri hızlandırabilir, riskli alanların belirlenmesine yardımcı olabilir ve karar süreçlerini destekleyebilir. Ancak hukuki değerlendirme, delillerin tartılması ve somut olayın özelliklerinin yorumlanması mesleki bilgi ve sorumluluk gerektirmeye devam edecektir. Teknolojik kapasitenin artması, bu sorumluluğu ortadan kaldırmaz; aksine elde edilen verilerin doğru ve hukuka uygun biçimde değerlendirilmesinin önemini artırır.

Sonuç olarak vergi denetimindeki üçüz dönüşüm, birbirinden bağımsız teknolojik yeniliklerden ibaret değildir. Dijital dönüşüm, denetimin yürütülmesinden raporların hazırlanmasına ve mükellefle iletişime kadar süreçleri değiştirirken bilişsel dönüşüm, verilerin daha anlamlı değerlendirilmesini ve denetim kaynaklarının daha isabetli kullanılmasını mümkün kılmaktadır. Yeşil dönüşüm ise süreçlerin daha az zaman ve kaynakla yürütülmesine odaklanmaktadır. Bu dönüşümün kamu kurumları arasında veri paylaşımı ve koordinasyonla desteklenmesi, mevzuatın dijital çağın gereklerine uygun hâle getirilmesi ve teknolojinin insan unsurunu tamamlayan bir araç olarak kullanılması, vergi denetiminin geleceğini belirleyecek temel başlıklar olacaktır.

Geleceğin vergi denetiminde başarıyı yalnızca tespit edilen vergi kaybı veya düzenlenen rapor sayısıyla ölçmek yeterli olmayacaktır. Risklerin erken belirlenmesi, uyumsuzluğun ortaya çıkmadan önlenmesi, gönüllü uyumun güçlendirilmesi ve kamu kaynaklarının etkin kullanılması da en az bunlar kadar önemli hâle gelecektir.

Vizontele'de Fikri’nin “Peki, Zeki Müren de bizi görecek mi?” sorusunun üzerinden yıllar geçti. Bugün artık mesele yalnızca kimin kimi görebildiği değil; gördüğümüz verilerden ne anladığımız, bu bilgileri nasıl değerlendirdiğimiz ve nasıl daha doğru kararlar alabildiğimiz. Vergi denetiminin geleceği de biraz burada şekilleniyor. Teknoloji ne kadar gelişirse gelişsin, onu anlamlı kılan insanın değerlendirmesi, hukukun rehberliği ve kamu yararına hizmet etme amacıdır.

(*Bu yazıda yer alan değerlendirmeler yazarın kişisel görüşleri olup görev yaptığı kurumun görüşünü yansıtmamaktadır.)

Orada yaptığım konuşmaya iki Safranbolu bükmesiyle başladım. Bir fırın tezgâhında yan yana duruyorlar. İçlerinde kavrulmuş kıyma, ince doğranmış soğan, pazı, biraz karabiber… Biri pazar sofrasına gidecek. Ötekini bir komşu, cenaze evine götürmek üzere yaptırmış. Tarif defterini açsanız ikisi için de aynı satırları okursunuz. Oysa birinde hafta sonu hep birlikte sofraya oturmanın keyfi var, ötekinde acılı bir evin kapısını eli boş çalmamanın inceliği.

Bir gastronomi kültürü yazarı olarak bir şehrin mutfağında beni en çok böyle ayrıntılar ilgilendiriyor. Yemeğin malzemesini, pişirme biçimini, lezzetini öğreniyoruz. Ancak o yemeğin insanların hayatında tuttuğu yere her zaman aynı dikkatle bakmıyoruz. Oysa bazen bir fırın tezgâhından çıkan iki bükmenin gittiği evleri bilmek, bize o şehir hakkında uzun tanıtım metinlerinden daha çok şey anlatabiliyor.

Konağın sofrasını da merak etmek

Safranbolu, evlerine sahip çıkmanın ne anlama geldiğini Türkiye’ye anlatmış bir şehir. Bir konağı gezerken pencerelerin sokağa nasıl baktığını, hangi odada misafir ağırlandığını, gündelik hayatın odalar arasında nasıl paylaşıldığını merak ediyoruz. O evden çıkarken bir soru daha sorsak:

Pazar günü bu evin sofrasına fırından ne gelirdi?

Belki cevabını bugün de çarşıda, işinin başındaki bir ustadan duyabiliriz. Rehberin konağın eşiğinde başladığı cümleyi fırıncı tamamlar. Gezdiğimiz odalarla bugün kurulan sofralar arasında bir bağ oluşur. Biraz önce gördüğümüz evde yaşamış insanların gündelik hayatı, çarşıda karşılaştığımız bir alışkanlıkla daha anlaşılır hâle gelir.

Kültürel mirasın devamlılığını burada aramak gerektiğini düşünüyorum. Bir evin mutfağını gösterirken orada pişen yemekleri de konuşabilmeli, o yemekleri bugün hazırlayan insanlarla tanışabilmeliyiz. Böylece şehri tanımaya ayırdığımız zamana bir öğün daha eklenebilir. Bazen o öğün, ziyaretin bütün seyrini değiştirebilir.

Bir gece daha kalmanın nedeni

Cumartesi sabahı yola çıkan bir aile düşünelim. Niyetleri konakları görmek, çarşıda dolaşmak, akşama doğru dönmek. Daha seyahati planlarken pazar öğle vakti bir ustayla birlikte peruhi hazırlayabileceklerini öğrenseler, belki bir gece kalacaklar. Bunun için programı otomobillerine dönmek üzereyken değil, evlerinde hafta sonunu konuşurken öğrenmeleri gerekiyor. Bir sofranın konaklamaya katkısı, bazen o kadar erken başlıyor.

O pazar öğle vaktini de gözümüzün önüne getirelim. Tahtanın üzerine un serpilmiş. Usta, kare kare kestiği yufkanın ortasına naneli süzme yoğurdu koyuyor, karşılıklı iki köşeyi birleştiriyor. Seyrederken pek kolay. İnsanın kendi kapattığı ilk üçgen tencerede açılınca iş değişiyor. “Benimki niye açıldı, siz nasıl kapattınız?” diye soruyor.

Bir yemek için yola çıkmanın güzelliği biraz da burada. O sorunun cevabı yazılı tarifte insanın gözünden kaçabilir. Ustanın parmaklarını nasıl kullandığını, hamurun kenarına ne kadar bastırdığını görmek gerekir. Hele bir hamur parçası daha uzatıp “Gel, bir de beraber kapatalım” derse, yıllar sonra bile hatırlanacak bir öğle vakti yaşanır. Şehirle kurulan ilişkiye, birlikte geçirilen o zamanın yakınlığı eklenir.

Sofrayı kurana ne kalıyor?

Burada biraz durmak gerekiyor. Biz o sofradan güzel bir hatırayla kalkarken, sofrayı kuran kişiye ne kalıyor? Alışverişini kim yaptı, kaç saat önceden mutfağa girdi, biz çıktıktan sonra orada daha ne kadar işi var? Gastronomi turizmini konuşurken ziyaretçinin memnuniyetine gösterdiğimiz dikkati bu sorulara da göstermeliyiz.

Yemek bilgisini paylaşacak kişinin kendi evinde mi, bir konağın mutfağında mı konuk ağırlamak istediğini öğrenmek, kaç kişiyle rahat çalışabileceğini onunla birlikte kararlaştırmak gerekiyor. Hazırlığın, öğretmenin, servisin ve sonrasındaki işlerin karşılığı baştan konuşulmalı. Bir insanın yıllar içinde edindiği bilgiyi ziyaretçiye açması, o bilginin kendiliğinden herkesin kullanımına sunulduğu anlamına gelmiyor.

Yanında işi öğrenmek isteyen Safranbolulu bir gence ücretli yer açılabilirse, birkaç yıl sonra aynı sofrayı o genç kurabilir. Tarifin geleceği için böyle bir imkânın değeri büyük. Genç insan o mutfakta hem bir iş öğrenir hem geçimini sağlayabileceği bir ihtimal görür. Kültürün kuşaktan kuşağa aktarılmasını istiyorsak, aktaracak kişinin orada kalabilmesinin koşullarını da düşünmek zorundayız.

Hasattan sonraki aylar

Konuşmamda safran üzerinde de durdum. Safran çiçeklerinin ayıklanmasını izlemek, o incecik kırmızı telleri ayırmanın ne kadar emek istediğini görmek, ziyaretçi için öğretici bir deneyim. Benim merakım, hasat bitip çiçekler tarladan kalktıktan sonra bu ilişkinin nasıl sürdüğü.

Diyelim ki şubat ayında Safranbolu’ya geldim. Bir lokantada safranlı zerde söyledim. “Safranı kimden alıyorsunuz?”diye sorduğumda, sofraya kâseyi getiren kişi bana bir üreticinin adını verebiliyorsa, o sofranın arkasındaki emeği de tanımaya başlarım. Lokantacı, tatlısına koyduğu safranın nerede, kimin eliyle yetiştiğini biliyordur. Üretici, hasat zamanında ağırladığı ziyaretçilerin ardından başka aylarda da ürününü satabiliyordur. Ben de memleketime dönünce belki o üreticiden safran isteyeceğim.

Daha önce de sorduğum “Peki, tescilden sonra ne oluyor?” sorusunun cevabını böyle gündelik ilişkilerde arıyorum. Ürünün adını duyurmanın üreticinin hayatına nasıl yansıdığını, yerel mutfakta ne ölçüde karşılık bulduğunu görmek istiyorum. Bir kâse zerdenin önümüze getirdiği sorular, tanıtımın başarısını değerlendirmek için de yol gösterebilir.

Küçük bir takvimle başlamak

Safranbolu için konuşmamda önerdiğim başlangıç oldukça basitti: Çarşıdan bir fırıncı, bir konak işletmecisi, bir rehber, peruhi yapan bir usta ve bir safran üreticisi önlerine bir takvim açabilir. İlk dört hafta sonu için kim, hangi gün, kaç kişiyi ağırlayabilir? Ücreti ne olur, yer kime ayırtılır? Konaklama için bilgi isteyen birine bu küçük program da gönderilebilir.

Dört hafta sonra aynı masaya yeniden oturulduğunda bakılacak şeyler de belli. Kaç konuk bir gece daha kaldı? Ustanın emeğinin karşılığı çıktı mı? Çarşıda her pazar bükme alan aile yine kendi fırınında rahatça alışveriş edebildi mi? Bir sonraki ayın programını bu cevaplar belirleyebilir. Şehrin kendi insanının gündelik hayatını da gözeten bir düzen, zaman içinde gelişebilir.

Bu çalışmalar sürerken ustaların bilgisini, izinlerini alarak kayda geçirmek de gerekiyor. Bir evde bükmeye pazı, ötekinde ıspanak konuyorsa ikisini de yazalım. Hamuru kapatan elleri, o ellerin sahibinin anlattıklarını birlikte saklayalım. Yıllar sonra bir torun, anneannesinin peruhiyi nasıl hazırladığını merak ettiğinde hem ellerini görebilsin hem sesini duyabilsin. Kayda alınan bilgiyle mutfakta sürdürülen iş birbirini tamamlasın.

Konuşmamı yine o fırına dönerek bitirdim. Bir gün Safranbolu’dan dönen birine “En çok neyi hatırlıyorsun?” diye sorulduğunda, güzelim konakları anlattıktan sonra bükmeden de söz etmesini diledim. Belki içine pazı mı, ıspanak mı konduğunu unutmuştur. Ama o ikinci bükmenin hangi kapıya gittiğini hatırlıyordur.

Not:

Safranbolu’da konuşulanlar bu yazıyla sınırlı kalmayacak. Pazar günü Yaşam Keyfi’nde (https://www.ekonomim.com/yasam-keyfi), İbrahim Canbulat’ın aynı buluşmada anlattıklarından yola çıkarak şehrin sofralarına biraz daha yakından bakacağız; peruhiden soğan salmasına, bamyadan safranlı tatlılara uzanacağız. Yanındaki yazıda ise Canbulat’ın yeni kitabı Sofraların “Altın Çiçeği” Safran — Tarih Boyunca Safranlı Lezzetler’in sayfalarını açıp safranın eski reçetelerden bugünün mutfağına uzanan yolculuğunu okuyacağız. Burada sözünü ettiğim o bir öğün için pazar günü de sofrada yer ayıralım.

Geçen hafta Amerikalılar Kongre’nin iki kanadını da Demokratlara verdi. Associated Press’in seçim anketinde oy verenlerin yaklaşık üçte ikisi Trump’ın politikalarının enflasyonu körüklediğini söyledi. Washington sonucu tartışırken Antalya’da BM iklim zirvesi COP31 başladı. Haliyle, aklıma şu soru takılıyor: Seçmen bugünkü enerji faturasını sandığa götürüyorsa, hükümet yarının enerji sistemini kurmanın masrafını kime yazacak?

ABD’de yeni Kongre, Ocak ayında bütçeyi ve yönetimin harcamalarını daha sıkı denetleyebilir. Antalya’da ise bunun hemen bir karşılığı yok. Federal yönetim resmi heyet göndermedi. ABD geçen Ocak’ta Paris Anlaşması’ndan ayrıldı. Anlaşmanın dayandığı BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nden çekilmesi de Şubat 2027’de yürürlüğe girecek. Kongre’de çoğunluk el değiştirdi diye Beyaz Saray’ın dış politikası el değiştirmiyor.

Peki seçmen dünyada da yön mü değiştiriyor? Pew’in 2024 seçimleri incelemesinde hayat pahalılığından ve siyasi düzenden hoşnutsuz olan seçmenlerin pek çok ülkede iktidarları zorladığını görüyoruz. Sonrasında Almanya’da AfD oyunu yüzde 10,4’ten 20,8’e çıkardı. Macaristan’da Viktor Orbán 16 yıl sonra iktidarı merkez sağdaki rakibine kaybetti. ABD’de ise kazanan Demokratlar oldu.

İtirazın adresi ülkeden ülkeye değişiyor. Kutuplaşma konusunda daha temkinliyim. Benzin fiyatı yüzünden oyunu değiştiren biri ertesi sabah komşusunun siyasi görüşü hakkında pekala hâlâ aynı şeyleri düşünebilir. Yani Batı Cephesinde öyle hemen bir şey değişmez. Tepki oyudur verilmiş olan. Cezadır. Ama toptan bir düşünce değişikliği değildir çoğu kez. 

BM Kalkınma Programı, 2024’te 77 ülkede sorduğunda, her beş kişiden dördü hükümetinin iklim konusunda daha güçlü adımlar atmasını istedi. Bir otomotiv işçisinin ankette bu cevabı verip ertesi gün fabrikasında kaç vardiyanın kalacağını sormasında şaşılacak bir şey yok. Avrupa’da otomotiv tartışması tam da bu yüzden önemli.

Ucuz panel pahalı bağımlılık

AB, 2040’a kadar net sera gazı emisyonlarını 1990’a göre yüzde 90 azaltma hedefini Mart’ta yasalaştırdı. 2036’dan itibaren bunun en çok beş puanı uluslararası karbon kredileriyle karşılanabilecek.

Otomotivde ise Komisyon, 2035’te yeni otomobil ve hafif ticari araçların egzoz emisyonu için öngörülen yüzde 100’lük azaltımı yüzde 90’a indirmeyi teklif ediyor. Kalan kısmı telafi etmenin yollarından biri de AB’de üretilmiş düşük karbonlu çelik kullanmak. Teklif hala yasama sürecinde. Brüksel, pahalı enerji ve Çin rekabeti karşısında kendi fabrikalarına hareket alanı açmaya çalışırken, yıl başında kesin dönemine giren sınırda karbon düzenlemesiyle ithal çeliğin karbonunu da hesaba katıyor.

Pekin 2035’e kadar sera gazı emisyonlarını zirve düzeyinin yüzde 7 ila 10 altına indirmeyi taahhüt ediyor. Avrupa’nın hesabı 1990’dan başladığı için iki oranı yan yana koyup bir lig tablosu çıkarmanın alemi yok.

Uluslararası Enerji Ajansı’na göre güneş enerjisi tedarik zincirindeki küresel üretim kapasitesinin yaklaşık yüzde 85’i, lityum iyon batarya zincirindekinin yüzde 80’i Çin’de. Ucuz panel sayesinde daha çok işletme kendi elektriğini üretmeyi düşünebiliyor. Aynı panelin hücresi için bütün yollar aynı yere çıkıyorsa, bir üretim kesintisi ya da ihracat kısıtı dünyanın öbür ucundaki yatırımı da geciktirebiliyor.

Bu filmi pandemide maske ararken görmedik mi? Paneli üç ayrı firmadan alabilirsiniz. Üçü de hücreyi aynı yerden alıyorsa fatura sayınız artar, riskiniz pek azalmaz. Başka bölgelerden tedarik daha pahalı olabilir. Aradaki farkı, bir gün mal gelmezse ödeyeceğiniz bedelin sigorta primi gibi düşünün.

Petrol ve gaz fiyatlarını yukarı çeken İran Savaşı da enerji güvenliğinin değerini yeniden hatırlattı. Yakıt ithalatçısı güneşe ve depolamaya yatırım yaparak bu şoka karşı korunabilir. Petrol üreticisi aynı fiyatı görünce yeni bir kuyu açmayı düşünebilir. Biri bir sonraki ithalat faturasını, diğeri bir sonraki ihracat gelirini hesaplıyor.

Bu iki hükümeti aynı geçiş takvimine razı etmek kolay mı? Geçtiğimiz Mart’ta Dünya Ticaret Örgütü üyeleri, elektronik iletimlere gümrük vergisi koymama uygulamasını uzatmakta bile anlaşamadı. İklim masasında hangi tesisin kapanacağı ve maliyeti kimin taşıyacağı konuşuluyor. Peki otuz yılı aşkın süredir kurulan bu masa bugüne kadar neyi değiştirdi?

Berlin’den Antalya’ya

COP, İngilizce Conference of the Parties’in kısaltması. Türkçesi Taraflar Konferansı. 1992’de kabul edilen ve Rio Zirvesi’nde imzaya açılan BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’nin amacı, atmosferdeki sera gazı birikimini tehlikeli insan kaynaklı iklim değişikliğini önleyecek düzeyde tutmaktı.

Taraflar sözleşmenin nasıl uygulandığına bakmak için ilk kez 28 Mart-7 Nisan 1995’te Berlin’de (COP1) toplanıldı. Gelişmiş ülkelerin mevcut taahhütleri yetersiz bulundu ve daha güçlü yükümlülükler için müzakereler başladı. 9-20 Kasım’daki 31. toplantının başkanı ve ev sahibi Türkiye, müzakereleri yürüten ülke Avustralya.

Berlin’de başlayan müzakere 1997’de Kyoto’da (COP3) gelişmiş ülkeler için bağlayıcı emisyon hedefleri getirdi. 2015’te Paris’te (COP21) hemen bütün ülkeler kendi iklim planını açıklamayı, beş yılda bir yenilemeyi ve ilerlemeyi ortak kurallarla raporlamayı kabul etti. 2022’de Şarm el-Şeyh’te (COP27) iklim kaynaklı kayıp ve zararlar için fon kuruldu, ertesi yıl Dubai’de (COP28) fon işler hale getirildi. Bugün bir ülkenin verdiği sözle yaptığını karşılaştırabiliyoruz.

Emisyon karnesi çok zayıf. Enerji kaynaklı küresel karbondioksit salımı 2025’te yüzde 0,4 daha arttı. BM Çevre Programı’na göre mevcut politikalarla bu yüzyılda sanayileşme öncesine göre yaklaşık 2,8 derece ısınmaya gidiyoruz. Ülkeler taahhütlerini eksiksiz yerine getirse bile yaklaşık 2,6 derece görüp göreceğimiz. Halbuki, Paris’te ısınmayı 2 derecenin epey altında tutmaya ve 1,5 dereceyle sınırlamaya çalışacağımıza söz vermiştik.

Bir kömür santrali kapandığında işini kaybedenler o bölgede yaşıyor. Emisyon azalınca bundan bütün dünya faydalanıyor. COP’un hala yapacağı bir iş varsa, o da bu iki hesabı aynı masaya getirmek.

Antalya’da bunun karşılığı finansman. 2024’te Bakü’de (COP29) gelişmiş ülkelerin öncülüğünde, gelişmekte olan ülkelere 2035’e kadar yılda en az 300 milyar dolar iklim finansmanı sağlanması hedefi kondu. Kamu ve özel kaynakları kapsayan 1,3 trilyon dolar daha geniş bir yıllık hedef.

2025’te Belém’de (COP30) uyum finansmanını 2035’e kadar en az üçe katlama çağrısı yapıldı. Enflasyon hesaba katıldığında bu artış, BM Çevre Programı’nın tahmin ettiği ihtiyacın ancak yüzde 20 ila 29’unu karşılıyor. Antalya’da yeni bir rakam duyarsak ben paranın hangi yıl, kimden ve hangi koşulla geleceğine bakacağım. Taahhüt etmesi kolay. Sonrası?

COP30’da kararlaştırılan adil geçiş mekanizması da Antalya’da bir kömür bölgesindeki işçiye ve işletmeye nasıl destek verileceğini somutlaştırabilir. İkinci küresel durum değerlendirmesi başlıyor, sonuçları 2027’de bekleniyor. Brezilya’nın sunduğu fosil yakıt yol haritası, Dubai’deki COP28 çağrısını uygulamak isteyen ülkelere bir başlangıç noktası veriyor. Bütün tarafları bağlayan bir çıkış takvimi, ABD’nin masaya dönmesi ya da büyük ekonomilerin hedeflerini bu zirvede birden yükseltmesi ise çok daha zor.

Baca dışında neyi ölçeceğiz?

Türkiye’nin 2035 için açıkladığı 466 milyon tonluk azaltım, bugünkü salıma göre değil, ek önlem alınmazsa ulaşılacağı varsayılan düzeye göre hesaplanıyor. Hedeflenen emisyon 643 milyon ton karbondioksit eşdeğeri. Avrupa’ya çelik satan işletme kendi karbonunu ölçmek zorunda. Ama kuraklıkta suyu kesilirse, atığını gönderecek yer bulamazsa ya da havza bozulursa karbon hesabı üretimi ayakta tutmaya yetmez.

Suda hedef, havzadan çekilen suyu azaltırken güvenli suya erişimi korumak. COP30’da kabul edilen uyum göstergeleri su stresini, kullanım verimliliğini ve güvenli içme suyuna erişimi izliyor. Gıda güvenliği ve sağlık da aynı uyum çerçevesinde. Belediyenin arıttığı suyu fabrikaya verecek bir hat kurulduğunda ben tasarrufu fabrikanın sayacında da havzanın toplam su çekişinde de görmek isterim.

Atıkta asıl soru, çöp kamyonu gelmeden önce ne yaptığımız. COP31 başkanlığı, 2035’e kadar dünyada yıllık atık miktarında beklenen artışı yarıya indirmeyi hedefliyor. Bu, başkanlığın Eylem Gündemi’ndeki bir hedef. Bir sanayi sitesinde iki ölçüsü var. Çıkan atığın ne kadarını geri kazandık ve bir ton ürün başına çıkan atığı ne kadar azalttık? Küresel plastik anlaşması ise ayrı bir BM masasında görüşülüyor.

Biyoçeşitlilik de Antalya’da hem uyum görüşmelerinde hem Eylem Gündemi’nde var. 2030’a kadar kara ve iç suların, ayrıca kıyı ve denizlerin en az yüzde 30’unu etkin biçimde koruma hedefi ise ayrı bir BM anlaşma sürecinden, Kunming-Montreal Çerçevesi’nden geliyor. Bir sulak alanı haritada yeşile boyamak kolay. Ben su rejimi düzeldi mi, kuşlar geri döndü mü, ben ona bakarım.

Atık su hattının ilk faturası belediyeye çıkıyor, faydasını fabrika da havza da görüyor. Ayrıştırma tesisinde, sulak alanın onarımında da benzer bir hesap var. Uyum finansmanı konuşurken kimin ödeyeceği kadar kimin faydalanacağını da masaya koyarsak, bu yatırımları yapmak kolaylaşır.

Antalya’nın bilançosuna ben olsam bir de buradan bakardım. Bacadan çıkanı iyi kötü ölçmeyi öğrendik. Şimdi su sayacını, çöp kamyonunu ve fabrikanın yanından geçen dereyi de hesaba katalım diyecek oluyorum ama aynı anda “Emisyonda sanki bir yere vardık da şimdi bir de dereyi konuşuyoruz” dediğinizi duyar gibi oluyorum.

E, peki ne yapalım? Elimizi kolumuzu bağlayıp seyredelim mi?

İklime uyumun faturası

Bir sanayi sitesinin trafosunu sel kotunun üstüne taşımak, fabrikanın soğutma suyu ihtiyacını azaltmak ya da sıcak hava dalgasından önce insanları uyarmak iklime uyumun parçası. Bu işlerin getirisi çoğu zaman yaşanmayan bir elektrik kesintisi, kaybolmayan bir iş günü, ödenmeyen bir onarım faturası. Bir işletmeyi su basmadığında çalışanlar, müşteriler ve belediye de kazanır. Ama yaşanmayan selin geliri diye bir kalem açıp bankaya gösteremezsiniz. Kredi taksiti ise günü gelince ödenmek zorunda. Antalya’da uyum için konuşulan paranın miktarı kadar koşulları da bu yüzden önemli. Riskten kurtulanların sayısı çok, yatırım faturasının üzerinde yazan isim genellikle bir tane. Bunun afili adı dışsallık.

Söz konusu bilgiler belediyeler üzerinde yeterince denetim olmadığı şeklindeki kamuoyu algısı ile birleşince bu tür yasal düzenlemelerin belediyelerde kamu kaynaklarının kötüye kullanılmasının önüne geçebileceği şeklinde bir kanaatin oluşmasına sebebiyet vermektedir.

Oysa, belediyelerde (ve diğer tüm kamu idarelerinde) kamu kaynaklarının kötüye kullanılması sadece denetim sorunu değil, aynı zamanda kurumsal yönetim zaafiyeti yani kötü yönetim sonucunda ortaya çıkan bir olgudur.

Bu nedenle, belediyelerde denetimin yansırı belediyelerde kamu kaynaklarının kötüye kullanılmasına imkân veren aşağıda açıklanan bazı yapısal problemlere hitap edilmesine fayda bulunmaktadır.

1. Belediyelerde Üst Yöneticilerin Sorumluluğu Net Değildir

5393 sayılı Belediye Kanunu’na göre belediye başkanının;

- Belediye teşkilâtının en üst amiri olarak belediye teşkilâtını sevk ve idare etmek,

- Belediyenin hak ve menfaatlerini korumak,

- Belediyenin taşınır ve taşınmaz mallarını idare etmek,

- Belediyenin gelir ve alacaklarını takip ve tahsil etmek,

- Belediye ve bağlı kuruluşları ile işletmelerini denetlemek,

gibi görev ve yetkisi bulunmaktadır. 

Söz konusu görev ve yetkiler kamu kaynaklarının kötüye kullanılmaması açısından büyük önem taşıyan görev ve yetkilerdir.

Söz konusu görev ve yetkiler dolayısıyla belediye başkanı belediyede olup biten birçok şeyden haberdar bulunmaktadır. Bu bağlamda, belediyelerde kamu kaynağının kötüye kullanılması halinde belediye başkanının sorumlu tutulması gerekmektedir. Ne var ki, belediyelerde belediye teşkilatının yapısı gereği cari iş ve işlemler müdürlükler tarafından icra edildiğinden gerek Sayıştay gerekse Danıştay yargılamalarında belediye başkanının imzası bulunmadığı iş ve işlemlerde belediye başkanı sorumlu tutulmamaktadır.

Söz konusu uygulamanın bir sebebi de 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu’nda belediye başkanlarının (üst yönetici) sorumluluğunun sadece siyasi olarak düzenlenmiş olmasından kaynaklanmaktadır.

Söz konusu kanuna göre, belediyelerde üst yöneticiler (belediye başkanları);

- İdarelerinin stratejik planlarının ve bütçelerinin kalkınma planına, yıllık programlara, kurumun stratejik plan ve performans hedefleri ile hizmet gereklerine uygun olarak hazırlanması ve uygulanmasından,

- Sorumlulukları altındaki kaynakların etkili, ekonomik ve verimli şekilde elde edilmesi ve kullanımını sağlamaktan, kayıp ve kötüye kullanımının önlenmesinden,

- Malî yönetim ve kontrol sisteminin işleyişinin gözetilmesi, izlenmesi ve

- Kanunlar ile Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinde belirtilen görev ve sorumlulukların yerine getirilmesinden,

meclislerine karşı sorumludurlar.

Hesap verme sorumluluğunun yüksek olduğu ülkelerden alındığı düşünülen söz konusu yasal düzenleme ülkemizin gerçekleriyle bağdaşmadığı gibi herhangi bir hukuki sonuç da doğurmamaktadır. Zira, ülkemizde belediye meclislerinde çoğunluk genellikle belediye başkanının mensubu bulunduğu partinin meclis üyelerinden oluşmakta olup, vatandaşın belediye meclisi toplantılarına katılma pratiğinin yetersiz ve belediye meclisi üyelerinin kamu kaynaklarının kötüye kullanılması konusunda yeterli farkındalığa sahip olmadığı düşünüldüğünde siyasi sorumluluğunun belediye başkanı üzerinde herhangi bir caydırıcı gücü bulunmamaktadır.

Kamu kaynaklarının kötüye kullanılmaması bakımından hukuki sonuç doğuran tek düzenleme faaliyet raporlarının belediye meclisinin dörtte üç çoğunluğu ile reddedilmesi halinde Danıştay’ın kararı ile belediye başkanının başkanlık düşmesine ilişkin olarak 5393 sayılı Kanunda yer alan düzenleme olmakla birlikte, bugüne kadar böyle bir uygulamaya rastlanmamıştır.

Bu nedenle, ilk olarak 5018 sayılı Kanunda yer alan “Üst yöneticiler, idarelerinin stratejik planlarının ve bütçelerinin kalkınma planına, yıllık programlara, kurumun stratejik plan ve performans hedefleri ile hizmet gereklerine uygun olarak hazırlanması ve uygulanmasından, sorumlulukları altındaki kaynakların etkili, ekonomik ve verimli şekilde elde edilmesi ve kullanımını sağlamaktan, kayıp ve kötüye kullanımının önlenmesinden, malî yönetim ve kontrol sisteminin işleyişinin gözetilmesi, izlenmesi ve kanunlar ile Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinde belirtilen görev ve sorumlulukların yerine getirilmesinden Bakana; mahallî idarelerde ise meclislerine karşı sorumludurlar.” şeklindeki kanun maddesindeki “meclislerine karşı” ibaresinin kanun metninden çıkarılması gerekmektedir.

Aynı şekilde, söz konusu Kanunu’nun 77’nci maddesinde zikredilen, belediyelerde malî yönetim ve kontrol sisteminin zaafa uğradığı, belediye yaygın ve sistematik şekilde yolsuzluk veya kamu zararının ortaya çıkması halinde belediye başkanının yasal olarak sorumlu tutulması yönünde söz konusu kanun maddesinde düzenleme yapılmasının faydalı olacağı düşünülmektedir.

2. Belediyelerde sayı ve nitelik bakımından personel yetersizliği bulunmaktadır

Belediyelerde yeterli sayı ve nitelikte memur bulunmadığından idari iş ve işlemlerinin neredeyse tamamı işçiler ve belediyenin iştiraki şirketlerde çalışan personel tarafından ifa edilmektedir. Bu durum söz konusu personel idari hiyerarşiye tabi olmadığı için hakkında mali, idari ve adli yaptırım uygulanamadığı gerçeği nazara alındığında hesap verebilirlik yönünden ciddi bir sıkıntı oluşturmaktadır.

Belediyelerde memur sayısının yetersiz olmasının başlıca sebebi kadro yetersizliği değil, belediye başkanlarının iş güvencesi işçiler ve belediye şirketi personeline nazaran daha yüksek olan memurlarla çalışmak istememesinden kaynaklanmaktadır. Aynı şekilde, belediye yöneticilerinin bir çoğu belediye başkanlarının bilinçli tercihiyle yöneticilik görevini vekâleten yürütmekte olup, böyle bir durum yöneticinin yeterince dirayetli davranamamasına yol açmaktadır.

Personel sayısındaki yetersizlik kadar belediyelerde birçok işin sınırlı sayıda belli personel tarafından ifa edilmesi yani görevler ayrılığı ilkesine riayet edilmemesi de beraberinde çeşitli suiistimalleri getirmektedir.

Aynı şekilde, bazı belediyelerde belediye personeline yönelik eğitim, görevde yükselme sınavı vb. belediye personelinin niteliğinin yükseltilmesine yönelik çalışmalara karşı belediye üst yönetimin bilinçli bir direnci bulunmaktadır.

Son olarak, belediyelerde resmi olarak belediye personeli statüsüne sahip olmadığı halde belediye başkanına yakın şekilde kamusal görev ifa eden kişiler de bulunmakta olup, yasal olmayan söz konusu durum da kamu kaynaklarının kötüye kullanılmasında ciddi bir risk barındırmaktadır.

3. Belediyelerde ciddi anlamda iç kontrol, planlama, şeffaflık ve kayıt düzeni (kurumsal yönetim) zaafiyeti bulunmaktadır

İç kontrol; bir kurumda yolsuzluk ve usulsüzlüğün meydana gelmemesi, kaynakların verimli kullanılması ve düzgün bir bilgi, belge ve raporlama düzeninin bulunması için önceden alınan tüm tedbirleri ifade eder. Liyakat, görevler ayrılığı prensibi, rotasyon, risk değerlendirme, iç denetim ve etik kurallara bağlılık iç kontrol sisteminin gereklerinden bazılarıdır.

Stratejik planlama ve performans esaslı bütçeleme; bir kurumun kaynaklarının belli bir hedefe yönelik olarak disiplin içinde kullanılmasına imkân sağlar.

Şeffaflık; hesap verebilirliğin sağlanması için kamuoyunun bilgilendirilmesini ifade etmektedir. Buna karşın, belediyelerde kamuoyuna açıklanması gereken bir çok bilgi ve belge kamuoyuna açıklanmamaktadır.

Kayıt düzeni; bir kurumun kontrolü altındaki tüm kaynakların kayıtlara alınmasını ifade etmektedir. Ne var ki, Sayıştay raporlarında da belirtildiği üzere belediyelerin sahip bulunduğu birçok taşınır veya taşınmaz mal kayıt dışı vaziyette bulunmaktadır.

Kamu idarelerinde iç kontrol, stratejik planlama, performans esaslı bütçeleme, kayıt düzeni ve şeffaflık 5018 sayılı Kanun ile söz konusu kanuna istinaden yayımlanan ikincil mevzuat metinlerinde ayrıntılı olarak düzenlenmiş ve zorunlu hale getirilmiştir.

Ne var ki, söz konusu zorunluluk herhangi bir yaptırıma bağlanmadığından, belediyelerde (ve diğer tüm kamu idarelerinde) iç kontrol sistemini tesis etmemenin, stratejik planlama ve performans esaslı bütçeleme ile öngörülen amaç ve hedeflerden sapılmasının, kamu kaynaklarının kayıt altına alınmamasının ve kamu kaynaklarının kullanımı ile ilgili olarak kamuoyunun bilgilendirilmesinin herhangi bir sorumluluğu bulunmamaktadır.  

Bu nedenle, söz konusu mekanizmalardan beklenen sonuç elde edilmek isteniyorsa bu mekanizmaları kurmamanın idari para cezası vb. mali yaptırıma bağlanması ve kamu kaynaklarının kötüye kullanılmasının söz konusu mekanizmaların tesis edilmemiş olmasından kaynaklandığının tespit edilmesi halinde bundan belediye üst yönetiminin mali ve adli açıdan sorumlu tutulması yönünde yasal düzenleme yapılması gerektiği düşünülmektedir.

Sonuç

Belediyelerde kamu kaynaklarının kötüye kullanılmasının tek sebebi denetim yetersizliği değil, kurumsal yönetim zafiyetidir. Söz konusu zafiyet; üst yönetimin sorumlu tutul(a)maması, sayı ve nitelik bakımından personel yetersizliği, iç kontrol, planlama, şeffaflık ve kayıt düzeni yetersizliği şeklinde kendini göstermektedir. Bu nedenle, söz konusu zafiyet göz ardı edilerek yapılacak yasal düzenlemelerin sorunun çözümüne pek katkı sağlamayacağı düşünülmektedir.

Rekorlar kıran devlerden, KOBİ’lere kadar sanayiciler, üyesi oldukları sanayi odası adına dört yıllık yol haritası hazırlayacaklar. Bunun için üç tur halinde yaklaşık sekiz saatleri var. Önce ‘fırsatlar’, sonra ‘tehditler’, ardından da dört yıllık bir çalışma dönemi için ‘uygulama projeleri’ni belirleyecekler.

Biri oda, biri meclis başkanı olmak üzere 99 sanayici 10 ayrı masaya bu şekilde yerleşti. Her biri 40-50 civarında ‘fırsatlar’ önerisi belirledi. Bu önerilerin toplam sayısını sekiz ile sınırlamak için bir tahtaya yazılmaları sağlandı. Her bir sanayici tahta başına gelerek en önemli bulduğu fırsatın kenarına iki kırmızı yuvarlak etiketi, az önemli olana ise bir kırmızı yuvarlak etiketi yapıştırdı. Her masa fırsatları bu şekilde netleştirdi. 10 masanın belirlediği 100 fırsat, bu kez 99 sanayici tarafından benzer bir şekilde önceliklendirilerek 10’a düşürüldü.

Fırsatlar

Reel sektörü temsil eden 99 sanayicinin belirlediği fırsatlara baktığımızda listenin ağırlıklı olarak ‘yerel’ olduğunu gördük. ‘Bölgenin lojistik olanakları’,’bölgedeki üniversite, osb, serbest bölge, teknokent gibi kurumların varlığı’, ‘eleman ihtiyacını karşılayacak genç nüfus’, ‘elemanlara nitelik kazandıracak meslek liseleri gibi eğitim kurumları’, ‘ilin konumu’, ‘üretimde çeşitlilik’, ‘tedarik zincirinin gelişmişliği’ önde gelen fırsatlar olarak sıralandı.

Fırsatlar arasında ‘yapay zekâ’ya üretim ve sonrası süreçlerde bir şekilde yer verilmesi de yüksek puan alan ortak bir görüş olarak hemen her masa tarafından dile getirildi. Farklı olarak ‘savaş sonrası taleplerin fırsata çevrilmesi’ denilen bir başlık, birkaç masa tarafından tekrar edildi. Ancak bölgede savaşların bir türlü bitmediğinin altı çizildi ve bu fırsat da belirsiz bir geleceğe ertelenmiş oldu. 

Tehditler

Sıra tehditlere geldiğinde bu fasılın fırsatlara göre fazlasıyla ‘yüklü’ olduğunu, yine de çoğunun ‘eski tehditler’ olduğunu gördük. Çalışmaya katılan sanayiciler bu kez tahtaya yazılan tehditleri mavi etiketlerle puanladılar.

En fazla puanı alarak ilk sıraya yerleşen tehdit, ‘üretim maliyetlerindeki artış’ olarak belirlendi. ‘Enerji, işçilik, finansman maliyetleri’ de bu kapsamda sıralandı. ‘Düşmekte zorlanan enflasyon’, ‘döviz kuru politikası’, ‘finansmana erişim güçlüğü’ ilk sıralarda yer aldı. Bunların arkalarından ‘Çin rekabeti’ geldi. Bağlantılı olarak ‘korunma istekleri’ ve ‘yetersiz devlet destekleri’ne vurgu yapıldı.

Ekonomiye ayrılabilecek kaynakları vakumladığı için ‘foncular’ tehdit olarak görüldü. Yapay zekâ hem fırsat, hem tehdit olarak kendini gösterdi. Yapay zekâ alanında geri kalınması tehditin nedeni olarak açıklandı. Yapay zekâ ve fon tehditinin dışında daha önceki tehdit sıralamalarında olmayan ‘Made in EU’ da yeni bir tehdit olarak, sıralamada oldukça üst sıralarda yerini aldı.

 ‘Fırsatlar’ ve ‘tehditler’e baktığımızda fırsatların lokal kaldığını ve cılızlaştığını, tehditlerin ise çoğu aynen devam ediyor olsa bile, yenileriyle çeşitlendiğini ve kronikleştiğini söylemek mümkün.  

Çalışmanın son saatlerine geldiğimizde yol haritasında yer verilmesi gereken; fırsatları maksimize edecek, tehditleri budayacak projelerin üretilmesine sıra geldi. Sanayiciler fırsatları değerlendirmek, tehditleri minimize etmek için neler önerdiler?

Yol haritasındaki projeler

Sanayiciler tarafından önerilen projelerin büyük bölümü yine bilinen, yıllardır tekrar edilen beklenti ve önlemlerden oluştu:  Üretim maliyetlerin düşürülmesi, finansmana erişimin kolaylaştırılması, finansman maliyetlerinin düşürülmesi vb.

Başkaca; Yapay zekâ ve dijital dönüşüm için sanayiciyi bilgilendirecek eğitim ve workshoplar yapılması, bu konularda üniversite desteklerine aracı olunması, Made in EU vb tehditlere karşı içerde ve dışarıda lobicilik faaliyetlerine ağırlık verilmesi, maliyetlerin düşmesi için deniz ve demiryollarının daha fazla ve efektif kullanılması amacıyla bakanlıklar nezdinde girişimlerde bulunulması, üniversite ve sanayi arasındaki ilişkiyi güçlendirecek hukuki altyapının oluşturulması, OSB’lerin demiryolu ile limanlara bağlanması, atıl havaalanlarına işlerlik kazandırılması, vergilerin düşürülmesi, ihracat teşviklerinin döviz bazında artırılması, halka açılma konusunda teşvik sağlanması, Çin’e karşı haksız rekabetin önlenmesi için mekanizmalar kurulması, teknopark, model fabrika konularında bilinçlendirme toplantıları yapılması, alternatif pazarlar araştırılması, yerli üretim, yerli ortak şartı getirilmesi, istihdam teşviklerinde artış sağlanması.

Sanayiciler güç birliğine karar verdi

Sanayicilerin belki de fırsatların da tehditlerin de yıllardır neredeyse değişmiyor olması nedeniyle aktif pozisyon almaya yönelik işaretler vermesi bu toplantıda arayışların en farklı tarafı olmalıydı. Bu çerçevede “Gücümüzü birleştirelim” mesajı veren sanayiciler bu tavırla ilgili somut önerilerde de bulundular.

- Lojistik, hizmet, enerji ve sarf malzemeleri gibi alanlarda bölgesel ortak satın alma mekanizmaları kurulması, aynı mekanizmanın hammadde temininde ölçek yükselterek düşük maliyetlerin sağlanmasına yönelik kullanılması, ortak satın alma konusunda iş yerleri ve iş alanlarının belirlenmesi için platform oluşturulması.

- Güç birliğinin finansman konusunda da kullanılması. Örneğin Sanayiye Finansman Desteği Sağlanması Masası kurulması, Eximbank, Kredi Garanti Fonu ve ticari bakanlarla görüşmelerde bu ya da benzeri mekanizmalarla ortak çıkarların savunulması.

- Oda üyeleri için kariyer sitesi benzeri platform kurularak nitelikli eleman teminine aracılık yapılması.

- Çin ürünlerine karşı rekabette oda-TOBB desteğinin artırılmasının sağlanması, haksız rekabet örneklerini dile getirerek, çeşitli kurumlarda savunacak Ticareti Savunma Merkezi kurulması

- Oda-TOBB ortak desteği ile teşviklerin artırılması için kamu ile görüşmeler yapılması,

- Tedarik zinciri planlama, üretim, kalite kontrol, kestirimci bakım, enerji optimizasyonu ve stok yönetimi alanlarında pilot uygulamalar yapılması…

Sanayicilerin çözüm bulmak için ‘imece’ye yönelmeleri bence bir tür çaresizlikten kaynaklanan bir işaret fişeği olarak kabul edilmeli.

Buna 99 sanayicinin 613 notu bölüştürdüğü 100 fırsat, 725 notu bölüştürdüğü 100 tehditi sıralarken, dijitalleşme ile deprem ve afete 30-50 arasında puan verirken, çevre ve sürdürülebilirliğe çok çok az yer vermesi, fazlasıyla günü yaşadığını, uzun vadeli düşünmekte zorlandığını ortaya koyuyor. Hem de COP31 varken, iş kazaları yangınlar yaşanıyorken!

Ancak yardımın hangi yöntemle sağlandığı; bordroda, vergi yükünde ve sosyal güvenlik primlerinde doğrudan sonuç doğurmaktadır.  Ancak, vergi mevzuatı ile SGK mevzuatı aynı yardıma farklı ölçütlerle yaklaşmaktadır. Bu nedenle yardımın adı değil, sağlanış biçimi belirleyicidir.

Kreş yardımı ne şekilde sağlanabilir?

Kreş yardımı, işverenler tarafından genellikle aşağıdaki şekillerde sağlanmaktadır.

1.Kreşin işyerinde işverence sağlanması: Bu yöntemde işveren kendisine ait ya da kiraladığı bir mekânda kreş veya gündüz bakımevi hizmeti sunmaktadır.

2.Bedelin doğrudan kreşe ödenmesi: Bu yöntemde işveren hizmeti dışarıdaki bir kreşten veya gündüz bakımevinden almakta ve bedeli doğrudan hizmeti veren gelir ya da kurumlar vergisi mükellefine ödemektedir.

3.Nakit ödeme: Bu yöntemde ise, işveren çalışanın ücretine ilave olarak kreş yardımı adı altında nakit tutarda bir ödeme yapmaktadır.

İşverenin kreş yardımı sağlama zorunluluğu var mı?

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'na dayanan Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik uyarınca, 100-150 kadın çalışanı bulunan işyerlerinde emzirme odası, 150'den fazla kadın çalışanı bulunan işyerlerinde ise çocuk bakım yurdu (Kreş) kurulması zorunludur. Bu kapsamdaki hizmet ve harcamalar çalışana sağlanan bir menfaat değil, işverenin yasal yükümlülüğünün yerine getirilmesi sayıldığından ücret olarak kabul edilmemektedir.

Yasal bir zorunluluk bulunmadığı halde işverenin kendi inisiyatifiyle sağladığı kreş desteği ise 28 Mart 2018'de yürürlüğe giren 7103 sayılı Kanunla 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'nun 23. maddesine eklenen (16) numaralı bent kapsamında, belirli şartlarla gelir vergisinden istisnadır. İstisnanın uygulama esasları Gelir Vergisi Genel Tebliği (Seri No: 303) ile açıklanmıştır.

Yine, sosyal güvenlik yönünden kreş yardımının prime tabi olup olmadığı ise SGK'nın 18/06/2020 tarihli ve 2020/20 sayılı İşveren İşlemleri Genelgesi'nde açıklanmıştır.

2026 yılında kreş yardımı istisnaları

İşverenler tarafından çalışanlara sağlanan kreş yardımları, sağlanma şekline göre belli şartlarla ve belli sınırlar dahilinde gelir vergisi, damga vergisi ve SGK primlerinden istisnadır.

Aşağıdaki tabloda kreş yardımının sağlanma şekline göre 2026 yılındaki istisna uygulamasına belirtilmiştir.

Kreş yardımında vergi ve SGK mevzuatındaki farklılıklar

Vergi mevzuatında istisnanın kapsamı kanunda ve tebliğde öngörülen şartlara ve tutar sınırına bağlıyken, SGK uygulamasında belirleyici olan ödemenin sigortalıya mı yoksa üçüncü kişiye mi yapıldığıdır. 5510 sayılı Kanun'un 80. maddesi ve SGK'nın  2020/20 sayılı İşveren İşlemleri Genelgesi uyarınca, işverenin sigortalı için üçüncü kişilere yaptığı ve sigortalının paradan gayrı, maddi olarak yararlandığı ödemeler (kreş gibi) sigortalıya doğrudan yapılmış ödeme sayılmadığından prime tabi tutulmamaktadır. Bu nedenle gelir vergisi istisnasını aşan ve bordroda ücret olarak gösterilen kısım da kreşe doğrudan ödendiği sürece SGK primine tabi olmamaktadır. Yani aynı tutar vergide ücret sayılırken, sosyal güvenlikte prim dışında kalabilmektedir.

Buna karşılık çalışana kreş yardımı adı altında nakden yapılan ödemeler, miktarı ne olursa olsun ücret niteliğindedir. Bu ödemelerin tamamı gelir vergisi stopajına ve binde 7,59 oranındaki damga vergisine tabi tutulmakta, ayrıca prime esas kazanca dahil edilerek işçi ve işveren payları ile işsizlik sigortası primi hesaplanmaktadır.

Bunun dışında vergi mevzuatındaki istisna sadece kadın çalışanlara sağlanan kreş yardımları için geçerli iken, SGK istisnasında ise personelin kadın veya erkek olmasının bir önemi bulunmamaktadır.

Kreş yardımı istisnalarından yararlanırken dikkat edilmesi gerekenler

Kreş yardımı istisnalarından faydalanırken işverenlerin aşağıdaki hususlara dikkat etmeleri gerekmektedir.

Belgelendirme: Kreş ödemelerinin istisna kapsamında değerlendirilebilmesi için fatura veya benzeri belgelerle kayıt altına alınması ve belgelerin çalışanın çocuğuna ilişkin hizmeti gösterecek şekilde saklanması gerekmektedir.

Doğrudan ödeme: Ödeme çalışana değil, doğrudan kreş veya gündüz bakımevi hizmetini veren gelir ya da kurumlar vergisi mükellefine yapılmalıdır. Aracı kuruluşlar üzerinden yapılan ödemelerde idarenin istisnayı kabul etmeme riski bulunduğundan, mümkünse doğrudan işveren-kreş ilişkisi tercih edilmelidir.

Kadın çalışan şartı: Gelir vergisi istisnası yalnızca kadın hizmet erbabı için geçerli olduğundan, erkek çalışanlara yapılan yardımlar ücret olarak değerlendirilmelidir.

Çocuk başına tutar sınırı: İstisna her çocuk için ayrı ayrı uygulanmalı, aylık 16.515 TL'yi aşan kısım bordroda ayrıca gösterilerek ücret olarak vergilendirilmelidir.

Bordro parametreleri: İstisna tutarı asgari ücrete bağlı olarak her yıl değiştiğinden, bordro programındaki parametreler yıl başında/asgari ücret değiştiğinde güncellenmelidir.

Sonuç olarak; 2026 yılında işverenler tarafından sağlanan kreş yardımları, yardımın sağlanma şekline (işyerinde hizmet, doğrudan kreşe ödeme veya nakit) ve tutarına göre belirli sınırlar dahilinde gelir vergisi, damga vergisi ve SGK primlerinden istisna olup, vergi ve SGK mevzuatı bu konuda aynı sonucu doğurmamaktadır. İşverenlerin yardımı nakit yerine işyerinde hizmet veya doğrudan kreşe ödeme şeklinde kurgulamaları, belgelendirmeyi eksiksiz yapmaları ve güncel mevzuatı ayrıca kontrol etmeleri hem çalışan memnuniyetini artıracak hem de vergi ve prim risklerini azaltacaktır.

Bu hafta içerisinde iki önemli merkez bankası başkanının konuşmaları merkez bankacılığının mevcut sürecinin anlaşılması ve geleceğe yönelik yönlendirme açısından bence çok önemli bilgiler içeriyor.

Hironari Akiyama’nın 4 Kasım 2026 tarihinde Avrupa Merkez Bankası’nın yakın gelecekte görev süresi dolacak olan başkanı Christine Lagarde ile gerçekleştirdiği röportaj, 7 Kasım 2026 tarihinde Avrupa Merkez Bankası’nın (AMB) resmî internet sitesinde yayımlandı.

Röportaj, kadın liderliği ve toplumsal cinsiyetten para politikası ve enflasyon görünümüne, mali riskler ve küresel piyasalardan yapay zekâ ve siber güvenliğe, dijital Euro ve ödeme sistemlerine kadar çok geniş bir yelpazede gerçekleşmiş. Hatta röportaj içeriğinde Lagarde’ın AMB başkanlığından ayrılığı ve gelecek vizyonu, Fransa’daki öğrenci protestoları, Japon ekonomisi ve liderler dahi ele alınmış.

Avrupa Merkez Bankası (ECB) Başkanı Christine Lagarde’ın Yomiuri Shimbun gazetesine verdiği kapsamlı röportaj, alışılagelmiş steril para politikası metinlerinin ötesine geçiyor. Oldukça keyifli. Okumayanlara mutlaka okumalarını öneririm.

Lagarde: Merkez bankaları devasa talep şokunu gözden kaçırdı”

Lagarde röportajda 2021-2022 döneminde tüm dünyayı etkisi altına alan enflasyon dalgasında, küresel finansın aktörlerinin hep birlikte tarihî bir teşhis hatasına imza attıklarını, başta ECB olmak üzere Federal Reserve (Fed), Bank of England (BoE) ve Bank of Japan (BoJ) yetkililerinin yaşanan fiyat artışlarının yalnızca pandemi sonrası ortaya çıkan tedarik (arz) zinciri tıkanıklıklarından kaynaklandığını ve bu durumun “geçici” olacağını öngördüklerini söylüyor. Bu bilinmedik bir şey değil. Geçmişte yapılan yanlışlara yönelik günah çıkarmalara daha önce de çokça rastladık.

Fakat Lagarde, merkez bankalarının yalnızca arz şokuna odaklanıp bu şoku geçici sayarak tepki vermemeyi seçerken pandemiden çıkışla birlikte tüketicilerin birikmiş tasarruflarını piyasaya sürmesiyle oluşan devasa talep şokunu gözden kaçırdıklarını da ekliyor. Bence dünyanın en prestijli ekonomistlerinin bile verileri okurken nasıl ortak bir illüzyona düşebildiğini gösteren bu itiraf, aslında yakın dönem ekonomi tarihinin en değerli derslerinden biri niteliğinde.

Şimdi benzer bir yanlışın içine düşülmemesi için çalışılıyor.

İngiltere Merkez Bankası Başkanı Andrew Bailey ise bu hafta pazartesi günü (9 Kasım 2026) Zürih Üniversitesi’nde SIAF konferans dizisi kapsamında “Günümüz dünyasında merkez bankası bağımsızlığı” başlıklı bir konuşma gerçekleştirdi.

Bailey konuşmasında, küresel ekonominin şokların hem sıklığının hem de etki büyüklüğünün kayda değer şekilde arttığı son derece karmaşık ve zorlu bir dönemden geçtiğini, geleneksel makroekonomik varsayımları ve doğrusal tahmin modellerini altüst eden bu yeni konjonktürün politika yapıcılar ve merkez bankaları üzerinde benzersiz bir karar alma baskısı oluşturduğunu belirtti.

Bailey, yasal görevi fiyat istikrarını korumak olan kurumların aynı anda birden fazla yönden gelen ve birbiriyle çelişen etkiler yaratan arz şoklarıyla mücadele etmek zorunda kaldıklarını, bu dinamik ortamda ekonomik şokların niteliğini doğru anlamanın ve bu şokların parasal aktarım mekanizmaları ile tahmin modelleri üzerindeki bozucu etkilerini analiz etmenin uygulanacak ekonomi politikalarının başarısı açısından kritik bir ön koşul olduğunu savundu.

Mevcut küresel ekonomik ortamda öne çıkan arz şoklarının iki ana grupta incelenebileceğini söyledi.

İlki negatif arz şokları. Bunların kaynağı Avrupa ve Orta Doğu’da eş zamanlı askerî çatışmalar ve küresel jeopolitik kırılmalar. Bailey, bu türden arz şoklarının fiyatlar ve enflasyon üzerinde yukarı yönlü baskı oluşturduğundan, ekonomik aktivitenin ve büyümenin yavaşladığından, reel kazançlarda ise düşüşler meydana geldiğinden bahsetti. Negatif arz şoklarının fiyat istikrarı hedefinden sapmaya yol açtığını ve merkez bankalarının faiz kararlarında stagflasyon riskine karşı son derece karmaşık bir dengeleme sorunuyla karşı karşıya olduklarını söyledi.

Yapay zekâ sürdürülebilir büyümeye katkı sağlayabilir

Bailey’nin arz şoklarına ilişkin diğer ayrımı ise pozitif arz şokları.

Pozitif arz şoklarının temel kaynağının yapay zekâ (AI) teknolojileri, öncü modeller ve ilgili altyapı/sermaye yatırımları olduğunu, bu şokların ekonomik etkisinin verimlilik artışı potansiyeli taşıdığını, örneğin İngiltere’de iş hizmetleri sektöründeki ekonomik aktivitenin beklentilerden daha dirençli seyretmesinin pozitif arz şokunun bir etkisi olduğunu söyledi. Merkez bankaları açısından ise pozitif arz şoklarının sürdürülebilir potansiyel büyüme oranlarının yükselmesine imkân tanıdığının, orta vadede ekonomiye dezenflasyonist katkı sağlayabileceğinin ve finansal istikrar risklerinin yeniden değerlendirilmesi gerektiğinin altını çizdi.

Yapay zekâ teknolojilerinin gelişimine yönelik olarak daha önce Fed Başkanı Kevin Warsh’tan da benzer olumlu sözler duymuştuk. Hatta bu konuyla ilgili düşüncelerimi yine sizinle bu sütunlarda paylaşmıştım. Yapay zekâ kaçınılmaz olunca, ilerleyen zamanlarda bireylerden ve ekonomilerden aldıklarından ziyade bireylere ve ekonomilere getirdiği maliyet ve rekabet avantajlarını, ayrıca sürdürülebilir büyümeye ve dezenflasyona yönelik olumlu katkılarını çok daha fazla duyacağız gibi görünüyor.

Yine de Bailey, zıt yönlü arz şoklarının eş zamanlı olarak yaşanmasının merkez bankalarının geleneksel parasal aktarım mekanizmalarını ve makroekonomik tahmin modellerini ciddi biçimde zorlaştırdığını belirtmekten de geri kalmadı.

Bailey, bir yanda jeopolitik çatışmaların tetiklediği negatif arz şokları enflasyonu hedeflenen seviyelerin ötesine taşırken, diğer yanda yapay zekâ yatırımlarının sunduğu pozitif arz yönlü etkilerin piyasa dinamiklerini ve potansiyel üretimi değiştirdiğine, pozitif ve negatif şokların bir arada bulunmasının ekonometrik tahmin modellerinin güvenilirliğini zayıflattığına ve dünya genelinde merkez bankalarını iletişim stratejilerinde son derece hassas bir denge kurmaya zorladığına da dikkat çekti.

Christine Lagarde yapay zekâ yatırımlarının yarattığı etkiye farklı bir açıdan yaklaştı.

Christine Lagarde, yukarıda bahsi geçen röportajda, son dönemde uzun vadeli faiz oranlarının (getiri eğrisinin uzun tarafının) yükselmesinin genellikle sadece yüksek kamu borç stoklarına ve bütçe açıklarına bağlanmasına karşın finansal piyasalarda hâlihazırda cereyan eden ve gözden kaçan çok daha derin bir rekabete dikkat çekiyor: Dev teknoloji şirketleri ile egemen devletlerin sermaye savaşı.

Bir yanda yüksek kamu borcu nedeniyle piyasadan borçlanmak zorunda olan egemen devletler yer alırken diğer yanda yapay zekâ (AI) altyapılarını kurmak için milyarlarca dolarlık yatırıma ihtiyaç duyan “hyperscaler” teknoloji devleri var.

Dev teknoloji şirketlerinin yarattığı bu devasa sermaye talebi, devletlerin borçlanma ihtiyaçlarıyla doğrudan rekabet ederek küresel borçlanma maliyetlerini ve getiri eğrilerini yukarı doğru zorluyor. Bunu dünyanın en önemli merkez bankalarından birinin başındaki kişiden duymak çok önemli.

Borçlanma sarmalı merkez bankaları için de sorun yaratıyor

Şirketlerin borçlanma ihtiyacı bitene kadar bu sarmal devam edecek gibi gözüküyor. Fakat gelinen nokta, devletlerin daha yüksek maliyetle borçlanmasına yol açtığı için merkez bankaları açısından da yönetilmesi gereken başka bir sorun anlamına geliyor.

Hem BoE hem de AMB başkanlarının açıklamaları bence bazı konuları doğru değerlendirmek ve yön bulabilmek açısından çok değerli.

Yüksek getiriler hükümetlerin borçlar için ödediği faizi artırıyor

 10 yıllık Hazine tahvili getirisinin ABD ekonomisindeki uzun vadeli borçlanmanın büyük bir bölümü için sermaye maliyetini artırması sanırım en korkulan konu. Bunun yanında yüksek faiz oranlarıyla etkileşim içinde olan artan bütçe açıkları, borç servisi maliyetleri ve özel yatırımların “dışlanması” konusunda da endişelere yol açıyor. Yüksek getiriler, hükümetlerin yeni ve yenilenen borçlar için ödediği faizi artırıyor. Tahvil piyasalarına yönelik asıl endişe duyulması gereken konu bence bu. Bunun anlamı, bütçe açığının daha da artması ve bu nedenle daha fazla borçlanmayı gerektirmesi. Borçlanma ihtiyacının artması, gelecekte getirilerin daha da artacağı anlamına geliyor. Bence piyasalar bu dinamik döngüyü yakından takip ediyor, çünkü bu döngü kendi kendini besleme özelliğine sahip. Buna basitçe kartopu etkisi diyebiliriz.

Bu hafta gözler, Merkez Bankasının açıklayacağı yılın son Enflasyon Raporu ile bu vesileyle Merkez Bankası Başkanı Fatih Karahan’ın düzenleyeceği basın toplantısında vereceği mesajlardaydı. Bu yazımda, verilen mesajları enflasyon görünümü, para ve ekonomi politikaları açısından değerlendireceğim.

Enflasyon tahminleri artırıldı

Merkez Bankası, yılın son Enflasyon Raporu toplantısında beklendiği üzere enflasyon tahminlerini artırdı.

- 2026 yıl sonu enflasyon tahminini yüzde 28’den yüzde 29,5’e

- 2027 yıl sonu tahminini yüzde 15’ten yüzde 21’e

- 2028 yıl sonu tahminini ise yüzde 9’dan yüzde 13,5’e yükseltti.

Bu revizyonla Merkez Bankası, kendi tahminlerini eylül ayında açıklanan Orta Vadeli Program (OVP) ile uyumlu hâle getirmiş oldu. Bana göre temel amacı fiyat istikrarını sağlamak olan Merkez Bankasının bu güncellemeyi ağustos ayındaki Enflasyon Raporu toplantısında yapması daha doğru olurdu.

Esas mesele: Hem enflasyonun hem de enflasyonu düşürmenin maliyeti artıyor.

Bir tarafta hızla yavaşlayan iç talep ve artan finansal sorunlar, diğer tarafta arz şokları ve küresel ekonomide yükselen riskler bulunuyor. Üstelik para politikasının bu koşullar karşısındaki hareket alanı da giderek daralıyor.

Merkez Bankasının faiz indirimi için alanı var mı?

Merkez Bankası Başkanı Karahan, faiz indirimlerine ilişkin aşağı ve yukarı yönlü risklerin eşit ağırlığa sahip olduğunu belirtti. Enflasyonun ana eğilimindeki iyileşmenin belirginleştiğini ve hizmet enflasyonundaki yavaşlamayı olumlu değerlendirdiklerini ifade etti. Öte yandan, esas riskin yüksek seyreden enerji ve gıda fiyatlarından kaynaklanan manşet enflasyon olduğunu da vurguladı.

Bu çerçevede, faiz indirimine alan açan en önemli gelişme, iç talepteki yavaşlama.

2023 seçimleri sonrasında uygulamaya konulan yüksek faiz ve parasal sıkılaştırma politikalarının ekonomi üzerindeki etkileri giderek belirginleşiyor. Hanehalkının satın alma gücündeki kayıplar, yüksek kredi maliyetleri ve finansmana erişimdeki güçlükler iç talebi sınırlandırıyor. Bunun yanında son dönemde yaşanan fon krizi, şirketlerin borç ödeme güçlükleri ve finansal piyasalardaki artan kırılganlıklar, sıkı para politikasının maliyetlerini artırıyor.

Ancak ekonomik faaliyet yavaşlarken finansal istikrar riskleri de artıyor.

Piyasa uzmanları tarafından günlük bazda izlenen uluslararası rezerv pozisyonundaki gerileme, uluslararası yatırımcılar açısından TL varlıkların cazibesinin azaldığına işaret ediyor. Üstelik fon krizinin hisse senedi piyasası üzerindeki etkilerini de gözettiğimizde, TL varlıkların cazibesini korumanın daha da önem kazandığı bir dönemden geçtiğimizi görüyoruz.

Küresel koşullar ne finansal istikrarı ne de enflasyonla mücadeleyi destekliyor.

Küresel tahvil piyasasında artan risk primleri, Türkiye’de kamu ve özel sektörün borçlanma maliyetlerini artırıyor. Ayrıca Orta Doğu ve Karadeniz’deki jeopolitik gerilimler, ekonomik ve finansal açıdan önemli riskler oluşturuyor.

Önümüzdeki dönemde temel sorun, yüksek enflasyonu aşağı çekmek için gereken sıkı para politikasının ekonomik yavaşlamayı ve finansal sorunları daha da derinleştirmeden nasıl sürdürüleceği olacak.

Özetle, Makroihtiyati politikalar daha sık kullanılacak

Faiz politikasındaki mevcut sıkışmanın bir sonucu olarak Merkez Bankası ve ekonomi yönetiminin, makroihtiyati politikalar yoluyla finansal piyasaları ve iç talebi destekleyecek düzenlemelere daha fazla ağırlık vereceğini düşünüyorum. Nitekim son aylarda kredi büyüme sınırlarını gevşeten ve kredi arzını destekleyen düzenlemeler görmeye başladık.

Ancak tahsili gecikmiş alacaklardaki artışı gözettiğimizde, firmaların ve tüketicilerin geri ödeme kapasitesinin iyileşmediği bir ortamda bankaların kredi taleplerini sınırlı ölçüde karşılama eğiliminde olacağını söyleyebiliriz. Ayrıca kredi maliyetlerinin yüksek seyretmesi de nakit yönetimi ve zorunlu ihtiyaçlar dışındaki kredi kullanımını sınırlandıracaktır. Bu da kredi genişlemesinin iç talebi destekleme üzerindeki etkisini sınrlandırabilir.

Enflasyon: 5. yılın sonunda da yüzde 5 enflasyon yok

2023 seçimlerinin ardından başlayan yeni ekonomi politikası çerçevesinde fiyat istikrarının sağlanması temel öncelik olarak belirlenmişti. Ancak açıklanan son tahminler, 2028 yılında da enflasyonun tek haneye inmeyeceğini gösteriyor.

Türkiye’nin enflasyon oranı, yalnızca gelişmiş ülkelerdeki değil, ortalama yüzde 3 civarında seyreden gelişmekte olan ekonomilerdeki enflasyonun da oldukça üzerinde bulunuyor. Bu durum, üretim maliyetleri ve fiyatlama davranışları üzerinden sanayicimizin uluslararası rekabet gücünü olumsuz etkiliyor. Nitekim sanayi üretimindeki sert düşüş, bu sorunun daha da ağırlaştığına işaret ediyor.

Esas olarak sabit ücretle çalışan hanehalkı açısından ise yüksek enflasyon, satın alma gücündeki kayıpların devam etmesi anlamına geliyor. Bir diğer sorun ise yavaşlayan ekonomi kaynaklı istihdam piyasasındaki daralmadır.

Sonuç olarak gelinen nokta, enflasyonla mücadelede başarı sağlanabilmesi için kurumsal ve yapısal sorunların hızla ele alınmasının önemini bir kez daha ortaya koyuyor. Güven ortamını tesis eden, fiyatlama davranışlarını iyileştiren ve ekonomide verimlilik ile istihdam artışını destekleyen politikaların hayata geçirilmesi her zamankinden daha fazla önem taşıyor.

Fazla çalışma, iş ilişkisinde işçi ve işveren arasında uyuşmazlıklara konu olabildiği gibi, iş sağlığı ve güvenliği açısından da önemlidir. Fazla çalışmanın ücreti kadar, işçinin ne kadar süreyle fazla çalıştırılabileceği de hükme bağlanmıştır.

4857 sayılı İş Kanunu uyarınca genel bakımdan haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir. Denkleştirme uygulaması gibi istisnalar dışında, haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışma olarak değerlendirilmektedir.

Fazla çalışma süresi bir yılda 270 saati aşamaz

Fazla çalışma ücreti ödenerek işçinin sınırsızca fazla çalıştırılması mümkün değildir. İşverenin fazla çalışma ihtiyacı bulursa ve işçi fazla çalışmaya onay vermiş olsa dahi mevzuatta belirlenen süre sınırlarına uyulması gerekmektedir.

Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 270 saati aşamamaktadır. Bu süre sınırı, iş yerlerine veya yürütülen işlere değil, işçilerin şahıslarına ilişkindir. Dolayısıyla 270 saatlik sınır iş yeri için toplam bir fazla çalışma kotası değildir. Her işçinin fazla çalışma süresinin ayrı ayrı takip edilmesi esastır.

Yıllık 270 saatlik sürenin 12 aya bölünmesi halinde aylık ortalama 22,5 saat, haftalara bölünmesi halinde ise yaklaşık haftalık 5,2 saat sonucuna ulaşılmaktadır. Ancak bu hesaplamalar aylık veya haftalık ayrı bir yasal üst sınır anlamına gelmemektedir.

Esas olan, işçinin yıl içerisindeki toplam fazla çalışmasının 270 saati aşmaması ve günlük çalışma süresi gibi diğer yasal sınırlara da uyulmasıdır. Günlük çalışma süresi her ne şekilde olursa olsun 11 saati aşamayacaktır.

Diğer bir ifadeyle, yıllık fazla çalışma süresi 270 saatin altında kalsa dahi günlük çalışma sürelerine ilişkin diğer sınırların aşılması mümkün değildir.

Fazla çalışma yaptırılmasının bir diğer şartı ise işçinin yazılı rızasının alınmasıdır. Bu onay iş sözleşmesinin kurulması sırasında veya fazla çalışma ihtiyacının ortaya çıktığı tarihte alınabilir. İşçi daha önce verdiği fazla çalışma onayını da 30 gün önceden işverene yazılı olarak bildirmek suretiyle geri alabilir.

Fazla çalışma iş sağlığı ve güvenliği açısından da değerlendirilmeli

Yıllık 270 saatlik sınırın takip edilebilmesi için fazla çalışma sürelerinin düzenli olarak kayıt altına alınması gerekmektedir. Bu husus işverenin çalışma sürelerini belgeleme yükümlülüğü açısından da önemlidir. Fazla çalışma ücretleri de bordro ve ücret hesap pusulalarında açıkça gösterilmelidir.

Sürekli ve yoğun fazla çalışma yaptırılması, iş sağlığı ve güvenliği açısından da değerlendirilmelidir. Uzun çalışma süreleri yorgunluk ve dikkat kaybını artırabileceğinden özellikle iş kazası meydana gelmesi halinde işverenin sorumluluğu artacaktır.

Sonuç olarak, fazla çalışmanın toplamı bir işçi bakımından yılda 270 saati aşmamalıdır. İşverenlerin yıllık 270 saatlik sınırın yanında günlük 11 saatlik çalışma süresi, gece çalışması kuralları ve işçinin fazla çalışma onayı gibi diğer sınırlamaları da birlikte dikkate almaları gerekmektedir.

Fazla çalışmaların çalışan bazında düzenli takip edilmesi, çalışma sürelerinin kayıt altına alınması ve yapılan tüm fazla çalışmaların ücret veya işçinin talep etmesi halinde serbest zaman kullandırılması hem işçilik alacağı uyuşmazlıklarının hem de çalışma mevzuatına aykırılık risklerinin azaltılmasına katkı sağlayacaktır.

Yukarıdaki satırlar Sedat Bozkurt’un “Fon krizi, servet transferi ve AKP’nin yeni iktidar planı” başlıklı yazısından…

Aradan neredeyse yarım asır geçti. Yine bir skandal yaşıyoruz…

Bu kez gözaltına alınan, tutuklanan ve görevden affını isteyen siyasi bir iki isim ve birden fazla bürokrat var. Daha da soruşturma ve soruşturmanın sonuçları derinleşecek gibi görünüyor.

O dönemle bu dönem arasındaki farklardan biri şu; Turgut Özal ve Kaya Erdem askeri darbenin oluşturduğu Bülent Ulusu hükümetinin üyeleriydi. Seçim, seçmen gibi bir derdi yoktu o hükümetin. Bugünse ortada sandığa gitmek zorunda olan bir hükümet ve uzunca bir zamandır yaşanan ekonomik krizden etkilenen geniş bir seçmen kitlesi var. 2027 yılı bütçesi için görüşmeler sürerken zaten var olan ve nasıl yamanacağı düşünülen bütçe deliklerine bir tane saha eklenmiş oldu fon skandalı ile…

Hükümet fon mağdurlarının zararını bütçeden karşılayabilir mi? Bugüne kadar hazinede biriken kaynağın seçimlere yönelik kullanılması planlanıyordu. Misal, emekli maaşlarının ve asgari ücretin beklenenin dışında artırılması gibi…

O yüzden fon skandalından elde edilen “haksız kazançlara” el konularak kaynak yaratılmaya çalışılıyor. Bu da vakit kaybı, ödemelerin zamana yayılması, tasfiyenin uzun zaman alması demek. Peki seçime hazırlanan iktidarın bu kadar zamanı var mı?

İşte bu sorular Ankara’da hayli garip iddiaların dolaşıma sokulmasına yol açıyor.

Misal, DEVA, DEM ve CHP’nin içinde yer aldığı bir “kriz koalisyonu” kurulabileceği öne sürülüyor. Tabii  anayasada yer alan “... ağır ekonomik bunalım gibi olağan yönetim usulleriyle başa çıkılamayan durumlarda...” düzenlemesine bağlı olarak ilan edilen bir olağanüstü hal yönetimi ile birlikte... Olağanüstü hal varsa seçim de ertelenir tabii.

Benim düşüncem bunun neredeyse olanaksız olduğu yönünde.

O zaman bütçe kalemlerinde hangileriyle oynanarak seçmen rahatlatılacak? İktidarın da, bürokratların da gündeminin ana başlığı bu soru. Bakalım nasıl bir yanıtla karşılaşacağız?

***

Gelelim bir başka konuya.

O da anayasa meselesi. “Terörsüz Türkiye” süreci ile gündemimize giren anayasa değişikliği meselesi fon skandalını ve ekonomik krizin gölgesi altında giderek başka bir boyut kazanıyor.

Hatırlayacaksınız, Cumhurbaşkanı Başdanışmanı ve Cumhurbaşkanlığı Hukuk Politikaları Kurulu Başkanvekili Mehmet Uçum, Anadolu Ajansı Analiz platformunda 1 Kasım 2026 tarihinde yayımlanan değerlendirmesinde, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin (TBMM) yeni bir anayasa yapma yetkisinin asli kurucu irade olan halkın verdiği görevden doğduğunu ve bu yetkinin tartışma dışı olduğunu vurgulamıştı.

Uçum o değerlendirmesinde şu vurguyu da yapmıştı:

“… TBMM, yeni anayasa yapım sürecinde ikili bir niteliğe kavuşur. Biri cari anayasa tarafından ‘kurulmuş iktidar’ niteliğidir. Diğeri asli kurucu irade olan halk tarafından görevlendirilmiş ‘temsili kurucu irade’ niteliğidir. TBMM, yeni anayasa yapım sürecinde eş zamanlı olarak bu iki niteliğin gerektirdiği fonksiyonları kendi mecralarında ayrı ayrı yerine getirir, buna da engel bir durum yoktur. Buna göre TBMM, yeni anayasa yapım sürecinde eş zamanlı şekilde mevcut anayasaya göre kurulmuş iktidar olarak yetkilerini kullanırken Anayasa Mahkemesi (AYM) denetimine tabi olacaktır ancak temsili kurucu irade olarak yeni anayasa yapım sürecini yürütürken AYM denetimine bağlı olmayacaktır çünkü iki ayrı mecra, iki ayrı nitelik söz konusudur.”

Şimdi soru şu: Meclis “temsili kurucu irade” olarak yeni bir anayasa yapacaksa, Anayasa değişikliği teklifinin sunulabilmesi için gerekli olan meclis çoğunlukları (Meclisten geçerek referanduma 5’te 3 çoğunluk -360 milletvekili veya doğrudan onaya 3’te 2 çoğunluk- 400 milletvekili) nasıl elde edilecek? Diyelim edildi; bu son derece bıçak sırtı aritmetikte fon skandalına karıştı diye bir tek milletvekilinin bile dokunulmazlığı kaldırılabilir mi?

Aslında bunun cevabını vermek için çok erken. Zira fon dolandırıcılığının piyasalarda oluşturduğu güven krizi, her geçen gün başka bir alanda kendini gösteriyor. Şimdi fon yağması ve artçılarının JCR Avrasya tarafından 50 şirketin kredi notunun kırıldığını öğrendik Şebnem Turhan’ın haberinden.

Merkez Bankası’nın Enflasyon Raporu’nda dün Başkan Fatih Karahan, bu yılsonu tahminini %28’den %29,5’e; gelecek yılsonunda %15’ten %21’e ve 2028 yılsonunda %9’dan %13,5’e çıkardıklarını söylüyordu. OVP sunulurken tek haneli enflasyonun 2030’lu yıllara kaldığını söylemiştik zaten.

KÜRESEL PİYASALARDA TÜRKİYE’YE LİBOR + FON ÇETESİ FAİZİ UYGULANABİLİR

Financial Times, Türkiye’deki 20 milyar $’lık fon skandalının yatırımcı güvenini zedelediğini ve ülkenin 300 milyar $’lık iklim ve enerji dönüşümü finansmanına erişimini zorlaştırabileceğini yazdı. Gazete, Türkiye’nin iklim ve enerji dönüşümü hedefleri için bu paraya ihtiyacının altını çiziyordu dün.

Bitti mi? Ne gezer. HSBC’den ASTOR ve SAHOL uyarısı: HSBC, MSCI’ın kasım ayı düzenlemesi sonrası Astor Enerji ve Sabancı Holding’den toplam 205 milyon $’lık pasif fon çıkışı bekliyor. Küresel arenada borç peşinde koşarken şimdi artık bize LİBOR + FON ÇETESİ muamelesi uygulanmasından endişeliyim.

İKİ SORU İKİ CEVAP / Fon yağması hasarına dair…

Borsa’da yarattığı hasar?

Genelde hisselerdeki kaybı yüzdeleriyle ölçme eğilimindeyiz ancak en büyük darbe, işini doğru dürüst yapan şirketler ile ekonomi yönetimindeki fon çetesinin bulaştığı şirketlerin aynı algıya taşınmasıdır.

Kesin rakam ne olur?

Görünen o ki fon yağmasında henüz buz dağının su üstüyle ilgiliyiz. Daha sırada BES’te, Varlık Fonu’nda, diğer finansal varlıklardaki olası kayıplar var. Bu yüzden kesin hasarı siz tahmin edin.

NOT

ÇALMAK YA DA ÇALMAMAK; İŞTE BÜTÜN MESELE BU…

Şekspir’in Hamlet oyunundaki sonesi; “olmak ya da olmamak, işte bütün mesele bu” diyordu. Piyasaların halini gören her namuslu insanın dilinde benzer sone şekillenebilir; “ürettiğimin hayrını neden göremiyorum?” Çünkü çalanlarımız, çalışanlarımızın üretimine el koyuyor. Ahlak sorunu bu…

FON YAĞMASI LÛGATI

SPK: Her ne kadar açılımı Sermaye Piyasası Kurumu olsa da soygunun yönetmeni olduğunu gördük

BDDK: Bankalar denetlesin diye kurduk fakat eski başkanı da fon yağmacıları arasında zikrediliyor

Borsa: Doğru dürüst şirketlerin de fon çetesi kurbanı olduğu yer ve kimsede güvenecek hal kalmadı

Fon satrancı: Piyon fedasıyla şahı koruma stratejisi nereye kadar? Fil, kale, vezir de gönderilecektir

Ancak belki savaşın sona ereceğinin ve bunun etkisiyle petrol fiyatlarının hızlı bir şekilde geri gelebileceğinin göz önünde bulundurulmasıyla Merkez Bankası hedefini bir miktar düşük tutabilirdi ama böyle bir farklılaştırmaya gidilmedi.

Merkez Bankası bir önceki enflasyon raporunda yüzde 9 olarak öngördüğü 2028 enflasyon hedefini de yine OVP’de yer alan düzeye, yüzde 13,5’e çıkardı. Merkez Bankası’na göre 2029 enflasyon hedefi ise yüzde 9.

Yani artık tek haneli enflasyon en iyi olasılıkla 2029 yılına kalmış durumda.

2026 için hedef aynı, tahmin arttı 

Yılın son enflasyon raporunu açıklayan Merkez Bankası Başkanı Fatih Karahan bu yılın enflasyon hedefinin yüzde 24 olarak korunduğunu söyledi. Ancak üçüncü rapor çerçevesinde yüzde 26’dan yüzde 28’e çıkarılan tahmin, bu kez yüzde 29,5’e yükseltildi.

2026 enflasyonu yüzde 29,5’te kalır mı, elbette çok zor görünüyor ama bunun çok da önemi yok. 2026 artık “dünde kaldı” diye nitelenebilecek bir dönem. Dolayısıyla bakılması gereken 2027 ve sonrası…

Yüzde 21 ne ölçüde gerçekçi?

2026 enflasyonu OVP’de yüzde 28,4 düzeyinde tahmin ediliyor.

Merkez Bankası’nın tahmini, biraz önce de aktardım, yüzde 29,5.

Gerçekleşmenin bir miktar daha yüksek olacağı ve yüzde 31 düzeyine ulaşacağı tahmini ağır basıyor.

Yani şu durumda 2027’nin yüzde 21’lik hedefi, aktardığım üç orana göre kabaca üçte birlik bir düşüşe işaret ediyor.

Bu olabilecek bir gerileme. Enflasyonu yarı yarıya düşürmeyi öngören dönemlere göre gayet gerçekçi sayılabilecek bir hedef söz konusu.

Ama bu hedefin tutturulması da hiç kolay olmayacak. Çünkü bilinmezlik çok fazla.

Bunların bazıları Merkez Bankası’nın bilemeyeceği, bir başka ifadeyle etki edemeyeceği gelişmeler. Ücret artışlarının düzeyi gibi, asgari ücrette yapılacak artış gibi.

Diğer yandan Türkiye’nin de bilemeyeceği ve etki edemeyeceği gelişmeler söz konusu. Savaşı ve bu çerçevede özellikle ithal maliyeti belirleyen enerji fiyatlarını kastediyorum tabii ki.

Dolayısıyla şimdiden 2027 enflasyon hedefinin gerçekçi olup olmadığı konusunda bir yargıda bulunmak zor.

Türkiye enflasyon hedeflerini tutturmada hep zorluk yaşadı ve bu çerçeveden bakınca daha ilk günden Merkez Bankası’nın ortaya koyduğu hedefe bir güvensizlik var ama bu görüşte olanları eleştirmek de pek doğru sayılmaz. Vatandaş hangi dönem öngörülen enflasyonun gerçekleştirilebildiğini görmüş ki.

Ayrıca 2027 seçime yaklaşılan bir dönem olacak ve siyasi gerekçelerle çok farklı politikalar uygulandığına tanıklık edeceğiz. Bunu da enflasyona ilişkin kaygıların ilk sırasına koymak gerekir.

“Kur artışı beklemeyin” 

Bir süre önce basında yer alan bir haberde (ki bu haber hâlâ çok çeşitli şekillerde tartışılıyor), Merkez Bankası Başkanı Karahan’ın yurt dışındaki bir toplantıda söylediği ileri sürülen sözler dünkü enfl asyon raporu açıklama toplantısında da gündeme geldi. O habere göre Başkan Karahan, görev süresinin sona ereceği 2028 yılı şubat ayına gelindiğinde yeni başkana yüklü kur artışı yapmayı gerektirmeyecek bir tablo bırakacak şekilde davranma düşüncesiyle hareket edeceğini dile getirmişti. Yani bunun anlamı kur artışının hızlanacağıydı. Kamuoyunda zaten adeta dört gözle kur artışı bekleyenler hep var, bu haber üzerine beklenti daha da arttı. Artık günlük kur artışı daha bir dikkatli izlenir oldu.

Kur artışında tutardan çok oran değişiminin önemli olduğu da göz ardı edildi. Örneğin dolar 25 lirayken 10 kuruş artışla, dolar 50 lirayken 20 kuruş artışın aynı anlama geldiği pek dikkate alınmadı.

Merkez Bankası Başkanı Karahan, o konuşması hatırlatılarak yöneltilen soruya yanıt olarak söz konusu konuşmasının pek doğru aksettirilmediğini, kur konusunda şimdiye kadarkinden farklı bir görüş dile getirmediğini söyledi.

Yani Merkez Bankası Başkanı Karahan, tabii ki örtülü biçimde “Kur artışı beklemeyin, yok öyle bir şey” diyordu. Ama bakın, bu konuşmadan bile inanılmaz kur artışı, müthiş devalüasyonlar çıkaracaklar olacaktır.

TCMB’den piyasaya nefes aldırmaya dönük bir hamle

Kredi kanallarıyla ilgili hep yaptığım bir benzetme var. 

Merkez Bankası kredi faizini simgeleyen musluğun açılmasına ne kadar izin verirse versin, bunun pek önemi yok. Önemli olan musluktan çıkan suyun gidebileceği borunun ne kadar genişleyeceği, yani kredi artış hızının ne kadar artacağı.

Dolayısıyla faiz ne kadar aşağı çekilirse çekilsin, tabii ki o da önemli olmakla birlikte asıl önemli olan borunu çapı, kredi artış hızına ne ölçüde izin verildiği. 

İşte Merkez Bankası önceki gün aldığı bir kararla boru çapını biraz daha genişletti, kredi artış hızına ilişkin limiti biraz daha gevşetti.

Merkez Bankası’ndan yapılan açıklamada sekiz haftalık dönemle hesaplanan kredi artış oranı tüketicilere kullandırılan ihtiyaç ve taşıt kredilerinde yüzde 3’ten yüzde 3,5’e, KOBİ’lere kullandırılan TL kredilerde yüzde 5’ten yüzde 5,5’e, KOBİ dışındaki işletmelere kullandırılan TL kredilerde ise yüzde 2’den yüzde 2,5’e çıkarıldı.

Bu sıkışmanın boyutunu görmek için vatandaşın kartlı harcamalarına ve kredi borçlarını ödeme gücüne bakmak yeterli. Phoenix Danışmanlık Kurucusu İris Cibre Lostar’ın X’de paylaştığı veriler, tablonun ne kadar ağırlaştığını ortaya koyuyor:

“Talepteki sert daralmayı görmek için kartlı harcama endeksindeki reel değişim önemli bir gösterge.

Öncelikle; enflasyonla savaşta başarılı olmanın yolu piyasanın durması ve ücretlerin erimesi olmamalıydı...

Ama buradan çıkabilecek iyimser haber ise 2027 enflasyonunun yüzde 24'e ulaşma ihtimalinin kuvvetlenmesi.

Kötü haber ise;

Eylülde genel kredi kartı harcamalarındaki yıllık reel değişim yüzde 4,4'e, hanehalkının kart harcamalarındaki yıllık değişim yüzde 2'ye yavaşladı.

Bu yavaşlama pandemiden beri en serti. Hanehalkının harcamalarındaki yavaşlama ise daha sert.

Ayrıca hanehalkının kredi takip oranları da yüzde 5,74 ile rekor seviyede.

Süreç ücretlerin iyice erimeye başladığı hazirandan beri hızla bozuluyor. Kredi takip oranlarındaki artış hızı da eylülden beri sert yükseliyor.

Ekimde şimdiye kadar gördüğüm en sert takipteki kredi artış oranı görüldü: 38 baz puan...

Vatandaşın oldukça zor bir süreçten geçtiği ortada ve bunu hanehalkı harcama eğilimleri ve gelirden aldıkları pay açıklandığında daha net göreceğiz…”

Yani vatandaş harcamalarını kısıyor, ancak borcunu ödemekte zorlanıyor. Kredi kartı geçim aracına dönüştü. Bir kartla harcanıyor, diğeriyle borcu ödeniyor. Takipteki alacak artışı, borcun taşınamadığını gösteriyor.

Enflasyonla mücadeleye kimsenin itirazı yok. İtirazımız, faturanın vatandaşa, esnafa ve kredi bulamayan işletmelere kesilmesine. Ekonomiyi durdurarak enflasyonu düşürmek çözüm olamaz. Bunun bedeli yatırımlar ve istihdamdaki gerilemeyle yarına taşınıyor.

Haftaya açıklanacak ekim ayı kartlı harcama verileri daralmanın boyutunu gösterecek. Kredi takiplerindeki artış sinyali veriyor. Yani perşembenin gelişi çarşambadan belli oldu.

AYM’ye yapılan başvurunun ardından YENİ Parti Grup Başkanvekili Gökhan Günaydın, yaptığı açıklamada, fon skandalının üzerinden yaklaşık iki ay geçtiğini 450 bin yatırımcının, 850 milyar TL'sinin yok edildiğini belirterek, “Yani Türkiye, vatandaş 20 milyar dolar düzeyinde dolandırıldı. Ancak sorun bununla bitmiyor; o tarihten bu yana borsadaki kayıplar 7 trilyon TL'yi aştı" diye konuştu.

YENİ Parti Grup Başkanvekili Gökhan Günaydın "Dışsal etkilerle beraber ekonomiye bugünkü olumsuz etkisinin 170-180 milyar dolar düzeyinde olduğu tahmin ediliyor. Dolayısıyla niteliği ve niceliği ile tarihte görülmemiş bir dolandırıcılık ile karşı karşıyayız” dedi.

"Mağdur edilenlerin hak ve alacaklarının peşindeyiz" 

Kanunun 27 Ekim'de yayımlandığını hatırlatan Gökhan Günaydın, “Bugün (dün) 12 Kasım. Yani YENİ Parti Grubu, Anayasa'nın kendisine verdiği görev ve yetki doğrultusunda 60 günlük hakkı varken 16 günde yasayı hem düzenledi hem teknik arkadaşlarla, hukukçularla, borsa uzmanı arkadaşlarla tartıştı. Bugüne kadar bu yasanın kendisine verdiği olanaklarla çeşitli alacaklara kavuşacak olan, hiç kimseyi mağdur etmeyen, onları engellemeyen ancak yasa ile alacaklarından edilen ve mağdur edilen arkadaşlarımızın tamamının hak ve alacaklarının peşindeyiz. Anayasa Mahkemesi'ne başvurumuzu yaptık” diye konuştu.

"Suçlu olanlara gerekli ceza verilmeden bu mesele kapanmaz"

Yeni Yol Partisi Grup Başkanvekili Selçuk Özdağ, fon soruşturmalarına ilişkin, "Kimler önceden bilgi sahibi oldu? Kimler olağan dışı kazanç sağladı? Kimler parayı yurt dışına çıkardı? Kimler bu işlemleri görmezden geldi? Bütün bunlar araştırılmadan, işe karışanlar bulunup yargılanmadan, suçlu olanlara gerekli ceza verilmeden bu mesele kapanmaz." ifadelerini kullandı. Özdağ, Meclis'te düzenlediği basın toplantısında, BDDK Başkanı Şahap Kavcıoğlu'nun görevinden aff ını istediğini anımsatarak, açıklamasında yer alan "Kurumumuzun daha fazla yıpranmaması için" ifadesini eleştirdi. Sermaye piyasalarındaki manipülatif işlemlerde bankaların rolünün yeterince konuşulmadığını savunan Özdağ, vatandaşları yatırım fonlarına yönlendiren en büyük kanalın bankalar olduğunu söyledi.

"Peki, bu bankalarda fon satışları nasıl yapıldı? Hangi bankanın hangi şubesinden, hangi müşteriye, hangi fonlar önerildi? Müşterilere riskler doğru anlatıldı mı? Müşteri temsilcilerinin herhangi bir kişiye özel yatırım tavsiyesinde bulunup bulunmadığı araştırıldı mı? Banka çalışanlarının bu işlemler üzerinden satış hedefl eri veya primleri var mıydı? Bu soygunda hangi bankaların etkin rolü var" sorularını soran Özdağ, Adalet Bakanı Akın Gürlek'in gönüllü iade hesabına 32,5 milyar lira yatırıldığı açıklamasına ilişkin şunları söyledi: "Paranın geri alınması önemlidir ama paralar geri ödendi diye bu soygunda dahli olanların cezadan kurtulduğu anlamına gelmemelidir. Parayı iade etmek, işlenmiş olabilecek suçu ortadan kaldırmaz. Vatandaşa ödeme yapmak da devletin denetim sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Kimler önceden bilgi sahibi oldu? Kimler olağan dışı kazanç sağladı?"

Madrid merkezli İspanyol bankacılık devi BBVA’nın CEO’su Onur Genç ve Garanti BBVA Genel Müdürü Mahmut Akten’le “sürdürülebilirlik” gündemiyle buluştuk. Genç ve Akten’e Genel Müdür Yardımcıları Sinem Edige ile Cemal Onaran eşlik etti.

Onur Genç, sohbete son dönemlerde dünyada yaşananlardan girdi:

-          Savaşlarla yaşanan tedarik sıkıntısı, yükselen maliyetler enerjisi olmayan, geliştiremeyen birçok ülkenin zorlanmasına yol açıyor. Petrolü, gazı ithal eden ülkelerin maliyetlerinin çok arttığını görüyoruz.

Almanya örneğine işaret etti:

-          Almanya, Rusya’dan akan gazın etkisiyle düşük enerji maliyetleriyle muazzam bir endüstri tabanı kurmuştu. Rusya-Ukrayna savaşı, onların maliyetlerini iki buçuk-üç katına çıkardı. Körfez’deki savaş da Almanya’nın rekabetçiliğini etkileyebilecek yerlere doğru gidiyor.

Enerjide yaşananların şirketler üzerindeki etkisine dikkat çekti:

-          Şirketler sürdürülebilirlik yatırımları yapmazsa, ihracat pazarlarında sıkıntı yaşayacaklar. Türk şirketleri Avrupa pazarında karbon düzenlemesi nedeniyle piyasa dışında kalma riskiyle karşı karşıya. Sürdürülebilirlik yatırımları şirketleri rekabetçi yapabilecek.

Sürdürülebilirlik konusunun çevresel sorumluluk olmaktan öteye geçtiğini kaydetti:

-          Sürdürülebilirlik durdurulamaz trend olma yolunda ilerliyor. Şirketlerin varoluş nedenleri arasına girecek gibi görünüyor. Bu iş, “olmazsa olmaz”a doğru ilerliyor.

BBVA’nın grup olarak sürdürülebilirlik konusunu çokça sahiplendiğinin altını çizdi:

-          Başından beri, “Bu iş önemlidir. Hem sorumluluk konusudur hem iş konusudur hem rekabetçilik konusudur. Bu işin içinde olmamız lazım” dedik. 2018 yılında sürdürülebilirlik konusunu “stratejik önceliklerden biri” diye belirleyen nadir bankalardan biriyiz.

2018-2025 arasındaki 8 yıllık dönemde 100 milyar Euro’luk sürdürülebilir finansman hedefi koyduklarını aktardı:

-          O hedefi yakalama kararlılığımızı açıklamıştık. Sonra art arda rakamı önce 200, sonra 300 milyar Euro’ya çıkardık. 300 milyar Euro’yu 7 yılda kullandırdık. Bu kez 2025-2029 arasındaki 5 yıl için 700 milyar Euro sürdürülebilir finansman kararı verdik.

Böylece 2018-2029 arasındaki dönemde 1 trilyon Euro’luk sürdürülebilir finansman sağlamayı gündemlerine almış olduklarını vurguladı:

-          Şu anda çok iyi gidiyoruz. 300 milyar Euro daha önce kullandırmıştık. 700 milyar Euro’nun 250 milyar Euro’sunu da 1.5 yılda verdik. Beklentinin üzerinde ilerliyor. Dünyadaki birçok büyük bankanın üzerinde bir hedef ve gerçekleştirmeyle yol alıyoruz.

Onur Genç, elektrifikasyonun finansmanı üzerinde de durdu:

-          2025’in başından 2026 Eylül ayı sonuna kadar 250 milyar Euro’luk sürdürülebilir finansman yaptık. Bunun 60 milyar Euro’su elektrifikasyona dönük oldu. Onun yarısı da rüzgar ve güneş enerjisine yöneltildi.

BBVA’nın 25 ülkede faaliyet gösterdiğini anımsattı:

-          İki ülke bizim için çok büyük. Birisi haliyle yerleşik olduğumuz İspanya, diğeri de kârlılık açısından daha büyük Meksika. İki ülke, bizim kârımızın yüzde 75-80’ini gerçekleştiriyor. Üçüncü sırada Türkiye var. Kârımızın yüzde 8’i Türkiye’den geliyor.

Türkiye’nin 1 trilyon Euro’luk sürdürülebilir finansmandan yüzde 10-15 pay almasının söz konusu olduğunu aktardı:

-          Yani, Garanti BBVA, grup içinde sürdürülebilir finansman açısından iyi bir yerde.

“Sürdürülebilirlik” uzun süre biz gazeteciler arasında, “sıkıcı konu”lar arasında yer aldı… “COP” toplantılarında konuşmaktan öte yol alınamadığı düşünüldü…

Ancak, sonunda hem ülkeler hem de şirketler açısından “rekabet gücü sağladığı” kanısına varıldı…

BBVA gibi grupların sürdürülebilir finansmana 1 trilyon Euro kaynak ayırması, bunun 450 milyar Euro’sunu kullandırmış olması, işin önemini güçlü şekilde ortaya koyuyor…

Türkiye’de yenilenebilir enerjiye 8 milyar dolar sağladık

GARANTİ BBVA Genel Müdürü Mahmut Akten, “COP31”den sonra Türkiye’de yenilenebilir enerji, depolama ve şebekeyle ilgili yatırımların artmasını beklediklerini belirtti:

-          Bunun finansmanının teknik altyapısını doğru oturtmak gerekiyor. Biz genelde bu tür yatırımların finansmanına liderlik yapıyoruz. “COP31” vesilesiyle Asya Kalkınma Bankası’yla görüştük. Türkiye’de yatırım kovalıyorlar. Biz onlarla beraber iş yapıyoruz.

Yenilenebilir enerji santrallarının kurulumunda maliyetlerin çok iyi bir şekilde düştüğünü vurguladı:

-          Hem rüzgarda hem güneşte bunu görüyoruz. Bizim yenilenebilir enerji finansmanına sağladığımız kaynak 8 milyar doları buldu. Yalnızca bu iki alanda.

Sürdürülebilirlik finansmanına 3.5 trilyon liralık kaynak hedefi açıkladıklarını anımsattı:

-          Biz BBVA grubunun sürdürülebilirlik finansmanına ayırdığı kaynaktan yüzde 10 pay alıyoruz. Bazı aylarda yüzde 15’lere çıkıyoruz. Çünkü, Türkiye’nin gerçekten belki de İspanya’dan ve diğer ülkelerde daha çok ihtiyacı var bu yatırımlara.

Mahmut Akten, önceliklere dikkat çekti:

-          İki proje varsa, bir tanesi temiz enerji ve verimliyse tercihimiz o proje oluyor. Ancak, bu alan da kredi kullandırma limitlerine dahil. Yine de 8-10 yıllık bir projeye giriliyor. Biz her zaman bu projeleri tercih ederiz.

Aslan payını hem Türkiye’de hem dünyada yenilenebilir enerji alır

BBVA Global CEO’su Onur Genç, finansman konusunda önümüzdeki dönemde aslan payını hem dünyada hem de Türkiye’de yenilenebilir enerjinin alabileceğini bildirdi:

-          Çünkü, çok fazla para gerektiren, fazla kapital gerektiren bir iştir. Enerji üretmek istiyorsanız paranın çoğunu oraya verirsiniz.

Orası karantinaya alındı, yabancı yatırımcının bakışını değiştirmez

BBVA Global CEO’su Onur Genç, Türkiye’de yaşanan fon kriziyle ilgili sorular üzerine şu değerlendirmeyi yaptı:

-          Bir kere işin sosyal boyutu, bundan etkilenen kişi sayısı yadsınamaz. Ülkemiz için önemli bir onu. Kendi rakamlarımızdan gördüğümüz kadarıyla bankacılık sektörüne etkisi limitli. Bankacılık sektörünü birebir etkileyen bir konu değil.

Bunun nedenini şöyle açıkladı:

-          Çünkü, belirli bir sayıdaki oyuncunun ve fonun etkilendiği bir parçaydı. Fazla sayıda kişi etkilendi ama bankacılık sektöründeki oyuncuları etkileyecek büyüklükte değil.

Fon kriziyle ilgili alınan kararları, yapılan operasyonları “orası karantinaya alındı” şeklinde niteledi:

-          Bence doğru terim bu. Karantinaya alındı. Şu anda çözülmeye çalışılıyor. Tek başına bu konu yabancı yatırımcının Türkiye’ye bakışını değiştirmez diye düşünüyorum. Çünkü, çok spesifik bir alanda yaşandı.

BBVA Grubunun Türkiye’nin en büyük yabancı yatırımcısı olduğunu kaydetti:

-          BBVA Grubu bugüne kadar Türkiye’ye 9.3 milyar Euro yatırım yaptı. “Türkiye’ye artık para getirmek istemez” gibi bir durum söz konusu değil. Çünkü, fon konusu karantina edilmiş durumda.

Düşük faiz bankalar için iyi bir şey

BBVA Global CEO’su Onur Genç, bir soruyu yanıtlarken faizler konusunda şu değerlendirmeyi yaptı:

-          Düşük faiz bütün bankalar için iyi bir şey. Eğer faizler düşerse bankalar bundan fayda sağlar. Faizler düşer mi? Bizim dışımızda bir konu. Faizlerin düşebilmesi için enflasyonun düşmesi lazım.

Enflasyondan kopuk olarak bu işin yönetilmeye çalışıldığında olamayacağının hep birlikte görüldüğünü vurguladı:

-          Enflasyon düşer mi önümüzdeki sene? Enerjiye bağlı bir parça. Önümüzdeki seneyi etkileyecek bir çok dinamik var. Enflasyon çok aşağı gelmeyebilir gibi geliyor bana. Bu senenin sonunu beklememiz lazım.

Finansmana erişim problemi olmadığını savundu:

-          Bence fiyat problemi var. KOBİ’ler, büyük şirketler mevcut fiyatlardan krediyi kullanmak istemeyebiliyor.

Türkiye’deki bankamız hakikaten çok iyi

BBVA Global CEO’su Onur Genç, Garanti BBVA’yla ilgili şu mesajı verdi:

-          Türkiye’deki bankamız çok iyi bir banka. Hakikaten çok iyi olduğunu düşünüyoruz.

Sermaye getirisinde büyük rakiplerden çok daha iyi olduğunu vurguladı:

-          Müşteri memnuniyeti ve büyümesinde de iyi. Tabi ki daha çok iyisi için yapacak işimiz var. Bizim işimiz insan işi. Türkiye’nin en iyi insan kaynağını çekebilme gücümüz var.

Ardından şu noktanın altını çizdi:

-          Garanti BBVA birçok açıdan Türkiye’nin en iyi bankası ama sermaye getirisi enflasyonun altında.

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) Başkanı Fatih Karahan, 2027 ve sonrası dönemi ilişkin ara hedefleri yukarı çektiklerini dile getirerek 2026 yılsonu enflasyon tahminlerini de yüzde 28’den yüzde 29,5’e çıkardıklarını açıkladı. Karahan, 2027 için ara hedefin yüzde 15’ten yüzde 21’e, 2028 için yüzde 9’dan yüzde 13,5’e çekildiğini 2029 içinse yüzde 9 olarak belirlendiğini duyurdu. Enflasyon ana eğiliminde düşüşün devam ettiğini ve 3 aylık ana eğilime bakıldığında yıllıklandırılmış yüzde 23-24 seviyesine geldiğini kaydeden Karahan manşet enflasyonun da arz yönlü şoklar azaldığında bu seviyeye yakınsayacağını dile getirdi. Karahan yılın dördüncü enflasyon raporu toplantısında tahminlerdeki güncellemede savaş kaynaklı gelişmelerin belirleyici olduğunu vurguladı, savaşın etkilerinin beklenenden kalıcı hale gelmesinin de enflasyon beklentilerinde önceki dönemde öngördükleri iyileşmeyi sınırladığını vurguladı.

Manşete yansıması sınırlı kalıyor 

Karahan, para politikasının gecikmeli etkileri ve finansal koşulların daha fazla sıkılaşması gibi unsurlarla yurt içi talep koşullarının baz senaryoda öngördüklerinden daha zayıf seyredebileceğine dikkati çekerek, bu durumun enflasyon tahminleri üzerinde aşağı yönlü risk oluşturduğunu belirtti. Para politikası duruşunu oluştururken risklerin yönünü ve enflasyon beklentileri üzerindeki olası etkilerini bütüncül bir yaklaşımla değerlendirmeye devam edeceklerini vurgulayan Karahan, şunları kaydetti: "Dezenflasyon süreci, ivme kaybetmekle birlikte devam ediyor. Talep koşullarının dezenflasyon sürecine katkısı bu dönemde belirginleşti. Para politikasının daha yoğun etkilediği kalemlerde enflasyondaki yavaşlamayı net bir şekilde görüyoruz. Enflasyonun ana eğilimindeki iyileşme sürüyor ancak jeopolitik gelişmeler kaynaklı arz yönlü şoklar nedeniyle bu iyileşmenin manşet enflasyona yansımaları henüz sınırlı kalıyor.” 

Karahan, şu anda enflasyonun son 3 aylık ana eğilimine bakıldığında yıllıklandırılmışının yüzde 23- 24 civarında olduğunu kaydederek, şu ifadeleri kullandı: “Başka hiçbir iyileşme görülmese de yani ana eğilim şu anki seviyesinde 1,8 civarında kalsa dahi arz yönlü şokların kalkmasıyla zaten bir süre sonra manşet enflasyonun buraya yakınsamasını bekleriz. Enflasyon dinamiklerinde başka hiçbir ilave ilerleme olmasa dahi savaşın bittiği, enerji piyasasının biraz daha normalleştiği ama eski seviyesine de dönmediği bir görünüm altında zaten kendiliğinden yüzde 23-24'lü seviyelere geliyoruz. Sıkı para politikası da devam edecek, maliye politikasında da sıkı görünüm devam ediyor. Ayrıca eş güdümden gelecek bir katkı var. Bütün bunları bir araya koyduğumuzda yüzde 21'in çok da uçuk olmadığını değerlendiriyorum. Dolayısıyla makul bir tahmin gibi geliyor.”

Fon krizinin etkilerine yönelik adımlar 

Finansal piyasalardaki son gelişmeleri dikkate alarak likidite araçlarını ve makroihtiyati çerçeveyi aktif şekilde kullandıklarını belirten Karahan, öncelikle yatırım fonu piyasasında yaşanan gelişmelerin yayılma riskini sınırlamak için adımlar attıklarını ifade etti. Karahan, "Likidite imkanlarını gözden geçirerek bankalara likidite yönetiminde esneklik sağladık. TLREF piyasasındaki oynaklığın azaltılması amacıyla doğrudan alım miktarını artırdık. Özel sektör tahvillerinin itfası için kullandırılan kredileri büyüme sınırından muaf tuttuk" diye konuştu. Kredi piyasasındaki ılımlı seyri ve artan aktif kalitesi risklerini göz önünde bulundurarak kredi büyüme sınırlarını bir miktar genişlettiklerini aktaran Karahan, bankaların uzun vadeli finansman imkanlarını desteklemek ve piyasa mekanizmasının işlevselliğini artırmak amacıyla zorunlu karşılık maliyetlerini de azalttıklarını anlattı. 

Karahan fon krizinin servet kanalından etkisinin ise hisse senetleri kaynaklı bir varlık etkisinin olabileceğini dile getirdi. Karahan, şöyle konuştu: "Bunun tüketime bir yansıması olabilir. Geçmiş çalışmalara baktık, ülkemizde ve diğer ülkelerde borsa kaynaklı servet kaybının tüketime etkisini inceledik. Burada diğer servet kanallarına göre bu geçişkenliğin biraz daha sınırlı olduğunu görüyoruz. Borsadaki yatırımcı tabanının genişlemiş olması geçmiş geçişkenliklere göre biraz daha yüksek bir etki görmemiz mümkün. Çünkü toplumun daha geneline yayılan bir servet etkisi söz konusu olabilir. Burada sayı vermekten çekinmemizin temel sebebi, aslında bu düşüşün ne kadar kalıcı olacağını bilmiyor olmamız.”

Fondan çıkan TL mevduat yöneldi 

Karahan, ağustosta haftalık repo fonlamasına geçiş ve ekimdeki politika faizi indirimiyle ağırlıklı ortalama fonlama maliyetinin toplam 400 baz puan gerilediğini, bu değişimin mevduat ve kredi faizlerine büyük ölçüde yansıdığını söyledi. Karahan, artan jeopolitik riskler ve altın fiyatlarındaki gelişmeler nedeniyle TL payında dalgalanmalar görülebildiğini ifade ederek, şunları söyledi: "Sıkı para politikası duruşumuz ve destekleyici makro ihtiyati araç setimiz yurt içi yerleşiklerin TL mevduat tercihinin korunmasında etkili oldu. Fon piyasasındaki gelişmeler sonrasında fonlardan çıkışlar büyük oranda mevduata yöneldi. Mevduata yönelimin para birimi kompozisyonunun mevcut TL payı ile uyumlu olduğunu görüyoruz. Nitekim, TL payı yatırım fonları dahil ve hariç yatay seyrini sürdürüyor."

Sıkı para politikasına ek olarak büyüme sınırlarının düşürülmesi ve istisnaların daraltılmasının da bu yavaşlamada etkili olduğunu belirten Karahan, şubat sonunda yüzde 35 olan toplam kredi büyümesinin yüzde 20 civarına gerilediğini söyledi. Karahan, "Kredi türleri bazında büyüme oranlarına baktığımızda, TL ticari kredilerin yüzde 34 seviyesinde büyüdüğünü, bireysel kredilerde ise büyümenin belirgin şekilde gerileyerek yüzde 15 seviyelerine düştüğünü görüyoruz. Kur etkisinden arındırılmış yabancı para kredi büyümesi ise yüzde 9 ile ılımlı bir seyir izliyor" diye konuştu. 

Rezervlere altın etkisi 28 milyar dolar

Rezervlere ilişkin Karahan, “27 Şubat’ta 210 milyar dolar olan brüt rezervler 49 milyar dolar azalarak 6 Kasım itibarıyla 161 milyar dolar seviyesinde gerçekleşti. Rezervlerdeki bu azalışın 28 milyar dolarlık kısmı altın fiyatlarındaki gerilemeden kaynaklandı. Swap hariç net rezervler aynı dönemde 50,4 milyar dolar azalışla 28 milyar dolar seviyesine geldi" dedi. Fon krizine yönelik gelişmelerinin etkisinin likidite ve servet kanalında ortaya çıktığını likidite tarafında önlem aldıklarını kaydeden Karahan servet tarafından ise hisse senetleri kaynaklı bir varlık etkisinin olabileceğini dile getirdi. Karahan, şöyle konuştu: 

"Bunun tüketime bir yansıması olabilir. Geçmiş çalışmalara baktık, ülkemizde ve diğer ülkelerde borsa kaynaklı servet kaybının tüketime etkisini inceledik. Burada diğer servet kanallarına göre bu geçişkenliğin biraz daha sınırlı olduğunu görüyoruz. Borsadaki yatırımcı tabanının genişlemiş olması geçmiş geçişkenliklere göre biraz daha yüksek bir etki görmemiz mümkün. Çünkü toplumun daha geneline yayılan bir servet etkisi söz konusu olabilir. Burada sayı vermekten çekinmemizin temel sebebi, aslında bu düşüşün ne kadar kalıcı olacağını bilmiyor olmamız.” TCMB Başkanı Karahan, kamu maliyesindeki görünüme ilişkin soruya karşılık, destekleyici duruşun devam etmesini öngördüklerini belirtti.

Sıkı para politikası ve finansmana erişim sorunları gölgesinde işletme sermayesi eriyen reel sektörün umutla beklediği yeni Nefes Kredisi paketi, daha ilk haftasında limit yetersizliği ve ek maliyet eleştirileriyle karşı karşıya kaldı. Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) ve Kredi Garanti Fonu (KGF) iş birliğiyle son iki yılda 5 ayrı paket halinde toplam 176 milyar TL’lik hacme ulaşan Nefes Kredisi’nin son diliminde firma başına azami limit 5 milyon TL olarak açıklanmıştı. Ancak bankacılık sistemindeki şube ağı, paket içindeki kesintiler ve sahadaki tahsisatlar arasındaki makas, krediye erişimin önündeki en büyük engel haline geldi.

Teminat ve batık kesintisi limiti eritiyor 

Bankacılık sektörü verilerine göre, pakete dahil olan 8 kamu ve özel bankanın (Ziraat Bankası, Halkbank, Vakıf- Bank, Garanti BBVA, Yapı Kredi, DenizBank, QNB ve Ziraat Katılım) yurt içinde yaklaşık 6 bin 550 şubesi bulunuyor. 50 milyar TL’lik toplam kaynak yurt içindeki bu şube ağına eşit dağıtıldığında şube başına ortalama 7,63 milyon TL düşmesi gerekirken, KGF’nin Özkaynak Kefalet Programı kapsamındaki kesintiler fiili hacmi daraltıyor.

Sektör kaynaklarından edinilen bilgiye göre, açıklanan 50 milyar TL’lik toplam hacmin yüzde 7’si yani yaklaşık 3,5 milyar TL’lik kısmı, olası risklere karşı koruma teminatı olarak bloke ediliyor. Ayrıca önceki dönemlerde kullandırılan kredilerde takibe düşen tutarların da bankaların yeni limitlerinden mahsup edilmesiyle şubelere gönderilen net kota iyice küçülüyor. Büyük ticari şubelere ayrılan paylar da düşüldüğünde, standart şubelerin eline geçen limit 250 bin TL ile 1 milyon TL aralığında kalıyor. Bu durum, firma başına 5 milyon TL olarak açıklanan azami limitin pratikte kullanımını neredeyse imkansız hale getiriyor.

“En az 200 milyar TL olmalı” 

TOBB Hazır Giyim ve Konfeksiyon Sanayi Meclisi Başkanı Şeref Fayat, 50 milyar TL’lik toplam hacmin mevcut ekonomik konjonktürde reel sektöre can suyu olmaktan uzak kaldığını belirterek, toplam büyüklüğün en az 200 milyar TL seviyesinde olması gerektiğini söyledi.

Sanayinin yoğun olduğu bölgelerde dahi şube kotalarının çok düşük kaldığına dikkat çeken Fayat, "Sanayinin göbeği sayılan Güneşli’deki bir kamu bankası şubesine sorduğumuzda, şubeye toplam 1 milyon TL limit geldiği bilgisi verildi. Firma başı 5 milyon TL üst limit açıklandı ama şubeye gelen toplam para 1 milyon TL olunca orta boy bir işletme başvurup evrakla uğraşmaya bile değmez görüyor. Bu rakam ancak çok küçük ölçekli esnafın günlük nakit akışını çevirmesine yarayabilir. Mevcut tabloda 'dağ fare doğurdu' gibi görünüyor" diye konuştu. Kredi maliyetlerine de değinen Fayat, vade boyunca her yıl anapara üzerinden yüzde 1,5 KGF komisyonu eklenmesine ilişkin de, "36 ay vadeli kullanımda bu kesinti toplam maliyeti yüzde 37-39 seviyesine taşıyor. Ayrıca SGK ve vergi borcu yoktur şartı da nakit sıkışıklığı yaşayan küçük işletmelerin krediye ulaşmasını zorlaştırıyor" değerlendirmesinde bulundu.

“Şube 1-2 kişiye ancak verebiliyor”

İstanbul Tüccarlar Kulübü Başkanı İlker Önel de son iki yılda genel paket tutarları artmasına rağmen şube ve işletme başına düşen payın giderek daraldığına işaret etti. Sahada şube başına 250 bin ile 500 bin TL arasında limit tanımlandığını ve bunun şube bazında en fazla 1 ya da 2 müşteriye yettiğini aktaran Önel, "Yaptığımız araştırmalara göre ayrılan kaynaktan yüzde 7 oranında KGF koruma fonu ayrılması ve önceki dönemlerde takibe düşen kredilerin mahsup edilmesiyle bankalara kalan genel limit oldukça daralıyor. Bunun yanında bankalar, 24-36 ay seçenekli olmasına rağmen ağırlıklı olarak uzun vadeli sabit faizli kullandırım yapıyor ve vade boyunca her yıl yüzde 1,5 oranında KGF komisyonu kesiyor. Dezenflasyon sürecinin uzadığı ve iç talebin yavaşladığı bu ortamda söz konusu kesinti kredinin amacını ortadan kaldırıyor. İş dünyası olarak beklentimiz, bu komisyon yükünün işletmelerden alınarak Hazine veya TOBB tarafından karşılanmasıdır" ifadelerini kullandı.

“Kredi yolda bitiyor, ‘nefes’ değil ‘oksijen tüpü’ lazım”

Ayakkabı Yan Sanayicileri Derneği (AYSAD) Başkanı Sait Salıcı ise daha önceki paketlerden yararlanan firmaların 5 milyon TL’lik tamamlama sınırı nedeniyle yeni pakette önünün kapandığını vurguladı. Ulaşılabilen 500 bin ila 750 bin TL bandındaki tutarların işletmelerin kira, enerji veya personel giderlerine dahi yetmediğini belirten Salıcı, şunları kaydetti: "Sanayicinin çekebileceği kredi, bankadan iş yerine gelene kadar yolda bitiyor. Kaldı ki bankalar genel müdürlük kriterleri çerçevesinde çok seçici davranıyor; vergi borcu olan ya da kredi skoru bozulan asıl ihtiyaç sahibi firmalar zaten sistem dışında kalıyor. Mevcut kaynak da bu haliyle yeni yatırıma veya üretime değil, geriden gelen birikmiş borçları kapatmaya gidiyor. Gelinen noktada reel sektörün yaralarına merhem olabilmek için bir sonraki paketin adının 'Nefes' değil, 'Oksijen Tüpü' olması gerekiyor." 

Lancet Countdown'ın bu yılki raporu tek bir uyarı etrafında şekilleniyor: İklim değişikliğinin sağlık üzerindeki etkileri 2016-2025 döneminde bir önceki on yıla göre daha hızlı arttı, alınan önlemler ise bu hıza yetişemedi. Raporun tahminlerine göre yalnızca 2023'te dünyada 710 bin ölüm sıcakla ilişkiliydi ve bunların yüzde 70'inden fazlası insan kaynaklı ısınmaya bağlanıyor. Raporun yazarları bu yüzden iklim değişikliğinin küresel bir sağlık acil durumu olarak tanınmasını öneriyor.

Türkiye de bu tablonun dışında değil. Süleyman Demirel Üniversitesi ve Halk Sağlığı Uzmanları Derneği'nin (HASUDER) Lancet Countdown verilerine dayanarak hazırladığı Türkiye politika belgesine göre 2021-2025 döneminde Türkiye'de yaşanan sıcak hava dalgası günlerinin yüzde 85'ten fazlası, iklim değişikliği olmasaydı yaşanmayacaktı. 65 yaş üstündekilerin maruz kaldığı sıcak hava dalgası günleri 1986-2005 ortalamasına göre yüzde 271 artarak yılda 22 güne çıktı; bebeklerde artış yüzde 288. Ülke topraklarının yüzde 70'i en az bir ay boyunca aşırı kuraklık yaşadı; 1980'lerde bu oran yüzde 15'ti.

Bu rakamlar akla bir soru getiriyor: Bu tablonun iktisadi kaynağı ne? Cevabın önemli bir kısmı, fosil yakıtların, özellikle de kömürün gerçek maliyetinin fiyatına yansımamasında.

İktisatta buna negatif dışsallık diyoruz. Bir kömür santrali, elektrik üretirken yarattığı hava kirliliğinin ve sağlık zararının bedelini ödemez. Faturadaki kilovatsaat fiyatında erken ölümler, solunum yolu hastalıkları, hastane masrafları ve kaybedilen iş günleri yer almaz. Bu maliyetler ortadan kalkmaz; sağlık sistemine, hane bütçelerine ve en çok da santralin çevresinde yaşayanların sağlığına yüklenir. Aynı belgeye göre Türkiye'de elektrik santrali kirliliğine bağlı tahmini erken ölüm sayısı 2022'de 9.500'dü.

Zarar fiyata yansımadığı için kömürden, toplumun gerçekte isteyeceğinden fazla elektrik üretilir. Ders kitaplarının dara kaybı dediği şey, tam olarak bu fazla üretimin bedelidir: Fazladan üretilen her birimin topluma maliyeti, sağladığı faydayı aşar. Dara kaybı kirliliğin toplam maliyeti değildir; dışsallık fiyatlansaydı hiç üretilmeyecek elektriğin yarattığı net kayıptır. Kömür ne kadar fazla yakılırsa bu kayıp da o kadar büyür.

Burada iki ayrı maliyeti birbirinden ayırmak gerekiyor. Sıcak hava dalgaları ve kuraklık küresel emisyonların sonucu; Türkiye'nin tek başına alacağı önlemler bunları kısa vadede değiştirmez. Santral kirliliğinin sağlık zararı ise büyük ölçüde yerel ve bölgeseldir: Bacadan çıkan partiküller ve kükürt dioksit, en başta santralin çevresinde ve aynı bölgede yaşayanların ciğerine iner. Bu yüzden kömürden çıkışın sağlık faydası, küresel müzakerelerin sonucunu beklemeden, burada ve bugün elde edilir.

İklimin maliyeti yalnızca sağlıkta görünmüyor. Aynı belgeye göre Türkiye'de aşırı sıcak nedeniyle yaşanan iş gücü kaybının değeri 2025'te 2,6 milyar dolar oldu; bu, kabaca milli gelirin binde ikisine denk geliyor ve kaybın yüzde 45'i tarımda. Tarım hem istihdamın hem de gıda fiyatlarının belirleyicisi olduğu için bu kayıp enflasyona, kırsal gelire ve gıda güvenliğine yansıyor. İklim politikası bu anlamda aynı zamanda bir makroekonomi ve bölüşüm politikası.

Peki maliyet bu kadar açıkken harekete geçmek neden her yerde bu kadar zor? İki açıklama var. Birincisi davranışsal: Santralin sağladığı istihdam ve elektrik somut, yerel ve bugüne ait; kirliliğin maliyeti ise dağınık, istatistiksel ve gecikmeli. İnsanlar da karar alıcılar da bugünün görünür faydasını, yarının görünmeyen maliyetine karşı sistematik olarak fazla tartar. İkincisi politik iktisattan, Mancur Olson'dan geliyor: Kömürün faydası belirli sektör ve bölgelerde yoğunlaşırken maliyeti milyonlara yayılıyor. Yoğun çıkarlar kolay örgütlenip sesini duyurur; dağınık maliyetler ise gündeme ancak geç girer. Kömürün en güçlü savunusu da bu somut ve yoğunlaşmış faydalara dayanıyor: Yerli linyitin enerji arz güvenliğine katkısı gerçek ve göz ardı edilemez. Ancak sağlık maliyeti hesaba katıldığında elektriğin toplam bedeli değişiyor.

Bu engelleri aşmanın yolu belli ve Türkiye'nin kendi koyduğu hedefler bu yolun haritasını zaten çiziyor: 2053 net sıfır hedefi, 2025'te kabul edilen İklim Kanunu, bu yıl hayata geçirilen Emisyon Ticaret Sistemi ve 2035'e kadar 120 GW rüzgâr ve güneş kapasitesi hedefi. Uluslararası deneyim, bu hedeflere ulaşmayı kolaylaştıracak araçları da gösteriyor. İlki karbon fiyatlaması: Kirliliğin bedeli fiyata yansıdığında piyasa, temiz enerjiyi kendiliğinden öne çıkarır. İngiltere'nin 2024'te son kömür santralini kapatmasında karbon fiyatına konan taban belirleyici oldu. Türkiye'nin Emisyon Ticaret Sistemi de bu aracın önemli bir ilk adımı. Pilot dönemde tahsisatlar tamamen ücretsiz dağıtıldığı için fiyat sinyali henüz oluşmuyor; sistemin etkisi, ilerleyen dönemde oluşacak karbon fiyatının kirliliğin gerçek maliyetini ne ölçüde yansıttığına bağlı olacak. İkincisi öngörülebilirlik: 2053 net sıfır hedefinin inandırıcılığını artıracak bir sonraki adım, kömür için takvimli bir dönüşüm yol haritası olabilir. Net bir takvim, yatırımcının da çalışanın da geleceğe hazırlanmasını sağlar.

Üçüncüsü, 120 GW hedefiyle uyumlu olarak kamu desteklerinin giderek şebekeye, depolamaya ve yenilenebilir enerjiye kaydırılması. Dördüncüsü, adil dönüşüm: Kömüre bağımlı bölgelerde yaşayanlar için yerel paydaşlarla birlikte tasarlanmış yeniden eğitim, geçiş dönemi gelir desteği ve yeni yatırım programları. Kömürden çıkışı bir “iklim mi, istihdam mı” ikilemine indirgemeden, çalışanları koruyan bir dönüşüm mümkün. Beşincisi de sıcağa uyum: sıcak hava dalgalarında çalışma saatlerini düzenleyen mevzuat, erken uyarı sistemleri, kentlerde serinleme alanları ve tarım işçileri için koruyucu düzenlemeler.

Türkiye bu kasım Antalya'da dünyanın iklim müzakerelerine ev sahipliği yapıyor. Bu, sağlık ile iklim arasındaki bağı gündeme taşıyarak liderlik göstermek için iyi bir fırsat. Lancet Countdown'ın bulguları, fosil yakıtlardan çıkışın soyut bir çevre hedefi değil, her yıl milyonlarca insanın sağlığını ilgilendiren bir halk sağlığı ve iktisat meselesi olduğunu gösteriyor.

Kömürün faturası bugün de ödeniyor; sadece onu ödeyenler elektriği kullananlar değil, nefes alanlar. Bu faturayı görünür kılmak, iyi tasarlanmış bir iklim politikasının ilk adımı.

Kaynaklar

• Lancet Countdown on Health and Climate Change, 2026 raporu
• Süleyman Demirel Üniversitesi ve HASUDER, Türkiye için 2026 İklim ve Sağlık Politikası Öncelikleri (Lancet Countdown verileriyle)

Araştırma ve danışmanlık şirketi AGS Global tarafından C-Level ve üst düzey iş insanlarının katılımıyla gerçekleştirilen “Sonbahara ve Şehre Dönüş: Beyaz Yakalı Yöneticilerin Eylül-Ekim Karnesi Araştırma Raporu” bu değişime ilişkin önemli veriler sunuyor.

Yan hakların değeri artıyor 

Araştırmaya katılan yöneticilerin yüzde 46,8’i özel sağlık hizmetlerinden şirketlerinin sunduğu sağlık sigortası sayesinde yararlanabildiğini belirtiyor. Özel sağlık sigortası, tamamlayıcı sağlık güvencesi, yemek ve ulaşım desteği gibi uygulamalar artık yalnızca ek imkanlardan ibaret değil. Bu destekler, çalışanların yaşam maliyetlerini yönetmesine ve mevcut yaşam standartlarını koruması açısından önemli.

İş ve özel yaşam arasındaki denge de çalışan dostu işveren anlayışının önemli bir parçası. Esnek çalışma saatleri, uzaktan ve hibrit çalışma modelleri, ebeveynlik izinleri ve kişisel ihtiyaçları gözeten uygulamalar çalışanların iş hayatını kolaylaştırıyor. Özellikle çocuk sahibi çalışanların iş hayatında kalması ve bakım sorumluluklarıyla mesleklerini birlikte sürdürebilmesi için bu destekler büyük önem taşıyor.

Çalışan deneyimi yeniden tanımlanıyor 

Çalışan dostu bir kurum kültürü oluşturmak, yalnızca yan haklar sunmakla sınırlı değil. Çalışanların karar süreçlerine katılması, görüşlerini özgürce paylaşabilmesi ve adil bir çalışma ortamında bulunması da önemli. Fırsat eşitliği, kadınların iş hayatında kalmasını destekleyen politikalar, engelli çalışanlar için erişilebilir iş yerleri ve çalışan sağlığını gözeten uygulamalar bu anlayışın temel unsurları arasında.

“Artık ‘siperde bekleme ve hayatta kalma’ dönemi yaşanıyor” 

AGS Global Kurucusu Ahmet Güler de araştırma sonuçlarını değerlendirirken yöneticilerin mevcut koşulları korumaya yöneldiğine dikkat çekiyor. Güler, “Araştırmamız açıkça gösteriyor ki, beyaz yakalı profesyoneller ve üst düzey yöneticiler için artık büyüme, risk alma ve sıçrama dönemi değil; tam anlamıyla ‘siperde bekleme ve hayatta kalma’ dönemi yaşanıyor. Özellikle son dönemde piyasaları sarsan fon krizleri, yöneticilerin yatırım iştahını ve sermaye piyasalarına olan güvenini ciddi şekilde tahrip etmiş durumda. Enflasyonist baskı ise bırakın yatırım yapmayı, beyaz yakanın tasarruf ve birikim yapma refleksini tamamen felç etmiş. Yöneticilerin, çocuklarının eğitimi veya özel hastane kullanımı gibi en temel standartlarını koruyabilmek için şirket yan haklarına sıkı sıkıya tutunduğunu, bu sebeple radikal kariyer maceralarından kaçındığını çok net görüyoruz. 2027’ye giden yolda iş dünyasının ana pusulası büyüme değil, mevcut şartları koruyarak bu fırtınalı dönemi en az hasarla atlatmak olacaktır” diyor. 

Zaafiyet Analizi – Sızma Testleri – Ulusal Dayanıklılı – Dijital Egemenlik – Risk Yönetimi – Yama Yönetimi – Tatbikat ve Simulasyonlar – Hackerlar - Quantum – Kriptoloji – Sıfır Gün Atakları

Bu kavramlar öyle ya da böyle arada sırada duymuş olabileceğimiz kelimeler. Aslında bu yazının tüm içeriğini 10 -15 kavramla özetleyebilirim. İfade ettikleri zararı anlatmaya kaç kelime yeter tahmin edemiyorum. Şöyle ifade edeyim; herhangi bir hastane hatta daha vahimi ülkedeki tüm hasta kayıtları, banka ödeme sistemleri, market raflarında yer alan dondurulmuş gıdalar ya da bir kan bankasının rezervleri, veri merkezleri, haberleşme ağları… hangi maksatla olursa olsun ele geçirildiğinde toplum bütünlüğüne tehdit oluşturduğunda ulusal egemenliğimizi sorguluyor olabilir mi?

Aklınıza gelmeyenin başımıza geldiği dönemleri yaşıyoruz. Günlük hayatımızın kritik kilometre taşları en az ülke sınırlarımız kadar korunmaya muhtaç. Konu siber güvenlik olunca, sıradanmış gibi görünen veri kümeleri milli güvenlik unsuru sayılabiliyor. Siber güvenlik, ekonomik, toplumsal ve ulusal güvenliğin ayrılmaz parçası.

Son haftalarda birbiri ardına yaşanan garip olaylar diken üstünde tutuyor hepimizi. Sınır tanımayan saldırılar veriden sonra insan hayatını tehdit eder oldu. Bireyleri, halkları hedef almaya başladılar.

Siber Güvenlik Danışmanlık Hizmetleri Direktörü Ayşim Niksarlı, aralarında Halkbank ve Ziraat Teknoloji, Pamukbank gibi dev finans kurumlarının bulunduğu devasa bir sektörde güvenli alanlar kurmak ve yönetmek üzere çalışmış. Bugün sektör bağımsız uygulama ve danışmanlık sunuyor. Siber güvenlik, ulusal dayanıklılık, milli güvenlik ve toplumsal tehditler üzerine aklıma gelen tüm soruları kendisine yönlendirdim, kapsayıcı yanıtlar verdi. Söyleşiyi izlemenizi ya da dinlemenizi öneriyorum. Hayatlarımızın bundan sonraki safhası, yakın zamana kadar yaşama şansına sahip olduğumuz huzur ve sessizlk içinde geçmeyecek belli.

Niksarlı, hayatımızdaki tehdidin değişimini tanımladı. Milyarlarca dolarlık bütçeleri olan organize suç gruplarını, devlet destekli aktörleri ve yapay zekâyla güçlenen saldırıların arkasındaki gerçekleri ve bundan sonra hayatımızın değişen yüzünde nelere hazırlıklı olmamız gerektiğini aktardı. Yaşanan elektrik kesintileri, hastanelerde yaşanabilecek aksaklıklar, ödeme yapamamak ya da ödeme alamamak… gıdaların bozulması, sulara zehir katılması, telefonların dinlenmesi, aradığınız kana ulaşamamak… sıradan vatandaşın gerçeği oldu.

Dijital Sınırın Diğer Yanı

Niksarlı’dan dijital egemenlik konusunda, ülkenin bağımsızlığıyla kullandığı teknoloji arasındaki ilişkiyi açmasını istedim. Enerji, gıda ve savunmada dışa bağımlılığı azaltma arayışının dijital dünyada da karşılık bulduğunu anlattı. Çin’in arama motorlarından bulut altyapısına, ödeme sistemlerinden yarı iletkenlere kadar kendi teknoloji ekosistemini geliştirmesini örnek verdi. Bu yatırımların ekonomik büyüklük kadar kontrol meselesi olduğunu vurguladı: “Amaçları kritik teknolojiler üzerindeki kontrolü ve bağımsızlığı koruyabilmek.”

Rusya-Ukrayna savaşı üzerinden uydu haberleşmesi konusunda sohbetimiz benzer yorumla noktalandı. Niksarlı, Starlink’in kullanımının bağımsız iletişim altyapısının önemini görünür kıldığını söyledi. Haberleşmenin sürmesi kadar, o haberleşmenin kimin altyapısından geçtiği ve kimin kontrolünde olduğu üzerinde durdu. Egemenliği bugüne kadar fiziki sınırlarla özdeşleştirmiştik. Söyleşinin ilerleyen safhalarında, hayatın dijital sistemlere bağlı olduğunu dijital sınırlarımızı korumamız gerektiğini kavramak gerektiğini de konuştuk.

Hastane randevusundan kan bankasına

Niksarlı, 2017’deki WannaCry saldırısını örnek verdi. O hafta sonunu unutamamış; ekiplerinin, banka sunucuları arasında geçirdiğini anlattı. Hızlı müdahaleyle kurumun zarar görmesini önlemişler. Anımsayan varsa, İngiltere’de saldırı sağlık hizmetlerini aksatmıştı. 19 bini aşkın randevu ve ameliyat iptal edilmiş, bazı hastalar başka acil servislere yönlendirilmişti. NAO report

Niksarlı, yakın tarihte, bilgisayar ekranından market dolabına taşınan saldırı örneklerini anımsattı. Fransa’nın siber güvenlik kurumu ANSSI’nin 9 Kasım açıklamasına göre, 11–12 Ekim gecesi yaklaşık 700 perakende noktasının soğutma kontrol cihazları hedef alındı. Buz çözme ayarları yüksek sıcaklıklara getirildi; ürün kayıpları yaşandı, en az 15 noktada yangın çıktı. ANSSI Bundan bir iki hafta önce yine Fransa’da 3 kan bankası tesisinin soğuk depoları etkilendi. Reuters Niksarlı, “Zamanında tespit edildiği için neyse ki kan ürünleri zarar görmeden atlatıldı” dedi.

Yüzde Yüz Güvenlik Var mı?

Tehdidin bu kadar genişlediği bir yerde korunmanın sınırını sordum: “Hiçbir zaman yüzde yüz güvenlik diye bir iddiada bulunamayız. Çünkü biz ne kadar önlem alırsak alalım, mutlaka bir noktadan giriş noktası oluşabilir” dedi. Ardından güvenlik yaklaşımında tespitin neden daha fazla öne çıktığını anlattı: “En yüksek gizlilik düzeyindeki kurumlara bile girilebiliyor, veriler alınabiliyor, sistemlerin kontrolü ele geçirilebiliyor. Bu yüzden saldırganları yavaşlatmak ve birçok katmandan geçirerek hem işlerini zorlaştırmak hem de zaman kazanmak yönüne gidiyoruz. Buna katmanlı güvenlik diyoruz.”

Kurumların sistemlerinde sürekli saldırı girişimi görmesini, beklenen bir durum olarak tarif eden Niksarlı, önemli olanın, bunları durdurabilecek kabiliyeti geliştirmek olduğunu söyledi. Bunun için sistemlerin izlenmesi, kuralların güncellenmesi, yeni tehdide göre yeni adım atılması gerektiğini anlattı.

YZ Hızlandırdı, Savunma Daraldı

Son dönemdeki saldırı yoğunluğunu sorduğumda Niksarlı, para, güç ve kaynakları ele geçirme motivasyonlarının eskiden de bulunduğunu söyledi. Değişimin önemli bir bölümünü yapay zekânın sağladığı kapasiteye bağladı: “Bana göre sorarsanız yapay zekâ burada çok ciddi bir enstrüman oldu bir anlamda kötü niyetliler için araç.”

Sistemde açık arama, sistem tarama ve elde edilen sonuçları değerlendirme süreçlerinin hızlandığını anlattı. İnsanların tek tek araştırdığı zayıflıklar, otomasyon ve yapay zekâ araçlarıyla geniş ölçekte aranabilir hâle gelmiş. Savunma ekipleri de yapay zekâyı kullanarak anormal davranışları tespit edecek araçları geliştirmiş…

Bazı anlatıları örneklerle ifade ettiğimizde konunun önem ve boyutunu ifade etmek kolaylaşıyor. Binance, 29 Ekim’de yaşadığı olayla ilgili ilk bulgularında yaklaşık 6,34 milyar dolarlık dijital varlığın etkilendiğini açıkladı. Şirket, 3 Kasım tarihli raporunda yaklaşık 2,85 milyar dolarlık varlığın dondurulduğunu veya durdurulduğunu bildirdi. Giriş noktalarının kapatıldığını, etkilenen sistemlerin yeniden kurulduğunu ve yapay zekâ destekli anomali tespitinin genişletildiğini duyurdu. Anladığımız kadarıyla inceleme devam ediyor. Binance Blog

Korkuyla mı Yaşayacağız?

“Anlattıklarınızın hepsi korkuyla yaşamak gibi bir şey” dedim. Niksarlı, hazırlığı deprem üzerinden anlattı. Türkiye’de deprem çantasını, alarmı, iletişim ihtiyacını konuşmuştuk. Siber saldırıların marketleri, tedarik zincirlerini ve temel hizmetleri etkilemesi de hazırlık gerektirmişti. “Birilerinin bizi uyarmasına gerek kalmadan bunları yapıyor olmamız lazım” dedi.

Avrupa’nın 72 saatlik acil hazırlık yaklaşımını da sordum. Avrupa Komisyonu, Mart 2025’te açıkladığı Hazırlık Birliği Stratejisi’nde, nüfusun acil durumlarda en az 72 saat kendi temel ihtiyaçlarını karşılayabilecek yeterliliğe ulaşmasını hedeflemişti. Yaklaşım; doğal afetleri, çatışmaları, siber tehditleri ve başka krizleri kapsıyor. commission.europa.eu Niksarlı, soruyu hayatın devamlılığına bağladı: “Deprem de bir kriz, pandemi de bir kriz, siber güvenlik saldırısı da bir kriz.”

Krizin yönetilmesi, iletişimin kurulması, kurumlarla bireylerin birbirine nasıl ulaşacağının belirlenmesi aynı hazırlığın parçaları. Ulusal dayanıklılık, günlük hayatın içinden anlam kazanıyor. Suya, gıdaya, sağlığa, haberleşmeye erişimin sürmesi gerekiyor.

Küçücük Bağlantı, Koca Kurum

Alınması gereken önlemlere gelmek istedim; “İstediğiniz kadar standartlar oluşturun, politikalar belirleyin; bunlar en alta kadar inmezse, farkındalık seviyesi bireysel düzeye gelmezse kâğıtlarda yazan cümleler halinde kalıyor” dedi.

Niksarlı, bir e-postadaki bağlantıya tıklamanın koca bir kurumun çalışmasını durdurabileceğini söyledi. Bilinmeyen uygulamaların yüklenmesi, şüpheli davranışların bildirilmemesi, güvenlik uyarılarının gözden kaçırılması üzerinden ilerledi. Ardından konsept olarak “zaafiyet yönetimi”ne geçtik. Niksarlı bunu, “En çok buradan gol yiyoruz” sözleriyle anlattı.

Bir de henüz üreticinin bile bilmediği açıklar var olduğunu aktardı. “Sıfır gün” saldırılarını anlatırken, saldırganın keşfettiği zayıflığın üretici tarafından henüz bilinmediği, dolayısıyla gerekli yamanın bulunmadığı duruma işaret etti.

Saldırgandan Önce

Sızma testleri ve beyaz şapkalı hackerlar… duyduğumuz duymadığımız pek çok teknik konu arasındalar…  Şöyle anlattı; “Bir hacker kapınızı çalmadan önce onun hangi kapıları açabileceğini görüyor olmanız gerekiyor.” Ancak açıkların bulunmasıyla iş bitmiyor. Niksarlı, risk yönetimini basit bir formülle açıkladı:“Risk eşittir, etki çarpı olasılık.”

Uzmanlar bir olayın gerçekleşme ihtimaliyle gerçekleştiğinde yaratacağı etkiyi birlikte değerlendiriyor. Uçak kazasını örnek verdi. Olasılığı daha düşük bir olayın sonucu çok ağır, daha sık karşılaşılan başka bir olayın etkisi ise daha sınırlı kalabiliyor.

Şöyle söyledi; “Belki o anda hemen o büyük yatırımı bütçelemek çok mümkün değil. O zaman bu etkiyi daraltacak daha küçük önlemler alacağız.”

Niksarlı, üst yönetimin katıldığı masaüstü tatbikatları anlattı. Bir çalışan oltalama e-postasına tıklamış, zararlı yazılım yayılmış, müşteri bilgileri dışarı çıkmış gibi senaryolar üzerinde çalışmışlar. Bu çalışmalara genel müdür, genel müdür yardımcısı, teknik yöneticiler, hukuk ve kurumsal iletişim ekipleri katılıyor. Olay gerçekten yaşandığında kimin hangi kararı vereceği, kimin kimi arayacağı, müşteriye nasıl bilgi aktarılacağı önceden ele alınıyor.

İzleri Panikle Silmeyin

Saldırı fark edildiğinde verilen ilk tepkiyi de konuştuk. Sistemi kapatmak, dosyaları silmek, bir an önce her şeyi temizlemek…Niksarlı, bu paniğin inceleme için gerekli izleri yok edebileceğini anlattı. Etkilenen sistemin ağdan izole edilmesiyle tamamen kapatılması arasındaki farkı vurguladı. Bellekteki bilgiler ve dosyalar üzerinde bırakılan izler, saldırganın nasıl ilerlediğinin anlaşılması için gerekli.

Niksarlı, sistemlerden toplanan kayıtların anormal durumları gösterecek biçimde değerlendirildiğini söyledi: “Her senaryonun farklı dinamikleri, farklı paydaşları ve karşı kurumları var.”

Türkiye’nin Notu

Türkiye’nin bir siber güvenlik karnesi olsa nasıl görüneceğini sordum. Küçük ve orta ölçekli işletmelerin bütçesini, bilgiye erişimini, uzman çalıştırma imkânını da sorunun içine koydum.

Niksarlı, “Türkiye olarak biz çok gerideyiz” diye karamsar bir tablo çizmenin gerçekçi olmadığını söyledi. Karşılaştırmayı sektörler üzerinden yaptı: “İster Türkiye olsun ister globalde olsun, her zaman ve her zaman regüle sektörler skor ve karne açısından çok daha iyi durumdalar.”Diğer tarafta kaynak sıkıntısı var: “Regüle olmayan sektörler maalesef ki bütçeyle boğuşmak durumunda kalıyorlar.”

Kuantum Hakkında Ne biliyoruz?

Niksarlı bir başlık daha açtı: Kuantum bilgisayarlar. Önce bugünkü kapasiteyi tarif etti. Kuantum bilgisayarların mevcut şifreleme sistemlerini kırabilecek düzeye henüz ulaşmadığını söyledi. Uzun yıllar gizli kalması gereken savunma, sağlık, finans ve kritik altyapı bilgilerine dikkat çekerek riskin bugünden başladığını “Bugün topla, yarın çöz. Bunların bugün çözülememesi demek gelecekte çözülemeyeceği anlamına gelmiyor” diye ifade etti.

Önemli bir bilgi notu: ABD Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü NIST, Ağustos 2024’te ilk üç tamamlanmış kuantum sonrası kriptografi standardını yayımladı ve kurumları geçişe başlamaya çağırdı. NIST

Korkularımız boşa çıkarmak için sistemlerdeki açığı bilmek, riski ölçmek, sorumluluğu belirlemek ve kriz çıkmadan kolları sıvamak gerekiyor.

Antalya’da devam eden COP31 iklim müzakerelerinde, küresel ısınmayı kısa vadede yavaşlatabilecek en etkili müdahale alanlarından biri olan metan ve diğer güçlü sera gazları gündemin üst sıralarına taşındı. 12 Kasım Perşembe günü düzenlenen COP31 Liderler Düzeyinde Karbondioksit Dışı Sera Gazları Zirvesi, devlet ve hükümet temsilcilerini, bakanları, uluslararası kuruluşları ve hayırseverlik kuruluşlarını bir araya getirdi. Zirvede metan ve diğer güçlü sera gazlarının azaltılmasına yönelik yeni uluslararası taahhütler açıklanırken, 480 milyon doların üzerinde yeni finansman sözü verildi. Zirvenin temel mesajı, iklim krizine karşı mücadelede zaman kazandırabilecek çözümlerin bugünden uygulanabilir olduğu yönündeydi.

Bir dolarlık yatırım, 15 dolarlık ekonomik fayda

Metan, atmosferde karbondioksite göre daha kısa süre kalmasına rağmen, kısa vadede çok daha güçlü bir ısınma etkisi yaratıyor. İklim ve Temiz Hava Koalisyonu’nun (CCAC) verilerine göre metanın ısınma etkisi, 20 yıllık dönemde karbondioksitin yaklaşık 80 katına ulaşıyor. Bu nedenle metan emisyonlarının azaltılması, önümüzdeki yıllarda küresel sıcaklık artışının hızını düşürmek açısından kritik önem taşıyor. Ekonomik boyut da dikkat çekici. Güçlü iklim kirleticilerini azaltmaya yönelik temel çözümlere yatırılan her 1 doların, sağlık, verimlilik ve iklim üzerindeki olumlu etkileriyle 15 dolarlık ekonomik fayda sağlayabileceği hesaplanıyor. Bu tablo, iklim finansmanının hangi alanlara yönlendirildiği sorusunu yeniden gündeme getiriyor. Özellikle enerji, tarım ve atık yönetimi sektörlerinde metan emisyonlarının azaltılması, mevcut teknolojilerle kısa sürede sonuç alınabilecek müdahaleler arasında bulunuyor.

Metan hedeflerinde uygulama açığı sürüyor

Zirvede açıklanan yeni taahhütler, küresel metan azaltım hedeflerine ulaşılması açısından önem taşıyor. Ancak mevcut politikalar ile verilen sözler arasında hâlâ ciddi bir uygulama açığı bulunuyor. İklim ve Temiz Hava Koalisyonu’nun COP31 kapsamında paylaştığı değerlendirmeye göre, mevcut taahhütlerin 2030 yılına kadar küresel metan emisyonlarını 2020 seviyesine göre en az yüzde 30 azaltma hedefi için gereken düşüşün yaklaşık yüzde 10–11’ini sağlaması bekleniyor. Bu nedenle fi nansmanın artırılması kadar, ölçüm sistemlerinin güçlendirilmesi ve mevcut teknolojilerin yaygınlaştırılması da önem kazanıyor. BM İklim Değişikliği İcra Sekreteri Simon Stiell, COP31’in açılışında yaptığı değerlendirmede, metan emisyonlarının azaltılması ile elektrifikasyonun birlikte ele alınmasının küresel ısınmanın sınırlandırılmasında önemli bir fırsat sunduğunu vurgulamıştı. Stiell, özellikle petrol, doğal gaz ve atık sektörlerindeki metan emisyonlarının hızla düşürülmesini COP31’in somut çözüm öncelikleri arasında sıraladı. Metanla mücadele ve elektrifikasyonun birlikte, öngörülen küresel sıcaklık artışını yarım derece azaltabilecek bir potansiyel taşıdığına dikkat çekti. Antalya’daki zirvede açıklanan 480 milyon doların üzerindeki yeni finansman taahhüdü, bu dönüşümün hızlandırılması açısından yeni bir adım oluşturuyor. Ancak taahhütlerin hangi projelere, hangi ülkelerde ve hangi takvimle aktarılacağı, sağlanacak gerçek iklim etkisinin belirlenmesinde kritik olacak. COP31’de metan başlığının öne çıkması, iklim mücadelesinde kısa vadede ölçülebilir sonuçlar üretme arayışının da bir göstergesi. Küresel sıcaklık artışını sınırlamak için uzun vadeli karbonsuzlaşma yatırımları sürerken, metan emisyonlarının azaltılması bugünden sonuç alınabilecek alanlardan biri olarak değerlendiriliyor.

Antalya’da düzenlenen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı’na (COP31) katılan Kocaeli Büyükşehir Belediyesi, kentte yürüttüğü çevre ve sürdürülebilirlik çalışmalarını uluslararası platformda tanıttı. Sanayi ve liman kenti Kocaeli’nin çevre uygulamaları, Blue Zone ve GreenZone’da düzenlenen dört panel ile özel temalı konsept stantta ele alındı. Türkiye Pavilyonu’nda gerçekleştirilen “Yerel Eylemden Küresel Döngüselliğe: SWAP Girişimi ve Sıfır Atık Şehirler” başlıklı panelde ise Kocaeli’nin sıfır atık ve döngüsel ekonomi alanındaki çalışmaları paylaşıldı.

COP31 kapsamında düzenlenen panelde, yerel yönetimlerin sıfır atık ve döngüsel ekonomi alanındaki çalışmaları uluslararası boyutlarıyla ele alındı. Prof. Dr. Osman Atilla Arıkan’ın yönettiği oturumun açılışında Çevre Yönetimi Genel Müdürü Fatih Turan konuşurken, Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Genel Sekreteri Dr. Hayri Baraçlı, Bakanlık Genel Müdür Yardımcısı Dr. Şenol Yıldız ve UNDP Türkiye Mukim Temsilcisi Yardımcısı Tomica Paovic de görüş ve değerlendirmelerini paylaştı.

Kocaeli’nin çevre çalışmaları COP31’de ele alındı

Panelde, Kocaeli’de yürütülen çevre uygulamaları ve yerel yönetim deneyimi, ulusal politikalar ve küresel döngüsel ekonomi hedefleri çerçevesinde ele alındı. Sıfır atık çalışmalarının yaygınlaştırılması, kentlerde geliştirilen uygulamaların uluslararası platformlarda paylaşılması ve kurumlar arasındaki iş birliğinin güçlendirilmesine yönelik değerlendirmeler yapıldı.

Panelin soru-cevap bölümünde SWAP Girişimi’nin Türkiye’nin sıfır atık politikalarına katkısı, atıkların kaynağında önlenmesi ve doğal kaynakların verimli kullanılması başlıkları gündeme geldi. Kocaeli Büyükşehir Belediyesi Genel Sekreteri Dr. Hayri Baraçlı, kentin sıfır atık çalışmalarının küresel bilgi, teknoloji ve finansman imkânlarıyla geliştirilmesine yönelik görüşlerini paylaştı. Baraçlı, otomotiv, kimya, metal, plastik ve ambalaj gibi sanayi kollarında döngüsel ekonomi ve endüstriyel simbiyoz modellerinin yaygınlaştırılmasında yerel yönetimlerin üstlendiği role dikkat çekti.

İçinde bulunduğumuz yılda 100’üncü yaşını kutlayan Koç Topluluğu, iş yaşamına kattıkları kadar hayır işleriyle, kültür, sanat ve eğitime sunduklarıyla da çokça anılıyor. Türkiye Cumhuriyeti’nin öncü ilk nesil iş insanlarından, Koç Holding Kurucusu Vehbi Koç’un kurumsallaştırarak yürüttüğü hayır işleri, sanatsal ve kültürel faaliyetler, Koç Ailesi’nin ikinci ve üçüncü kuşak temsilcileri tarafından da üstüne koyularak devam ettirildi. İş yaşamında pek çok ilke imza atan Koç Topluluğu, hem bireysel hem de kurumsal faaliyetleri ile kültür sanat dünyasında da değerler yaratmayı bildi.

Temelleri merhum Vehbi Koç’un 1926’da Ankara Ticaret Odası’na ilk kaydı yaptırmasıyla atılan Koç Topluluğu, içinde bulunduğumuz 2026’yı, ‘100’üncü Yıl’ münasebetiyle çok çeşitli kutlama etkinlikleriyle geçiriyor. Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk yüzyılında,  öncü iş insanı Vehbi Koç’un liderliğinde özel sektörün gelişimine en büyük katkıyı veren Koç Topluluğu, ailenin ikinci ve üçüncü kuşağının da zamanla devreye girdiği uzun süreçte, yalnızca ticari yaşamdaki hamleleriyle anılmadı. Toplumsal hizmetlerde de öncü oldu, kültür, sanat, eğitim, vakıf alanlarında da pek çok girişimi kamuoyu ile ilk kez buluşturdu.

Koç Topluluğu, Cumhuriyet döneminin ilk özel vakfından, ilk özel müzesine, ilk sanayi müzesine, eğitim kurumlarına, burslara, sayısız sanat aktivitelerine, kültürel çalışmalara, yurt içi ve yurt dışında ses getiren sergilere, konserlere, sponsorluklara ve benzeri çok sayıda projeye imza atarken, sayısız kuruma da örnek oldu.

Koç Topluluğu’nun bu yılın sonuna kadar sürecek 100’üncü yıl programı, geçen nisan ayında Divan Kuruçeşme’de gerçekleşen Vehbi Koç Vakfı’nın ödül töreniyle birlikte başlatıldı. Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk özel vakfı olan Vehbi Koç Vakfı tarafından 2002 yılından bu yana her yıl kültür, eğitim ve sağlık alanlarında dönüşümlü olarak verilen ödülün bu yılki kazananı, kültür alanında seçilen ressam Canan Tolon oldu. Tolon bu ödüle, Vehbi Koç Vakfı Yönetim Kurulu’nun yanı sıra Prof. Dr. Zeynep Çelik, Prof. Dr. Ayla Ödekan, Kerem Kabadayı, Murathan Mungan ve Sadık Karamustafa’dan oluşan Seçici Kurul’un önerdiği üç aday arasından seçilerek layık görüldü.

Koç Topluluğu’nun 100’üncü yılı dolayısıyla hazırlanan “Unutulmaz Yüzlerle Dolu Bizim 100’ümüz” filminin tanıtımının da gerçekleştiği Vehbi Koç Ödül Töreni’nde konuşan Koç Holding Yönetim Kurulu Başkanı Ömer Koç, sözlerine “Bu yıl 25’incisini düzenlediğimiz Vehbi Koç Ödül Töreni bizim için her zamankinden daha anlamlı ve özel. Zîrâ bu sene kurucumuz merhum Vehbi Bey’in temellerini attığı Koç Topluluğu’nun 100’üncü yaşını idrâk ediyoruz” diye başladı.

“Topluluğumuz eğitime, bilime, kültüre ve sanâta katkıyı sorumluluğunun ayrılmaz bir parçası addetmiştir. Bu anlayışın bir yansıması olarak, 57 yıl önce Vehbi Koç Vakfı kurulmuştur” diyen Ömer Koç, Topluluğun büyüme anlayışına dair, “Vehbi Bey’in ‘insânî ve millî bir vazîfe’ olarak târif ettiği hayır işleri, kurumlara ilâve olarak hayata geçirilen projeler, burs programları ve sivil topluma verilen desteklerle yürütülmeye devam etmektedir. Kültür ve sanâta katkıyı bir tercih değil, insanımıza ve Cumhuriyetimize borç ve vazgeçilmez bir mesûliyet olarak değerlendiriyoruz” ifadelerini kullandı. Koç, “Bu yılki ödüle layık görülen sanatçı da; alışılmış kalıpların ötesine geçen, düşünmeye dâvet eden bir yaklaşımı temsîl ediyor. Sanatın en kıymetli tarafı alışılmışı sorgulatması ve değişimi teşvik etmesidir. Bundan dolayı kültür ve sanâta katkıyı bir tercih değil, insanımıza ve Cumhuriyetimize borç ve vazgeçilmez bir mesûliyet olarak değerlendiriyoruz” diye konuştu.

sanat üretimi yalnız ama zihinsel olarak kalabalık bir süreç

Ödül takdimiyle birlikte göç, yıkım ve zaman temaları üzerinden günümüzün toplumsal gerçekliklerine işaret ettiği çalışmalarını, Türkiye’de ve ABD’nin California eyaletinde sürdüren Canan Tolon’u dinleyen seçkin kalabalık, sanatçı psikolojisine ilişkin özel saptamalar duydu kendisinden. Tolon, sanat üretimini, ‘yalnız ama zihinsel olarak kalabalık bir süreç’ olarak tanımlarken  konuklarına şu ifadelerle seslendi konuk:

“Sanat üretimi çok yalnız bir süreçtir; ama zihinde bir kalabalıkla birlikte yaratılır, üretilir ve oluşur. Size yakın olanlar, henüz tanımadıklarınız ya da hiçbir zaman tanışmayacaklarınız… Onlarla bir diyalog kurduğunuzu hayal edersiniz. Hayal kurmak bir güçtür.”

vehbi koç vakfı, cumhuriyet döneminde kurulan ilk özel vakıf oldu

Kısa adı VKV olan Vehbi Koç Vakfı, Vehbi Koç tarafından sosyal ve kültürel hizmetlerde bulunmak amacıyla İstanbul’da kuruldu. Yaklaşık 20 yılı aşan çabaların sonucunda kuruluş çalışmalarının tamamlanmasının ve Bakanlar Kurulu’nca vergi bağışıklığı tanınmasının ardından, 17 Ocak 1969’da, Vakıf  Resmî Senedi’nin imzalanmasıyla resmen kurulan VKV, Cumhuriyet döneminde kurulmuş ilk özel vakıf hüviyetini kazandı. Faaliyet gösterdiği alanlar, eğitim, sağlık ve kültür oldu.

80’lerde projeler geliştirmeye başladı

Vakıf ilk yıllarında okul, yurt, kütüphane ve klinik gibi tesisler kurarak bunları ilgili kamu kuruluşlarına devretmekteydi. 1980’li yılların başında, kaynağı sağlanmış, iyi organize edilmiş projeler gerçekleştirmeye yöneldi. Bir eserin meydana getirilmesi kadar yaşatılmasının da önemli olduğu anlaşıldığı için VKV, kurduğu tesislerin işletme sorumluluğunu da üstlenmeye başladı. Böylelikle bu kuruluşların sunduğu hizmetin kalitesini hep üst düzeyde tutmak hedefleniyordu. Yönetim Kurulu Başkanlığı görevini Semahat Arsel'in yürüttüğü Vehbi Koç Vakfı'nın bu amaçla kurulmasına katkıda bulunduğu ve/veya yönetimini üstlendiği kuruluşlar şu şekilde oluştu:

Eğitim: Koç Okulu (lise 1988, ana sınıfı, ilkokul ve ortaokuldan oluşan ilköğretim okulu, (İstanbul, 1998), Koç Üniversitesi (İstanbul, 1993) ve Koç ilköğretim okulları (muhtelif iller)

Sağlık: SANERC (Semahat Arsel Hemşirelik, Eğitim ve Araştırma Merkezi, İstanbul, 1992), Amerikan Hastanesi (İstanbul, 1995), Amerikan Hastanesi İzmir (2026), Antalya Amerikan Hastanesi (2026), MedAmerikan Tıp Merkezi (İstanbul, 1997), Koç Üniversitesi Hemşirelik Yüksekokulu (İstanbul, 1999; 2016’dan itibaren Koç Üniversitesi Hemşirelik Fakültesi), Koç Üniversitesi Tıp Fakültesi (İstanbul, 2010) ve Koç Üniversitesi Hastanesi (İstanbul, 2014).

Kültür: Sadberk Hanım Müzesi (İstanbul, 1980), VEKAM (Vehbi Koç Ankara Araştırmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi, 1994), Ankara Bağ Evi, AKMED (Suna-İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü, Antalya, 1996), Kaleiçi Müzesi (Antalya, 2000), ANAMED (Koç Üniversitesi Anadolu Medeniyetleri Araştırma Merkezi, İstanbul, 2005), TANAS (Sanat Galerisi, Berlin, 2008-2013), Arter (Sanat İçin Alan, İstanbul, 2010), Vehbi Koç Vakfı Ford Otosan Gölcük Kültür ve Sosyal Yaşam Merkezi (Gölcük-Kocaeli, 2010) ve Meşher (İstanbul, 2019).

Ayrıca Bizans araştırmalarını daima destekçisi merhum Sevgi Gönül (1938–2003) anısına 2007’den bu yana üç yılda bir düzenlenen Uluslararası Sevgi Gönül Bizans Araştırmaları Sempozyumu da VKV’nin faaliyetleri arasında öncelikli yer buluyor.

57 binden fazla öğrenciye burs imkânı yaratıldı

VKV, eğitimde fırsat eşitliği yaratmak hedefiyle, kuruluşundan bu yana, ağırlıklı olarak meslek lisesi ve üniversite öğrencilerine verdiği eğitim burslarıyla yetenekli fakat maddi imkânları yetersiz gençleri destekleme görevi de üstleniyor. Bugüne kadar burs verilen öğrenci sayısı 57 bini aştı.

Vehbi Koç Vakfı, ayrıca Koç Model Okulu ve Meslek Lisesi Memleket Meselesi projelerini de yürütmeyi sürdürüyor.

VKV’nin kamuoyunda en çok ilgi gören etkinliklerinden biri oldu Meslek Lisesi Memleket Meselesi (MLMM)projesi. Dönemin Koç Holding Yönetim Kurulu Başkanı Mustafa Koç’un liderliğinde 21 Haziran 2006 tarihinde başlatıldı. Proje; Koç Holding tarafından, Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) iş birliği ve Vehbi Koç Vakfı (VKV) desteğiyle hayata geçirilirken, Koç Holding’in 80. kuruluş yıl dönümü vesilesiyle uzun soluklu kurumsal sosyal sorumluluk hamlesi olarak görüldü ve inançla desteklendi.

Türkiye’deki mesleki ve teknik eğitimi özendirmeyi ve sanayinin ihtiyaç duyduğu nitelikli iş gücünü yetiştirmeyi amaçlayan proje, yürütülen çalışmaların yanı sıra ilham verdiği pek çok kurum ve kuruluşun faaliyetleriyle geniş alanlara yayıldı. Meslek Lisesi Memleket Meselesi Projesi ile birlikte hedeflenen toplumsal farkındalık oluşurken, alınan mesafeyi, Millî Eğitim Bakanı Yusuf  Tekin’in yakın zamanda yaptığı açıklama ortaya koydu:

"Her 100 lise öğrencisinden 45’i meslek liselerini tercih etti".

‘unutulmayacak yüzler’ en büyük alkışı aldı

Koç Topluluğu 100’üncü yılını, bir kurumsal dönüm noktası olarak konumlarken, aynı zamanda ikinci yüzyıl için bir yön tayini fırsatı olarak değerlendirdiğini gösterdi. “Unutulmaz Yüzlerle Dolu Bizim 100’ümüz” filmi de bu yaklaşımın bir eseri olarak milyonlarca izleyicisinin karşısına çıktı. Vehbi Koç Vakfı ödül töreni gecesinde ilk gösterimi yapılan filme ilişkin sunumda, duygu yüklü anlatıma oyuncular kadar katkı veren Koç Topluluğu çalışanlarının da eserin oluşumunda rol aldığı dile getirildi.

“Unutulmaz yüzlerle dolu bizim yüzümüz. İlk otomobil üretimindeki teknisyenlerimizden Mehmet Özgün, onun yüzündeki gurur unutulmaz” sözleriyle başlayan filmi o gece izleyenler, en çok alkışı, “Koç Topluluğu olarak sanayiden teknolojiye, çevreden turizme, kültür sanata, eğitime başarılarla ve ilklerle dolu bir ilk yüzyılı geride bıraktık. Bugün gelecek yüzyılı kutluyoruz, aynı inanç, aynı vizyon ve aynı vatanseverlikle” sözleri sırasında tüm tevazusuyla ekrana yansıyan Vehbi Koç görüntüsü ile “Unutulmayacak yüzlerin ışığında unutulmayacak yüzlere sonsuz teşekkürlerimizle” cümlelerinin ardından gelen Mustafa Kemal Atatürk fotoğrafına gönderdi.

rahmi m. koç müzeleri, değer bekleyen mekan ve bölgelerde kuruldu

Koç Ailesi’nde kuşaklar arasında kesintisiz devam eden hizmet kulvarları içerisinde kültür ve sanat alanlarını özel bir yere koymak gerekiyor. Görev ve sorumluluk kavramlarının yanında, mutlaka samimiyetle sahiplenmeye ihtiyaç duyuyor çünkü her iki alan da. Yaşam biçimi olarak görülmeleri, hatta yaşamın içinden ortaya çıkmaları üretken gayretlerin neticelerini daha üst seviyelere taşımaya vesile olabiliyor. Tıpkı Koç Holding Şeref  Başkanı Rahmi M. Koç’ta olduğu gibi.

Rahmi M. Koç, sonrasında müzeciliğinin de yolunu açacak koleksiyonerliğinin çocukluk yıllarına dayandığını ifade ediyor, Rahmi M. Koç Müzeleri’nin web sitesindeki Kurucu sıfatı ile kaleme aldığı yazısında. Koç, ilgili yazısına, “Babam Vehbi Koç, bilmiyorum kaç yaşındaydım, bana Almanya’dan ilk elektrikli treni getirdiğinden beri mekanik ve endüstriyel objeleri toplamış, biriktirmişimdir. Seneler geçtikçe bu koleksiyon o kadar genişledi ki, ne evlerimde ne bürolarımda ne de depolarımda yer kaldı” cümleleriyle başlıyor.

Zamanla biriktirme tutkusu, koleksiyonerliğe, hayalinde yaşattığı müzelerin yurt dışında emsallerini gördüğünde de müzeciliğe evrilmesine yol açıyor.

Elinizde tuttuğunuz KİTAP dergisinin Mayıs 2023 tarihli sayısına konuk olan Rahmi M. Koç, müzelerin bulunduğu bölgeye katkısını, “Müzeler bulundukları yerlere önemli değerler katıyor” cümlesi ile ortaya koymuştu sorularımıza verdiği yanıtında.

Tıpkı kendisinin yaptığı gibi.

Kurucusu olduğu ve Yönetim Kurulu Başkanlığı’nı yürüttüğü Rahmi M. Koç Müzeleri, bugün bünyesinde 4 müzeyi ve bir de kitaplığı bulunduran, alanın Türkiye’deki öncü kurumu olarak hizmet yürütüyor. Kurumun ilk müzesi, 1994 yılında Haliç kıyısındaki, geçmiş dönemlerin şöhretli, sonraları unutulmuş semti Sütlüce’de açılan Rahmi M. Koç Müzesi oldu. Müze, geçmişi 12’nci yüzyıla dayanan, 1730’lu yıllarda Osmanlı döneminde donanmaya çıpa ve döküm parçaları yapan, zaman içerisinde büyük badireler sonrası kaderine terk edilen ‘lengerhane’ üzerine kuruldu. Bugün, yan komşuları olan benzeri yapıların dâhil edilmesiyle büyütüldü, dünya çapında bir kurum hüviyeti kazandı. Kuruluşunun üzerinden geçen iki yıl içinde de Avrupa Konseyi’nden, Yılın Müzesi Özel Ödülü’nü aldı.

Rahmi M. Koç Müzeleri çatısı altında toplanan diğer kurumlar da değerini bulmayı bekleyen yapılar ve bölgelerde kuruldu. Başkentin ilk, hâlihazırda da tek sanayi müzesi Ankara Rahmi M. Koç Müzesi 2005 yılında ziyarete açıldı. Ankara Kalesi ana giriş kapısının hemen karşısında, eskiden At Pazarı olarak anılan mevkide yer alan müzenin üç ana binasında endüstriyel mirasın, ulaşım, iletişim ve bilim tarihinin seçkin eserleri bir araya getirildi. Cunda Rahmi M. Koç Müzesi, viran durumdaki Taksiyarhis Kilisesi’nin restorasyonu sonrasında 31 Mayıs 2014 tarihinde hizmete girerken, Sevim ve Necdet Kent Kitaplığı tahrip olan bir şapelin ve yıkık un değirmeninin yerine kuruldu. Kurumun iki yıl önce açılan Ayvalık Rahmi M. Koç Müzesi, ilçenin ve bölge iş yaşamının tanıdık üretim tesisi örneği avlusuz tipteki bir fabrikanın mimari özelliklerini taşıyan 200 yıllık tarihî binada yaşam buldu. 

konstantinopolis’ten istanbul’a: bir şehir, iki imparatorluk sergisi londra’da

Koç Topluluğu, Vehbi Koç Vakfı bünyesindeki kültür kurumları ve Topluluk şirketlerinin çalışmalarıyla sanatın farklı disiplinlerini geniş kitlelerle buluşturmaya devam ediyor. Bu kez durak, dünyanın önde gelen müze grupları arasında yer alan Victoria and Albert South Kensington oldu.

İngiltere’nin başkenti Londra’daki Victoria and Albert Müzesi, Koç Holding iş birliğiyle düzenlenen “Konstantinopolis’ten İstanbul’a: Bir Şehir, İki İmparatorluk” sergisine ev sahipliği yapıyor. İstanbul'un, Bizans ve Osmanlı imparatorluklarına başkentlik yaptığı 1600 yıllık dönemde yaratıcı üretimin nasıl şekillendiğini anlatan sergi, ünlü müzede

9 Mayıs 2027 tarihine kadar devam edecek. Koç Holding’in katkılarının yanı sıra T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın koordinasyonunda bakanlığa ve Cumhurbaşkanlığı Milli Saraylar Başkanlığı'na bağlı müze ve kuruluşların da ödünç eserleri sergileniyor.

Serginin açılışına Koç Holding Yönetim Kurulu Başkanı Ömer Koç, Koç Holding Yönetim Kurulu Başkan Vekili Ali Y. Koç, Koç Holding Yönetim Kurulu Üyesi Caroline N. Koç, Koç Holding Yönetim Kurulu Üyesi İpek Kıraç, Çiğdem Simavi, Kerim R. Koç, Esra Koç, Koç Holding CEO’su Levent Çakıroğlu ve Sadberk Hanım Müzesi Direktörü Hülyâ Bilgi katıldı.

koç holding ve vehbi koç vakfı iş birliği ile pek çok alanda rehber kurumlar oluşturuldu

Sadberk Hanım Müzesi: Türkiye’nin ilk özel müzesi, 1980 yılında Sarıyer’de kurulan Sadberk Hanım Müzesi oldu. Sadberk Koç’un kişisel koleksiyonuyla başlayan bu girişim, özel müzeciliğin Türkiye’deki öncüsü kabul edildi. Ardından çok çeşitli şirket ve simalar özel müze projelerini hayata geçirdi. Türk ve İslam sanatlarının seçkin yapıtlarının yanı sıra Anadolu uygarlıklarını temel alan bir arkeoloji koleksiyonuna da sahip olan Sadberk Hanım Müzesi’nin, kurulduğu Sarıyer’deki binasından yeni yerine taşınması da programa alındı.

İstanbul Bienali sponsorluğu: En uzun soluklu kültür sanat sponsorluğu unvanı, Koç Holding’in İstanbul Kültür Sanat Vakfı (İKSV) tarafından düzenlenen İstanbul Bienali’ne desteği ile geldi. Koç Holding, söz konusu unvanı, 2007 yılından bu yana ana sponsoru olduğu etkinliğe olan desteğini 2036 yılına kadar (toplamda 30 yıl) uzatma kararıyla elde etti.

Anadolu Medeniyetleri Araştırma Merkezi (ANAMED): Koç Üniversitesi bünyesinde açıldı. ANAMED, Türkiye’deki arkeoloji, sanat tarihi ve kültürel miras üzerine odaklanan ilk kurumsal araştırma merkezlerinden biri olarak faaliyetlerini sürdürüyor.

Uluslararası alanda ilk büyük İstanbul sergisi (2026): Dünyanın en prestijli müze gruplarından olan Londra’daki Victoria and Albert Müzesi (V&A) ile yapılan iş birliği sayesinde, Kasım 2026’da açılan “Konstantinopolis’ten İstanbul’a: Bir Şehir, İki İmparatorluk” sergisi, Birleşik Krallık’ta bu kapsamda düzenlenen ilk büyük İstanbul temalı sergi oldu.

Operation Room (Amerikan Hastanesi Sanat Galerisi): 2008 yılında VKV Amerikan Hastanesi bünyesinde açıldı. Türkiye’de bir hastane bünyesinde kurulan ilk sanat galerisi oldu. Hastaları, hasta yakınlarını, ziyaretçileri ve çalışanlarını sanatın iyileştirici gücü ile tanıştırmayı hedefledi.

Meşher: Osmanlı Türkçesinde ‘sergi mekânı’ anlamına gelen Meşher, 2019’dan bu yana İstanbul İstiklal Caddesi’nde sergilerin, araştırmaların, etkinliklerin, konferansların buluşma noktası oldu. Bulunduğu bina, Koç Topluluğu’nun geçmişe saygı vizyonuyla örtüşen şekliyle, 1905 tarihli haritada Friedmann Apartmanı, 1932 tarihli haritada Meymaret Han adıyla yer almış, Cumhuriyet döneminde Meymenet Han adıyla hizmet vermiş.

Arter: İstanbul İstiklal Caddesi’nde 2010’da açıldı. Pek çok ulusal ve uluslararası projeye, sanatçıya ev sahipliği yaptı. Vehbi Koç Vakfı’nın 50. kuruluş yıl dönümünü kutladığı 2019 yılının eylül ayında açılan, Grimshaw tarafından tasarlanan yeni binasıyla beraber Arter, süregelen faaliyetlerini çok daha ileriye taşıyarak koleksiyondan ve koleksiyon dışından sergilerin yanı sıra farklı sanat disiplinlerinden performanslara ve etkinliklere imza attı.

Abdülmecit Efendi Köşkü: Alexandre Vallaury imzalı, son halife ve ressam Abdülmecit Efendi’nin köşkü, sanat merkezi olarak kullanılıyor.

Bizden Haberler: 1963 yılında Türkiye’nin ilk şirket dergisi Bizden Haberler yayımlanmaya başladı.

tiyatroya destek

Tİyatro, Koç Topluluğu’nda birden fazla kurumun sahiplendiği sanat dalları arasında yer alıyor. Topluluk, İstanbul Kültür Sanat Vakfı’nın (İKSV) düzenlediği İstanbul Tiyatro Festivali’nin en büyük destekçisi olarak etkinliğe 30 yıldan bu yana katkı sunuyor. Koç Holding, desteklerini Enerji Grubu şirketleri Aygaz, Entek, Opet ve Tüpraş sponsorluğunda gerçekleştiriyor.

Vehbi Koç Vakfı iş birliğiyle hayata geçirilen Koç Sınıflarında Sahne Var projesi de Türkiye’nin dört bir yanındaki öğrencileri sınıflarında tiyatroyla buluşturarak fırsat eşitliği sağlamayı amaçlıyor.

Ve alanının en uzun soluklu ödülü, Yapı Kredi Afife Tiyatro Ödülleri de 1997’den bu yana Türk tiyatrosunun gelişimine katkı sunuyor.

yapı kredi kültür sanat ekolü

Koç Topluluğu’nun kültür ve sanata desteği, yayıncılıktan müzeciliğe, araştırma merkezlerinden tiyatroya uzanıyor. Yapı Kredi’nin kültür sanat yolculuğuna, Koç Holding ve Vehbi Koç Vakfı iş birliğiyle oluşturulan kurumlar ve uzun soluklu projeler eşlik ediyor.

Koç Topluluğu, ekonomik ve toplumsal kalkınmanın birlikte ilerlemesi gerektiğine olan inancını, tüm kurumlarının ortak vizyonu yaptı. Bu vizyonu en iyi taşıyan yapıların başında Yapı Kredi Grubu geldi. 1944’te Kâzım Taşkent tarafından kurulan Yapı Kredi, ekonomik değer üretme hedefini kültür ve sanat alanına da taşıdı. 1945’te Doğan Kardeş dergisi ile başlatılan kültür sanat yolculuğu, 1953’ten itibaren Yapı Kredi koleksiyonlarının temellerinin atılmasıyla hızlandı. Yapı Kredi Sanat Galerisi, 1964 yılında Beyoğlu Galatasaray’da, Yapı Kredi’nin kurucusu Kâzım Taşkent’in adıyla açılırken, “Yapı Kredi Yayınları” 1988 yılında faaliyete geçirildi. Bugünkü kurumsal yapısı, 1992 yılında oluşturuldu.

Yapı Kredi Yayınları (YKY), Koç Topluluğu çatısı altında alanının ekol kurumlarından oldu. Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık, resim, heykel, fotoğraf, grafik, arkeoloji ve kültür alanlarında sergilere ev sahipliği yapıyor. Her yıl 250’ye yakın kültür ve sanat aktivitesi, sanatseverlere Yapı Kredi Kültür Sanat sanatseverlere sunuluyor.

TANITMAK istediğim yüz sayfayı bile bulmayan küçük bir kitap: Thomas de Quincey yazmış. Cahit Kaya dilimize aktarmış. Can Yayınları klasik dizisinde yerini almış.

yerel ve küresel düzen

Moğol İmparatorluğu’nun ünlü “Yam Sistemi” atları, ulakları, paizaları yıllar önce dikkatimi çekmiş; aklını kullanabilenlerin mekâna ve zamana nasıl meydan okuduklarını anlatmak için bu örneği değişik ortamlarda kullanmıştım. Daha sonra üretim sistemlerinin üç temeli üzerine sayısız okumalar yapmıştım: Üretim, ulaşım ve iletişim sistemlerinin iç bütünlüğü olmaksızın yerel düzen yaratılamıyor; küresel düzenden söz bile edilemiyordu.

Dört ya da altı atlı arabaların saatte ortalama on beş kilometre yol aldıklarını ilk okuduğumda, iyi bakımlı atların çektikleri arabaların menzilini hesaplamaya; halk ozanının diliyle “Arap atlar yakın eder uzağı” sözünün anlamını kavramaya bir hayli emek ve zaman harcamıştım.

araçlar ve insanlar

Kitabın derinliklerine dalınca, posta arabasının çevresinde oluşan insan örgütlenmesi, görevlilerin ve üniformaların yarattıkları statü ve aidiyet, egemen güçlerin gelir kaynaklarını korumak için yürürlüğe koyduğu katı kuralların iç içe geçmelerinden oluşan on sekizinci yüzyılın sonları ve on dokuzuncu yüzyılın başlarına beni götüren İngiliz Posta Arabası’nı bir solukta okuyuverdim.

Kitabı bitirdikten sonra çağırdığım zaman dönüş yapan zihni birikimleri sizinle de paylaşmak isterim: Önce İngiliz ve Fransız düşmanlığının yarattığı önyargılarla yüzleştim. Sonra, o dönemde de Oxford’un bir eğitim merkezi olarak prestijinin yarattığı uzun soluklu saygınlığın bir kurum için ne anlama geldiğini zihnimde netleştirdim.

büyük akıllara ihtiyaç var

“Büyük akılların yolu birdir” sözünün, günlük kısa çıkarlar yerine, insanlığın uzun soluklu gelişmesini düşünerek doğruya en yakın yol ve yöntemler bulmasının gerektirdiği akıl gözünün önemini bir kez daha zihnimde enine boyuna sorguladım.

Posta arabalarının hızının giderek artması ve arabaları istekleri dışında durdurmanın “ağır suç” sayılması ile yöneticilerin çıkarları arasında nasıl bir denge oluştuğunu araştırmak da keyifli bir yolculuk oldu.

Posta arabasının geçtiği yerleşim yerlerinde insanların birikmesi, yeni şeyler görme, yeni aşklar yaşamanın o günün ahlaki sınırlamaları içinde İngiliz toplumunda yarattığı anlam çağrışımları da hayli ilgimi çekti.

Posta arabalarının boyanması, defne yapraklarıyla süslenmesi, sürücünün üniforması ve oturduğu yerde duruşundaki vakar görüntüsü insan doğasının değişmez algılarının tarihin derinliklerindeki izlerini sürmemize yardımcı oluyordu.

İnanç ile nesnellik arasında gelip giden yargıların yol açtığı çatışmalar da, usta bir yazarın küçük de olsa bir kitapta yaşadığı döneme yaptığı tanıklığın bugüne taşınmasındaki rolünü anlamamızın engellerini kaldırıyordu.

inanmak için mi varız?

Kitabın derinliklerinde yer yer pagan ve Orta Çağ insanının inanç saplantılarını bugün değişik yerlerde yaşadığımızı anımsatması da sinirlerimi gerdi.

İnsan doğası ile yaygın algıların çatışması, dış düşman yaratmanın ebedi ve ezeli araçsallaşması üzerinde düşündüm.

Lombard Caddesi’nde posta arabasını seyre gelenler, evlerinin pencerelerinde posta arabasının geçişlerini izleyenler, Courier gazetesinden izlenen Fransa seferinde ordunun zafer haberlerinin yarattığı heyecan bir küçük kitabın derinliklerine iyice sindirilmişti.

Dua, dindarlık ve dilek konusunun insan zihninde nasıl yer edindiğini yeniden yeniden düşündüm İngiliz Posta Arabası’nı okurken ve sonrasında.

Devletin vergi politikalarından kimlik tanımlamasına araçlarla insanlar arasındaki iletişim ve etkileşimin derinliklerini anlatan bir kitap bu…

İngiliz Posta Arabası’nı bir teknik değişmenin sosyal yaşamın derinliklerine nasıl sindiğini anlamak ve anlatmak için okumak gerektiğini düşünüyorum. Özenle okuyanların iki asır öncesinden bugüne nelerin taşındığını zihinlerinde netleştirerek keyifleneceklerini sizlere de anımsatmak istiyorum.  g

Hayret Hanım’ın küçük damadına kızgınlığını anlamak için bir kavanoz ayva reçelinin başında biraz durmak gerek. Hanımefendi reçeli kendi kaynatmış, damat zahmet edip bir çatal olsun tatmamış. Üstelik ömründe reçel yemediğini söylemiş. Karısı, başka yerde bal gibi yediğine tanık. Üniversiteden bir kanun hükmünde kararnameyle ihraç edildiğinden beri odasına kapanıp sigara dumanı içinde yazmaya uğraşan bu adam, şimdi çıkmış, yazacağı makaleyle herkesin ağzını açık bırakacağını anlatıyor. Siz olsanız inanır mısınız? Hayret Hanım’ın onu dinlerken aklından geçirdiklerini okudukça, ben o makalenin akıbetinden önce reçelin hatırının nasıl alınacağını merak ettim. Başarır, daha ilk sayfalarda bizi aileden birinin tarafını tutarken yakalıyor.

Damadın adı Feridun. Gelgelelim Hayret Hanım ona pekâlâ Ferit diyebiliyor. Ağzından Feridun adı eksiksiz çıktığında damat da biz de anlıyoruz ki bir şey isteyecek. Büyük kızı Nesrin’in kocası Ayhan’la konuşulsun, adam boşanmaya razı edilsin, torunu Pelin de ellerinden gitmesin istiyor. Feridun’un bu müşkülü çözecek pek az meziyeti var ama kayınvalidesinden talebi büyük. Bir araştırma yapmış, kaynakları taramış, cevabını bulamadığı bir soru kalmış. İstanbul’da eskiden insanı maziye geçiren kapılar varmış. Hayret Hanım yerlerini bilir mi acaba? Bir aile büyüğüne eski bir akrabanın adresi sorulur gibi soruyor bunu. Romanın tuhaflığına inanmamı sağlayan da o rahatlık oldu.

bir şairin dizesi yol tarifine dönüşürse

Feridun’un elinde kendince sağlam bir delil var. Yahya Kemal’in şiirinde sözünü ettiği kapıyı gerçek bir kapı olarak okuyor. Şairin ne demek istediğini tartışmakla yetinse bir edebiyat sohbetindeyiz. Ama Feridun kalkıp o kapıyı aramaya gidiyor. Şiirden alınmış bir kelimenin insanı koltuğundan kaldırıp Boğaz kıyısına indirmesi hoşuma gitti. Edebiyatın hayata karışması denen şeyin böyle şaşkın, böyle işgüzar bir biçimi de olabilirmiş.

Hayret Hanım ihtimalleri sıralarken İstanbul’un küçük bir haritası açılıyor önümüzde. Beyazıt’taki Sahaflar Çarşısı, Ahırkapı Feneri, Narmanlı Han… Hangi rivayetin aslı var, hangisi çok anlatıldığı için doğru sanılmış, kendisi de ayırmıyor hepsini. Nihayet Rumeli Hisarı’nı işaret ediyor. Feridun’un Aşiyan’a bakışında ise iki ayrı adam görüyorum. Biri şairlerin izini süren, mezarları başında onlarla konuşabilecek kadar yakınlık duyan bir okur. Öteki, Tevfik Fikret’in köşküne başını kaldırıp da şairin böylesine güzel bir araziyi nasıl kapattığını düşünen hemşehrimiz. Aynı manzaraya birkaç saniye arayla bu iki gözle bakabilmek İstanbul’a dair epey şey söylüyor.

roma’da bir el sıkışması

Boğaz kıyısında beliren Kısmet adlı yelkenliyle maceranın ufku genişliyor. Feridun’un Roma’da karşılaştığı isimler arasında Suavi Sonar da var. Kitabın başındaki teşekkür sayfasında, çocuk Başar’ı Suavi Sonar’la tanıştıran kişinin Ara Güler olduğunu okumuştuk. O birkaç satıra sonradan dönmekte yarar var. Bir çocuğun vaktiyle tanıştırıldığı insan, yıllar sonra bir roman kişisinin önüne düşüp ona başka bir şehrin sokaklarında yol gösteriyor. Hayatla kurmaca arasındaki gidiş gelişin romanda en sevdiğim duraklarından biri bu oldu.

Feridun’un aklı, Nâzım Hikmet’in 1930’ların sonunda imzasız yayımlanan romanı Yeşil Elmalar’ın kapağında. Kitabın üzerinde “Yenlap Neşriyatı” yazıyor. Feridun’u asıl şaşırtan, çizimdeki erkek yüzlerinden biri. Baktıkça Teoman’ın gençliğini görüyor. Gel de bunu şarkıcının henüz doğmadığı yıllarda kapağı çizdiğini düşündüğün adama sor! Suavi’nin Feridun’u götürdüğü yerde Nâzım Hikmet ayağa kalkıp elini sıkıyor. Feridun az önce yağmur birikintilerine basa basa potinlerini mahvetmiş, nefesi kesilmiş. Şimdi bir ömür şiirini okuduğu adam karşısında, kendi söylediğine kendi inanabilmek için el sıkıştıklarını içinden bir daha geçiriyor. Bunca heyecanın ortasında aklına takılana bakın. Siyah beyaz fotoğrafta Nâzım’ın gözlerinin rengi nasıl çıkacak? Şairi yıllarca fotoğraflarından tanımış okurun sorabileceği ne güzel bir soru. Derken söz şiirin İtalyancaya nasıl çevrildiğine geliyor. Bir şairle çevirmeninin aynı masada, kelimelerin tarif ettiği şeyleri birbirlerine anlatarak çalıştıklarını dinliyoruz. Feridun’un şahsi merakı sayesinde biz de o masaya ilişiyoruz.

evde kalanların da anlatacakları var

Böyle bir adamın peşinden gitmek okur için eğlenceli. Peki onunla evli olmak? Başarır sözü Elvan’a bıraktığında romanın ölçüsü değişiyor. Elvan bir doktora balaylarını anlatıyor. Küba’ya gitmek Feridun’un fikri. Gittiği yerde bir yazarın içtiği mojitonun, bir müzik topluluğunun çaldığı kulübün izini arayanlardan o. Karısı denizde can havliyle kıyıya çıkarken de başını okuduğu kitaptan kaldırmıyor. Feridun’un kitaplara gömülme yeteneğini az önce pek sevimli bulmuş okura iyi geliyor bu sahne. Elvan’ın kendini anlatırken bir ayrıntıdan öbürüne geçişi, doktorun duymadığımız sorularına cevap yetiştirmesi de başlı başına bir anlatma hüneri. Onu dinlerken karşısındakinin hangi noktada kaşını kaldırdığını bile seziyoruz.

Bir de Pelin’i dinleyin. Eniştesiyle yürürken bir apartmanın önünde hangi filmin orada çekildiği konusunda anlaşamıyorlar. Feridun oralarda ömür geçirmiş, Pelin’in elinde telefon var. Kızın içinden geçirdiği “Kaynak: Hayatım!” sözü, kuşaklar arasındaki tartışmayı iki kelimeye sığdırıyor. İşin güzeli, Pelin tartıştıkları filmleri seyretmediğini de söylüyor. Pelin bütün bunları annesini kaybettikten sonra, ona seslenerek telefonuna kaydediyor. Nesrin’e kızgınlığını da onu ne kadar özlediğini de söyleyebiliyor böylece. Annesinin film seyrederken nasıl duygulandığını anlatırken küçücük bir ayrıntıyı hatırlıyor. O sahnelerde Pelin’in seyrettiği annesinin yüzüymüş. Onca laf dalaşından sonra aklımda kalan görüntü bu. Birlikte oturup susabildikleri günleri özlediğini söylediğinde de artık neyi kayda geçirmeye çalıştığını biraz daha iyi anlıyorum.

bir hitabın hatırı

Başarır’ın öykücülüğünden gelen dikkati, en çok bir konuşmanın yön değiştirdiği o kısacık anlarda hissediyorum. Kimi zaman nükteyi bir fazlası izliyor, Feridun’un kendine laf yetiştiren iç sesi yüzünden ben de asıl meselenin ucunu kaçırıyorum. Ama birinin sesi ansızın kısıldığında, bunca gürültü arasında kulağımızın neye alıştığını fark ediyoruz. Hayret Hanım’ın damadına söylemediği kalmıyor mesela. Sonra bir an geliyor, Feridun onun ince ellerini tutup “senin gölgen bile bize kârdır sultanım” diyor. Aralarındaki hesabı biliyoruz. Az sonra ikisi de birbirinden yine bir şey isteyecek. Yine de o sözün hakkını teslim etmek istiyor insan.

Kitabın en sonuna iliştirilen iki karekod da metnin çok sesli yapısını tamamlıyor…

Beni Bir Temiz Dövseler’i kapattığımda Feridun’un geçmişe gidebilmek için gösterdiği inat kadar, Pelin’in annesine anlatmak üzere sakladığı küçücük şeyleri düşündüm. Biri kayıp bir bilginin peşinden şehirler, yıllar aşıyor. Öteki, birlikte bakılmış bir ekranı hatırlıyor. Hayret Hanım’ın yerini bildiği kapıdan geçmek bana da cazip geldi doğrusu. Ama hangi zamana dönmek isterdim diye düşününce, aklıma bir tarih değil, sesini yeniden işitmek isteyeceğim insanlar geldi.  

NE mutluluk verici ki turizm alanında 17 yıldır sürdürülen bir karikatür yarışması var. Her yıl bir tema üzerinden uluslararası boyutta yürütülen yarışma, 2009 yılından bu yana kesintisiz devam ediyor. Bu yıl, “Şanlıurfa: Her Adımda Bir Asır, Her Asırda Bir Sır” temasıyla gerçekleşen 17. Uluslararası Turizm Karikatürleri Yarışması’na 48 ülkeden 337 sanatçı 570 eserle katıldı. Anatolia Turizm Akademisi ile Türkiye Turizm Ansiklopedisi tarafından düzenlenen yarışmanın sonuçları ana sponsor Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi’nin ev sahipliğinde açıklandı. Ön Seçiciler Kurulu ve Final Seçiciler Kurulu’nun değerlendirmeleri sonucunda yetişkinler kategorisinde Hamid Ghalijari birinci, Ukraynalı Oleksiy Kustovsky ikinci, İranlı Nahid Maghsoudi üçüncü oldu. Prof. Atila Özer Özel Ödülü ise İranlı Ali Rastroo’ya verildi. Gençler kategorisinde Türkiye’den Elif Kıyak birincilik, Oğuz Doğan ikincilik ve Defne Demirci üçüncülük ödülüne layık görüldü. Yarışmada 16 yaş ve altındaki sanatçılar gençler, 17 yaş ve üzerindekiler ise yetişkinler kategorisinde değerlendirildi.

Düzenleyenlerin sektörü yakından takip eden kişi ve kurumların olması, organizasyonun turizm boyutunu da öne çıkarıyor her yıl. Bir taraftan yarışma yürütülürken, diğer yandan bir bölgeye seyahat de düzenleniyor.

Bu yıl da öyle oldu.

Yarışmanın teması kapsamında Şanlıurfa’da bir araya geldi sanatçılar. Seyahat boyunca Göbeklitepe, Balıklıgöl, Harran, Halfeti, Şanlıurfa’nın müzik kültürü ve yöresel mutfağı gibi konular ele alındı. Farklı ülkelerden sanatçılar, kentin turizm değerlerini mizahın ve görsel anlatımın olanaklarıyla yorumlama fırsatı buldu. İlk kez 2009 yılında gerçekleştirilen Uluslararası Turizm Karikatürleri Yarışması’nın geçmiş dönemlerinde turizm ve barış, seyahat anıları, havalimanları, turizm çalışanları, turizm sektöründe kadınlar, uzay turizmi ve turistlerle yerel halk arasındaki ilişkiler gibi konular işlendi.

Yarışma Koordinatörü Prof. Dr. Nazmi Kozak, kent temasıyla düzenlenen organizasyonun Şanlıurfa’nın ve Türkiye’nin uluslararası tanıtımına sanat aracılığıyla katkı sunduğunu belirtti. Kozak, farklı coğrafyalardan sanatçıların eserlerinin kültürlerarası diyaloğu ve ortak insani duyguları görünür kıldığını vurguladı.  

17 yılda 6 binin üzerinde sanatçı katıldı

Organİzasyonun paylaştığı verilere göre, ilk 17 yılda yarışmaya Türkiye’den ve dünyanın değişik coğrafyalarından 6 bin 92 sanatçı, toplam 13 bin 15 eser gönderdi. Aynı dönemde farklı ülkelerden yüzlerce seçici kurul üyesi değerlendirme süreçlerine katkı sundu; ödül kazanan 100’den fazla sanatçı Türkiye’de ağırlandı.Ödül alan ve finale kalan eserler, basılı ve çevrim içi albümlerin yanı sıra sergiler aracılığıyla izleyicilere ulaştırılıyor. Yarışma kapsamında bugüne kadar eğitim kurumları, havalimanları, oteller, sanat merkezleri ve açık alanların da aralarında bulunduğu mekânlarda ve çevrim içi ortamlarda toplam 97 sergi düzenlendi.

klasik müziğin gelenekselleşen etkinliği, yeni sezonu her yaştan sadık dinleyicisiyle açtı

Temellerİ klasik müziğin çınarlarından Cemal Reşit Rey tarafından atılan İstanbul Devlet Senfoni Orkestrası (İDSO), konser etkinliklerinin yeni sezonuna görkemli bir başlangıç yaptı. İstanbul Devlet Senfoni Orkestrası (İDSO) DenizBank Konserleri’nin 2026-2027 sezonunun açılışı geçtiğimiz ay Atatürk Kültür Merkezi’nde gerçekleştirildi.

İstanbul Devlet Senfoni Orkestrası DenizBank Konserleri, her hafta farklı bir konser programı ile Atatürk Kültür Merkezi’nde klasik repertuvarın başyapıtları, Türk bestecilerin eserleri, özel temalı konserler ve farklı müzik türlerine uzanan seçkileri müzikseverlerle buluşturur uzun yıllardır. Verilen büyük emeklerin yakın takipçilerinden olmaya gayret edenlerdenim. Konserlerde, İDSO yönetimi ve sanatçıları kadar alkışı hak eden sadık bir dinleyici kitlesi bulunur. Klasik müziğin peşinden giden yaşlısı genci sanatsever doldurur, her cuma akşamı Atatürk Kültür Merkezi Büyük Salonu.

Kültür ve Turizm Bakanlığı Güzel Sanatlar Genel Müdürü Ömer Faruk Berivanlı, açılış konseri öncesi yaptığı konuşmada, “Bir toplumun evrensel kültürle kurduğu bağ içinde en zarif, en köklü ifade biçimi güzel sanatlardır. Bunlar içinde de çok sesli müziğin yeri çok arıdır. Ülkemizde daha geniş kitlelerle tanınıp sevilmesinde devlet senfoni orkestralarımızın payı ve emeği çok büyüktür. En önemli sancaktarlarından biri de İstanbul Devlet Senfoni Orkestrası’dır” diyordu. Berivanlı’nın “Elbette şu an çatısı altında bulunduğumuz mekân da bu orkestra kadar özel ve bu gece kadar anlamlıdır. Cumhuriyetimizin kurucusu, millî fikir ve ideallerimizin önderi Atatürk’ümüzün büyük adını taşıyan Kültür Merkezimiz, İstanbul’un ve Türkiye’nin kültür-sanat alanındaki küresel vizyonunun görkemli bir anıtıdır” sözleri salondan büyük alkış aldı.

İstanbul Devlet Senfoni Orkestrası Müdürü Aycan Küçüközkan, sezon açılışına ilişkin değerlendirmesinde, yeni sezonda emeği geçen tüm sanatçılara ve çalışma arkadaşlarına teşekkür ederken, DenizBank Marka ve İletişim Grup Müdürü Esra Süzme de 21 yıldır süren kurumsal destekleri ile ilgili şu sözleri ifade etti:

“DenizBank olarak kültür sanatın farklı disiplinlerini uzun yıllardır sahipleniyor, sanatın toplumun her kesimi için erişilebilir olmasını önemsiyoruz. Bu anlayışla, çok sesli müziğin daha fazla dinleyiciye ve yeni kuşaklara ulaşması için ülkemizin köklü sanat kurumlarıyla yan yana yürüyoruz. İstanbul Devlet Senfoni Orkestrası ile 20 yılı aşkın süredir devam eden birlikteliğimiz, bu yaklaşımımızın en güzel örneklerinden biri. Başta İDSO ailesi olmak üzere, bu uzun soluklu iş birliğine emek veren herkese teşekkür ediyorum.”

Konuşmalardan sonra başlayan sezonun ilk konserinde İngiliz şef Duncan Ward’ın yönetiminde, İDSO piyanist Jan Lisiecki’yi İstanbul’daki sanatseverlerle buluşturdu. Lisiecki, konserin ilk bölümünde E. Grieg’in La Minör Piyano Konçertosu, Op. 16 eserini seslendirdi. S. Prokofiev’in 2’nci Dünya Savaşı’nın gölgesinde bestelenen, tarihî prömiyeriyle müzik tarihindeki önemli eserler arasında yer alan 5. Senfonisi, Op. 100 ise açılış programının ikinci bölümünde yer aldı.

Doğu Marmara Kalkınma Ajansı (MARKA) tarafından hazırlanan 2026 Yılı Yenilikçi Tarım Faizsiz Kredi Desteği Programı’nın tanıtım toplantısı, Gebze Ticaret Odası’nda gerçekleştirildi.

TR42 Bölgesi’nde faaliyet gösteren KOBİ statüsündeki işletmelerin yenilikçi tarım alanında ürün ve hizmet geliştirme, üretim, ticarileştirme ve ihracat kapasitelerini artırmayı hedefleyen program için toplam 140 milyon TL bütçe ayrıldı. Program kapsamında işletmelere proje başına 1 milyon TL ile 8 milyon TL arasında, yüzde 100 oranında faizsiz kredi desteği sağlanacak.

“Tarım teknolojik yeniliklere ihtiyaç duyuyor”

Dünyada yaşanan teknolojik gelişmelerin ve değişen koşulların ülke olarak yakından takip edilmesi gerektiğini belirten Gebze Ticaret Odası Yönetim Kurulu Başkanı Abdurrahman Aslantaş, “Dünya sürekli gelişiyor, teknoloji ilerliyor, değer yargıları ve yöntemler değişiyor. Ülke olarak biz de bu değişime ayak uydurmak zorundayız. Devletimiz, yeniliklerin daha hızlı hayata geçirilmesi amacıyla çeşitli destek programları açıklıyor. Bu noktada KOSGEB’in çalışmalarından ve sunduğu desteklerden gerçekten memnunuz. Şartlar her geçen gün değişirken, bugün hem ülkemiz hem de dünya açısından vazgeçilmez sektörlerin başında gelen tarım da teknolojik yeniliklere en fazla ihtiyaç duyan alanlardan biri. Bu doğrultuda önemli destekler sunuluyor. Odamız bünyesinde de tarım sektörüne yönelik makine, araç ve gereç üretimi gerçekleştiren üyelerimiz bulunuyor” dedi.

“Program yenilikçi tarım teknolojilerini içeriyor”

Doğu Marmara Kalkınma Ajansı (MARKA) Genel Sekreteri Dr. Mustafa Çöpoğlu, 2026 yılının son destek programının faizsiz kredi desteği olduğunu belirterek, programın yenilikçi tarım teknolojilerine odaklandığını söyledi. Programın yalnızca tarımsal üretimi değil, bu alanda kullanılan yazılım, donanım, makine ve teçhizat üretimini de kapsadığını ifade eden Çöpoğlu, “Kalkınma Ajansı olarak 2026 yılının son destek programını faizsiz kredi desteği programı olarak hazırladık. Programı kısaca yenilikçi tarım olarak adlandırıyoruz ancak kapsamı yenilikçi tarım teknolojilerini içeriyor. Yazılımdan donanıma, makine ve teçhizat üretimine kadar geniş bir alanı kapsıyor” şeklinde konuştu.

“Yenilikçi tarım teknolojilerini geliştirirsek çiftçimizin üretim maliyetlerini düşürebiliriz”

Çöpoğlu, “Gebze, Kocaeli sanayisinin başkenti ve sanayinin tarımla da çok yakın bir ilişkisi var. Yenilikçi tarım teknolojilerini ne kadar geliştirirsek çiftçimizin üretim maliyetlerini o kadar düşürebilir, ürünlerimizin dünya pazarlarında rekabet gücünü ve kalitesini artırabiliriz. Program kapsamında tarımsal ürünlerin işlenerek yüksek katma değerli ürünlere dönüştürülmesi ve ardından piyasaya sunulması da yer alıyor. Böylece üreticiden işleyiciye kadar sektörün farklı paydaşlarının daha fazla kazanmasını hedefliyoruz” dedi.

Programı tasarlarken Gebze ve Kocaeli’deki teknoparklarda, organize sanayi bölgelerinde ve OSB dışındaki firmalarla görüşmeler gerçekleştirdiklerini belirten Çöpoğlu, “Bölgede bu alanda çalışabilecek çok sayıda firma ve önemli bir potansiyel bulunuyor. Başvuruların tamamlanmasına yaklaşık bir ay kaldı. Bu toplantının ardından arkadaşlarımız odak gruplarıyla bir araya gelerek bilgilendirme çalışmalarını sürdürecek. Proje başına azami 8 milyon lira tutarında tamamen faizsiz kredi desteği sunuyoruz” diye konuştu.

Banka, yılın 9 ayında üretim, yatırım, ihracat ve ticaretin finansmanına sağladığı desteği artırırken, güçlü bilanço yapısını ve kârlı büyümesini sürdürdü.

Eylül sonu itibarıyla bankanın toplam aktifleri 2025 yıl sonuna göre yüzde 17 artarak 457 milyar liraya ulaştı. Toplanan fonlar yüzde 22 büyümeyle 287 milyar liraya yükselirken, katılma hesaplarında yüzde 36 büyüme kaydedildi. Katılım fonlarının toplam kaynaklar içindeki payı yüzde 63 olarak gerçekleşti.

Bankanın kullandırdığı nakdi fonlar yüzde 24 artışla 279 milyar liraya, gayri nakdi finansman hacmi ise 57 milyar liraya ulaştı. Böylece Türkiye Finans Katılım Bankasının reel ekonomiye sağladığı toplam finansman desteği 336 milyar lira olarak gerçekleşti.

Yılın ilk 9 ayında net kârını geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 124 artırarak 6,3 milyar liraya yükselten bankanın yasal öz kaynakları 48 milyar liraya ulaştı. Sermaye yeterlilik oranı ise yüzde 17,2 olarak gerçekleşti.

Türkiye Finans Katılım Bankası, yılın üçüncü çeyreğinde finansal performansının yanı sıra kurumsal alandaki başarılarıyla öne çıktı.

Banka, WOMANi Awards 2026 kapsamında "Liderlikte Cinsiyet Çeşitliliğinde En İyi Kurum" ödülüne layık görüldü. Universum'un "Türkiye'nin En Çekici İşverenleri 2026" araştırmasında 43. sırada yer alan Türkiye Finans Katılım Bankası, TurkishTime dergisinin "2025 Yılı En Çok AR-GE Harcaması Yapan İlk 500 Şirket" araştırmasında ise 68. oldu.

"Müşterilerimizin büyüme yolculuklarına eşlik etmek istiyoruz"

Türkiye Finans Katılım Bankası Yönetim Kurulu Üyesi ve Genel Müdürü Hasan Ecesoy, finansal sonuçları değerlendirirken, bankanın güçlü kurumsal temellerine ve gelecek dönem önceliklerine dikkati çekti.

Türkiye Finans Katılım Bankasının yılın 9 ayında ortaya koyduğu performansın, sağlam finansal yapıların, müşterilerin güveninin ve çalışma arkadaşlarının katkılarının bir yansıması olduğunu belirten Ecesoy, bankanın, büyümesini ve kârlılığını artırırken üretime, yatırıma, ihracata ve ticarete sağladığı desteği de güçlendirdiğini vurguladı.

Ecesoy, gelecek dönemde önceliklerinin, güçlü finansal yapılarının üzerine inşa edecekleri sağlıklı ve sürdürülebilir büyümeyi, daha verimli iş süreçleri, daha güçlü müşteri ilişkileri ve yüksek hizmet kalitesiyle desteklemek olacağını kaydederek, şu ifadeleri kullandı:

"Bu yaklaşımda KOBİ'lerin özel bir yeri var. Hedefimiz, büyüyen KOBİ'lerin ilk tercih ettiği banka haline gelmek. Müşterilerimizin ihtiyaçlarını daha iyi anlayan, finansmana erişimlerini kolaylaştıran ve işlerini hızlandıran çözümlerle onların büyüme yolculuklarına eşlik etmek istiyoruz. Dijitalleşmeyi, müşteri deneyimini geliştiren ve bankacılık hizmetlerini daha erişilebilir kılan önemli bir araç olarak görüyoruz. Teknolojiye ve çalışanlarımızın yetkinliklerine yatırım yaparak katılım finansın sunduğu imkanları daha geniş kitlelerle buluşturmayı ve ülkemiz ekonomisi için kalıcı değer üretmeyi sürdüreceğiz."

Açıklamaya göre, uluslararası piyasalardan yaklaşık 615 milyon dolar talep gören işlemle reel sektöre finansman desteği sağlandı.

Euro ve ABD doları para birimlerinden oluşan kredinin 367 gün vadeli dilimlerinin toplam maliyeti, dolar ve euro için sırasıyla SOFR + yüzde 1,25 ve Euribor + yüzde 1 olarak gerçekleşti. Kredinin 734 gün vadeli dilimlerinin toplam maliyeti dolar ve euro için sırasıyla SOFR + yüzde 1,75 ve Euribor + yüzde 1,45 olurken, 1101 gün vadeli dolar diliminin toplam maliyeti SOFR + yüzde 2 olarak belirlendi.

İşlemde 2 yıl ve 3 yıl vadeli dilimlere de yer veren TEB, katılımcı bankalara esneklik kazandırmak amacıyla krediye "akordiyon" özelliği dahil etti. Söz konusu özellik sayesinde sözleşmenin imza tarihinden itibaren taahhüt süresi içinde sendikasyona dahil olmak isteyen ancak süre kısıtı nedeniyle süreçlerini tamamlayamayan yatırımcıların işleme katılımına imkan tanındı.

Kredinin 1, 2 ve 3 yıllık dilimlerinin tamamı, bankanın "Sürdürülebilir Finansman Çerçevesi" kapsamında çevresel ve sosyal açıdan sürdürülebilir projelerin desteklenmesinde kullandırılacağı belirtildi.

"Fonlama yapımızı daha da güçlendirdik"

TEB Genel Müdürü Ümit Leblebici, küresel piyasalarda dinamiklerin hızla değiştiği bir dönemde farklı vadelerde ve para birimlerinde sağladıkları kaynakla fonlama yapılarını daha da güçlendirdiklerini belirtti.

Sürdürülebilirlik sendikasyon kredilerine ilk kez 3 yıl vadeli dilimler eklediklerini aktaran Leblebici, "Kredinin uygun koşullarla yenilenmesi ve bu süreçte gelen yüksek talep, uluslararası yatırımcıların TEB'e ve ülkemize duyduğu güveni bir kez daha gösterdi. Bu vesileyle işlemimize katılan tüm bankalara teşekkür ederiz." ifadelerini kullandı.

Kurumsal ve Kurumsal Yatırım Bankacılığı Genel Müdür Yardımcısı Ömer Yenidoğan da bankalardan gelen yüksek talebe rağmen işlemin tutarını 433 milyon ABD doları ile yenilediklerini aktardı.

Yenidoğan, "Kredimize gelen yüksek talep, TEB'e duyulan itibarın güçlü bir göstergesi oldu. Bu ilgi, bizleri son derece memnun etti. Üstelik yenilenen sendikasyon kredisinde 1, 2 ve 3 yıl vade olmak üzere tüm dilimleri TEB'in Sürdürülebilir Finansman Çerçevesi'ne uygun kredilerde kullandırarak, sürdürülebilir finansman kapsamında ekonomiye desteğimizi sürdüreceğiz." değerlendirmesinde bulundu.

Enerjiye ve sosyal güvenliğe ilişkin düzenlemeleri de içeren kanun teklifiyle Anayasa Mahkemesinin iptal kararı doğrultusunda, Jandarma Teşkilat, Görev ve Yetkileri Kanunu'nda değişikliğe gidiliyor. Böylece Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığında istihdam edilecek muvazzaf subay ve astsubay adayları ile fakülte ve meslek yüksekokuluna alınacak adaylarda aranacak niteliklerin ve başvuran adaylara uygulanacak sınavların usul ve esaslarına ilişkin temel ilke ve çerçeve belirleniyor.

Mesleki Eğitim Kanunu'nda yapılan değişiklikle, aday çırak, çırak, işletmelerde mesleki eğitim gören, staj veya tamamlayıcı eğitime devam eden öğrencilere verilen ücretlere sağlanan devlet katkısında Cumhurbaşkanına tanınan uzatma yetkisinin süresi her defasında bir eğitim ve öğretim yılı olmak üzere 15 eğitim ve öğretim yılına çıkarılacak. Devlet desteğinin uygulanmasına ilişkin usul ve esasları belirlemeye Cumhurbaşkanı yetkili olacak. Düzenleme, 14 Eylül 2026'dan itibaren geçerli olmak üzere yayımı tarihinde yürürlüğe girecek.

İşsizlik Sigortası Kanunu'nda yapılan değişiklikle, ilave istihdamın sağlanması ve özel politika gerektiren kadın, genç ve mesleki ve teknik eğitime ilişkin belge sahibi olan işsizlerin istihdamının desteklenmesi için verilen teşvik 31 Aralık 2028'e kadar devam ettirilecek ve uygulamanın 31 Aralık 2029'a kadar uzatılabilmesi için Cumhurbaşkanına yetki verilecek.

Anayasa Mahkemesinin iptal kararı doğrultusunda, Doğal Gaz Piyasası Kanunu'nda değişikliğe gidiliyor. Yüzen LNG terminallerinin belirli bir süre ve kapsam dahilinde yerlerinden ayrılarak başka bölgelerde hizmet vermelerine Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı görüşü alınarak Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu tarafından izin verilebilecek.

BOTAŞ'ın 31 Aralık 2026 ile 31 Aralık 2027 arasında Ticaret Bakanlığına bağlı tahsil dairelerine ödemesi gereken her türlü vergi, fon ve paylar, BOTAŞ'ın Hazineden oluşmuş ve/veya 31 Aralık 2027 tarihi sonuna kadar oluşacak görevlendirme alacaklarına karşılık, merkezi yönetim bütçesinin gelir ve gider hesaplarıyla ilişkilendirilmeksizin mahsup suretiyle Ticaret Bakanlığınca aylık olarak terkin edilecek ve terkin edilecek her türlü vergi asıllarına ilişkin feri alacak hesaplanmayacak.

Bu düzenleme kapsamında yapılacak mahsup işlemine konu görevlendirme bedeli hesaplamasında BOTAŞ'ın muhasebe kayıt ve belgeleri esas alınacak. Kamu İktisadi Teşebbüsleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname'de öngörülen usule uygun olarak yapılan inceleme sonucunda hesaplanan görevlendirme bedeli, Ticaret Bakanlığı tarafından yapılan terkin tutarlarından az olduğunun tespit edilmesi halinde BOTAŞ tarafından yükümlülükler faizsiz olarak yerine getirilecek ve söz konusu tutar Genel Bütçeye gelir kaydedilecek.

Bu hüküm kapsamında yapılacak mahsup ve terkin işlemleri, terkin kararı alınması nedeniyle mahsup edilecek tutarlar dışında kalan görevlendirme bedellerinin ödenmesine engel teşkil etmeyecek. İdarenin bu bedellere ilişkin ödeme yetkisini ortadan kaldırmayacak veya zamanını sınırlandırmayacak. Bu düzenleme kapsamında BOTAŞ'ın Hazineden olan görevlendirme bedeli alacağı tutarını tespit etmeye ve mahsup suretiyle yapılacak terkin işlemlerini belirlemeye Hazine ve Maliye Bakanı yetkili olacak.

Anayasa Mahkemesinin iptal kararı doğrultusunda Polis Yüksek Öğretim Kanunu'nda yapılan değişiklikle, polis meslek yüksekokullarına alınacak öğrencilerde aranacak şartların kanuni dayanağa kavuşturulması, eğitim ve öğretim hakkına ilişkin sınırlamaların kanunilik ilkesine uygun hale getirilmesi, hukuki belirlilik ve öngörülebilirliğin sağlanması ve idarenin düzenleme yetkisinin anayasal sınırlar içerisinde kullanılmasının temini amaçlanıyor.

Yenilenebilir enerji

Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Elektrik Enerjisi Üretimi Amaçlı Kullanımına İlişkin Kanun'da düzenlemeye gidiliyor. Buna göre, yenilenebilir enerji kaynak alanları ve bağlantı kapasitelerinin tahsisi yarışmayla yapılacak. Yarışmaya dair kapsam, teknik ve idari şartlar, diğer bilgiler ile yarışmada kapalı teklif, açık eksiltme veya açık artırma yöntemlerinden hangisinin ya da hangilerinin uygulanacağı yenilenebilir enerji kaynak alanlarının teknik ve idari özellikleri ile bağlantı kapasitesi de dikkate alınarak yarışma şartnamesinde belirtilecek.

10 yıllık süresini bitiren ve elektriksel kurulu gücü asgari 750 kilovat olan lisanssız üretim faaliyeti kapsamındaki tesisler için tesis sahibi tarafından talep edilmesi durumunda, lisans süresi boyunca elektrik piyasasında oluşan saatlik piyasa takas fiyatının düzenlemenin ilgili hükmü kapsamında tesis tipi bazında uygulanan güncel YEK Destekleme Mekanizması fiyatından fazla olması halinde aradaki fiyat farkının ve lisans alma bedelinin YEK Destekleme Mekanizmasına katkı bedeli olarak ödenmesi koşullarıyla lisanslı üretim faaliyetine geçilebilecek. Bu kapsamdaki başvurular için Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu (EPDK) tarafından belirlenen kaynak bazında güncel birim yatırım tutarının yüzde 30'unu aşmayacak şekilde megavat başına uygulanacak lisans alma bedeli, lisans süresi ve lisanslı üretim faaliyetine geçilmesine ilişkin diğer hususlar EPDK tarafından belirlenecek.

Teklifle Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'na geçici hükümler ekleniyor. Buna göre, 2026 yılında götürü bedel üzerinden hizmet alım sözleşmesi yapılmış kamu üniversitesi sağlık hizmeti sunucularının Sosyal Sigortalar Kurumuna (SGK) 31 Aralık 2026'ya kadar bu sözleşme kapsamında verdikleri tedavi hizmetlerine ilişkin toplam tahakkuk tutarının götürü bedel sözleşme tutarından düşük olması durumunda, aradaki fark terkin edilecek. Terkin edilen tutar, Bakanlık bütçesine bu amaçla tahsis edilecek ödenekten karşılanacak. Bu hükme ilişkin usul ve esaslar Hazine ve Maliye Bakanlığının görüşü alınarak SGK tarafından belirlenecek.

GSS borçları siliniyor

Düzenlemeye göre, 1 Ocak 2017'den önceye ait olup ödenmemiş genel sağlık sigortası primleri ile gecikme cezası ve gecikme zammı gibi feri alacaklarının tamamının tahsilinden vazgeçilecek. Bu hükmün yayımlandığı tarihe kadar söz konusu süreler için ödenmiş primler iade ve mahsup edilmeyecek.

Kurumlar vergisi

Teklife göre, üretim faaliyetiyle uğraşan kıymetli maden ve petrol rafinerileri ile tütün mamulleri ve alkollü içki üreticileri ile elektrik enerjisi üretim faaliyetinde bulunan kurumların tatbik edilecek kurumlar vergisi, indirimli oran uygulamasının dışında bırakılacak. Bu hüküm, 2027 yılı ve izleyen vergilendirme dönemlerinde elde edilen kazançlara, özel hesap dönemine tabi olan kurumların ise 2027 yılında başlayan özel hesap dönemi ve izleyen vergilendirme dönemlerinde elde edilen kazançlarına uygulanmak üzere yayımı tarihinden itibaren yürürlüğe girecek.

Elektrik Piyasası Kanunu'nda yapılan değişikliğe göre, rüzgar veya güneş enerjisine dayalı olan üretim lisansı sahipleri tarafından yapılan elektriksel kapasite artışlarında megavat başına alınacak bedeller, kaynak bazında Kurum tarafından belirlenen güncel birim yatırım tutarının yüzde 50'sini aşmayacak şekilde arz güvenliğinin temini ilkeleri çerçevesinde TEİAŞ tarafından belirlenecek. Belirlenen bedeller lisans tadilinden önce defaten TEİAŞ tarafından tahsil edilecek. Tahsil edilen bedeller TEİAŞ'a gelir kaydedilecek.

Fon tasfiyesine düzenleme

Tasfiyesine Karar Verilen Bazı Yatırım Fonları Hakkında Kanun'un "Dışarıdan hizmet alımı ve uygulanacak hükümler" başlıklı hükmünde düzenleme yapılıyor. Buna göre, Kanun ile ilgili iş ve işlemlerde görevlendirilenler ile bu süreçlerle bağlantılı tasfiye veya devretme ve devralma işlemlerini yürüten mevduat bankaları ve katılım bankaları ile kalkınma ve yatırım bankaları ile bunların söz konusu eylem ve işlemleri yürütmekle görevlendirdikleri kişilerin, konusu suç teşkil eden fiilleri hariç olmak kaydıyla, görevleriyle ilgili 17 Eylül 2026'dan itibaren aldıkları kararlar ve yaptıkları eylem ve işlemler nedeniyle hukuki, idari ve mali sorumlulukları doğmayacak. Bu hüküm, 17 Eylül 2026'dan itibaren geçerli olmak üzere düzenlemenin yayımı tarihinde yürürlüğe girecek.

Yönetmelikle, mal veya hizmet satışı ya da kiralanması sırasında, bunlarla doğrudan bağlantılı risklere karşı sunulan sigortaların güvenilir, şeffaf ve etkin şekilde yürütülmesine ilişkin kurallar belirlendi.

Buna göre, bütünleşik sigorta kapsamında sunulacak teminatlara ilişkin yıllık brüt prim tutarı, teminatın başlangıç tarihi itibarıyla ilgili takvim yılının ilk 6 ayında geçerli aylık brüt asgari ücret tutarını aşamayacak. SEDDK Kurulu, bu üst sınırı mal veya hizmetler bazında yarıya kadar indirebilecek veya iki katına kadar artırabilecek.

Sigorta teminatının süresi en fazla 2 yıl olacak. Uzatılmış garanti teminatı bulunan ürünlerde bu süre garanti süresiyle uyumlu olarak uzatılabilecek.

Sigorta satın alınması, ürün veya hizmet alımının şartı olamayacak

Düzenlemeyle, bütünleşik sigortanın satın alınması, ilgili mal veya hizmetin satın alınması ya da kiralanmasının şartı haline getirilemeyecek. Sigortanın tercih edilmemesi, ürün veya hizmet bedelinin ya da diğer satış koşullarının tüketici aleyhine değiştirilmesine gerekçe oluşturamayacak.

Bütünleşik sigorta, malın satışı veya kiralanması ya da hizmetin satışı sırasında veya satış ve kira sözleşmesinin kurulmasından itibaren 14 gün içinde sunulabilecek.

Sigortanın fiziki veya elektronik ortamda sunulması halinde, sigortayı sağlayan şirketin unvanı ve iletişim bilgileri, varsa sigorta aracısının bilgileri, prim tutarı ve sigortanın kapsamı tüketiciye açıklanacak. Ayrıca rizikonun gerçekleşmesi halinde tazminatın, riski üstlenen sigorta şirketi veya sigorta teminatı veren emeklilik şirketi tarafından ödeneceği belirtilecek.

Tüketici sigortasını kolaylıkla sona erdirebilecek

Yönetmelikle, bütünleşik sigortalarda sözleşmenin sona erdirilmesine ilişkin taleplerin herhangi bir uzaktan iletişim aracıyla iletilmesine imkan tanındı.

Sigortayı sunan platformlar, iptal talebinin sözleşmenin kurulması sırasında kullanılan yöntemle de iletilebilmesini sağlayacak sistemleri kurmakla yükümlü olacak. Sigorta ettiren, sözleşmeyi sona erdirirken başlangıçta kullandığı yöntemden daha ağır koşullara tabi tutulamayacak.

Bütünleşik sigortaya konu mal veya hizmet sözleşmesinde cayma, fesih, iptal veya dönme hakkının kullanılması halinde sigorta sözleşmesi de herhangi bir tazminat veya cezai şart ödeme yükümlülüğü olmaksızın kendiliğinden sona erecek.

Kapsama alınan ve kapsam dışında tutulan sigorta türleri

Bütünleşik sigorta kapsamında malın kırılması, kaybı, çalınması, yanması ve arızalanması gibi risklere ilişkin teminatlar sunulabilecek. Ev hayvanlarının hastalanması, çalınması ve kaybıyla bağlantılı riskler de bu kapsamda yer alacak.

Seyahat, ulaşım, konaklama, etkinlik, abonelik, fatura ödeme, siber güvenlik ve paylaşımlı veya kısa süreli motorlu kara taşıtı kiralama hizmetlerinin kullanılamaması, iptali, kesintiye uğraması veya yetkisiz kullanılması gibi risklere karşı da sigorta sunulabilecek.

Bunun yanı sıra vize ve ikamet izni başvurularında ibraz edilmesi gereken sigortalar ile bankaların kendilerine ait olmayan elektronik ticaret ortamları üzerinden sağladıkları bireysel kredilerle bağlantılı hayat, borç ödeme ve ferdi kaza sigortaları da bütünleşik sigorta kapsamında değerlendirilebilecek.

Zorunlu sigortalar, konut ve iş yeri sigortaları, zorunlu deprem sigortası, sağlık ve hastalık sigortaları, tarım sigortaları, birikim ve yatırımlı sigortalar ile nakliyat ve hukuksal koruma sigortaları ise bu kapsamda sunulamayacak.

Öte yandan, sigorta priminin mal veya hizmet bedeliyle birlikte tahsil edilmesi halinde ödeme belgesinde ayrıca gösterilmesi gerekecek. Sigorta şirketleri, sözleşme kurulmadan önce tüketiciyi bilgilendirecek ve güvenli bir yöntemle onayını alacak.

Yönetmelik kapsamında uygulamaya geçecek yetkili kuruluşların faaliyete başlamadan bir ay önce SEDDK'ye bildirimde bulunması gerekecek.

Mesafeli akdedilen sigorta sözleşmelerine ilişkin yönetmelikte de değişikliğe gidildi

Öte yandan SEDDK tarafından hazırlanan "Sigortacılık Kapsamında Değerlendirilecek Faaliyetler ve Mesafeli Akdedilen Sigorta Sözleşmeleri Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik" de Resmi Gazete'de yayımlandı.

Değişiklikle, sigortacılık faaliyetlerinin sınırları ve mesafeli akdedilen sigorta sözleşmelerine ilişkin mevcut yönetmelik, bütünleşik sigortalara yönelik yeni düzenlemeyle uyumlu hale getirildi. Bu kapsamda, yönetmeliğe Bütünleşik Sigortalar Hakkında Yönetmelik'e atıf eklenirken 10. maddesi yürürlükten kaldırıldı.

Buna göre, bankacılık sektörünün toplam mevduatı 6 Kasım ile biten haftada yüzde 0,52 azalarak 34 trilyon 105 milyar 40 milyon 447 bin liradan 33 trilyon 929 milyar 364 milyon 627 bin liraya indi.

Aynı dönemde yurt içi yerleşiklerin bankalardaki Türk lirası cinsi mevduatı yüzde 1,90 azalışla 18 trilyon 463 milyar 592 milyon 546 bin liraya düşerken yabancı para (YP) cinsinden mevduatı ise yüzde 1,90 artışla 11 trilyon 327 milyar 446 milyon 720 bin liraya yükseldi.

Bankalarda bulunan toplam YP mevduatı geçen hafta 264 milyar 681 milyon dolar düzeyinde gerçekleşirken bu tutarın 227 milyar 102 milyon doları yurt içinde yerleşik kişilerin hesaplarında toplandı.

Yurt içi yerleşiklerin toplam YP mevduatında parite etkisinden arındırılmış veriler dikkate alındığında, 6 Kasım itibarıyla 1 milyar 492 milyon dolarlık artış görüldü.

Yurt içi yerleşiklerin tüketici kredileri azaldı

Bankacılık sektöründe yurt içi yerleşiklerin tüketici kredileri, geçen hafta yüzde 0,39 azalışla 7 trilyon 17 milyar 525 milyon liraya geriledi.

Söz konusu kredilerin 854 milyar 322 milyon lirası konut, 42 milyar 590 milyon lirası taşıt, 2 trilyon 653 milyar 888 milyon lirası ihtiyaç kredileri, 3 trilyon 466 milyar 724 milyon lirası ise bireysel kredi kartlarından oluştu.

Bankacılık sektörünün toplam kredi hacmi de 6 Kasım ile biten haftada 24 milyar 366 milyon 373 bin lira artarak 28 trilyon 222 milyar 613 milyon 534 bin liradan 28 trilyon 246 milyar 979 milyon 907 bin liraya çıktı.

Buna göre, yurt dışında yerleşik kişiler, geçen hafta 367,2 milyon dolarlık hisse senedi, 36,9 milyon dolarlık Devlet İç Borçlanma Senedi (DİBS) alırken 143,1 milyon dolarlık Genel Yönetim Dışındaki Sektör İhraçları (ÖST) sattı. Yurt dışında yerleşik kişilerin hisse senedi stoku, 6 Kasım haftasında 31 milyar 323,1 milyon dolardan 32 milyar 266,2 milyon dolara yükseldi.

Aynı dönemde yurt dışında yerleşik kişilerin DİBS stoku 15 milyar 829,9 milyon dolardan 15 milyar 797,4 milyon dolara indi. ÖST stoku ise 2 milyar 670,6 milyon dolardan 2 milyar 513,9 milyon dolara geriledi.

Muğla’nın yaklaşık 1,2 milyonluk nüfusu turizm sezonunda birkaç katına çıkıyor. İlin en az yağış aldığı yaz ayları, aynı zamanda en fazla su tükettiği dönem olduğu için, Muğla’nın iklim meselesi burada başlıyor. Doğal kaynakları korurken milyonlarca insana hizmet vermek zorunda olduklarını vurgulayan Muğla Büyükşehir Belediye Başkanı Ahmet Aras, bu nedenle su yönetimini, temiz enerjiyi, denizlerin korunmasını, döngüsel ekonomiyi ve afetlere dirençli kentleşmeyi öncelikleri olarak belirlediklerini dile getirdi.

“Hedefimiz belli, yol haritamız hazır, bu hedefleri yatırımlara dönüştürüyoruz”

Büyükşehir Belediye Meclisinin Ağustos 2025’te aldığı kararla 2050 yılı için karbon nötr Muğla hedefini kabul ettiklerini ve ardından Sürdürülebilir Enerji ve İklim Eylem Planını, yani SECAP’ı hazırladıklarını aktaran Aras, “Mart 2026’da Meclisimiz tarafından onaylanan planımızda 10 stratejik hedef ve 38 somut eylem belirledik. Enerji, ulaşım ve atık kaynaklı emisyonların azaltılmasını; su yönetimi, tarım, turizm ve afetlere karşı uyum kapasitesinin artırılmasını hedefliyoruz. Planımızı hazırlarken bilim insanlarıyla, meslek odalarıyla, sivil toplumla ve ilgili kurumlarla birlikte çalıştık. Çünkü iklim politikalarının başarılı olması için kentte yaşayan herkesin bu sürece katılması gerekiyor. Hedefimiz belli. Yol haritamız hazır. Şimdi bu hedefleri yatırımlara dönüştürüyoruz” dedi.

Muğla Büyükşehir Belediyesi olarak UCLG, UCLG-MEWA, ICLEI, MedCities ve Metropolis gibi uluslararası şehir ağlarıyla çalışmalar yürüttüklerini söyleyen Aras, “Kıyı Belediyeler Birliği Başkanlığımız ve UCLG-MEWA Kültür ve Turizm Komisyonu Başkanlığımız aracılığıyla da kentler arasındaki iş birliklerini geliştiriyoruz. Bu platformlarda deneyim paylaşıyoruz, ortak politikalar oluşturuyoruz ve yeni proje ortaklıkları geliştiriyoruz. Bizim için uluslararası iş birliğinin başarısı, kentlerimizde yarattığı somut sonuçlarla ölçülür” diye konuştu.

Muğla’da düzenlenen Akdeniz İklim Zirvesi’nde, Birleşmiş Milletler, UCLG-MEWA, ICLEI, MedCities ve uluslararası kuruluşların katılımıyla Akdeniz’in ortak sorunlarını ele aldıklarını söyleyen Aras, “Su yönetimini, denizlerin korunmasını, sürdürülebilir turizmi, iklim finansmanını ve kentlerin dirençliliğini değerlendirdik. Zirvenin sonunda Muğla Deklarasyonu’nu hazırladık. Deklarasyonumuzda üç temel talebi öne çıkardık: Yerel yönetimler iklim kararlarında söz sahibi olmalı, iklim finansmanı doğrudan kentlere ulaşmalı ve Akdeniz kentleri ortak projeler geliştirmeli. Ayrıca Birleşmiş Milletler Türkiye, UCLG-MEWA ve Sıfır Atık Vakfı ile Yerel İklim Eylemi Politika Diyaloğu’nu gerçekleştirdik. Yerel Taraflar Konferanslarımızda ise 46 kurumdan 176 temsilcinin katılımıyla 23 iklim eylemi önerisi geliştirdik. Bu çalışmalarla Muğla’nın yerel deneyimini uluslararası iklim gündemine taşıdık” ifadelerini kullandı.

“Yerel yönetimlerin uluslararası iklim finansmanına erişiminde ciddi bürokratik ve idari engeller bulunuyor”

Finansman ihtiyacı nedeniyle uluslararası finans kuruluşlarıyla doğrudan iş birlikleri geliştirdiklerini dile getiren Aras, “Avrupa İmar ve Kalkınma Bankasının, yani EBRD’nin Yeşil Şehirler Programı’na katıldık. Haziran ayında Londra’da mutabakat anlaşmamızı imzaladık. 62,9 milyon avroluk su projemizle Dalaman, Ortaca ve Köyceğiz bölgelerinde içme suyu altyapısını güçlendirmeyi, kayıp-kaçakları azaltmayı ve akıllı su yönetimini geliştirmeyi hedefliyoruz. Avrupa Yatırım Bankası, Dünya Bankası ve diğer uluslararası finans kuruluşlarıyla da çevre ve altyapı yatırımlarımız için çalışmalar yürütüyoruz. Ancak önemli bir sorunumuz var. Yerel yönetimlerin uluslararası iklim finansmanına erişiminde ciddi bürokratik ve idari engeller bulunuyor. Kentlerin yatırım yapabilmesi için finansmana daha hızlı, doğrudan ve uygun koşullarla ulaşması gerekiyor” açıklamalarında bulundu.

Su yönetimi ve kuraklıkla mücadelede konusunda yürüttükleri çalışmaları aktaran Aras, “Bizim su politikamız açık, önce mevcut suyumuzu koruyacağız, kayıpları azaltacağız, ardından yeni kaynakları sürdürülebilir biçimde değerlendireceğiz” dedi.

Akdeniz Koruma Derneği ile de deniz ekosistemlerinin korunması konusunda iş birliği yaptıklarını aktaran Aras, “Göcek’teki MAPA şamandıra sistemiyle teknelerin kontrolsüz demirlemesinin deniz tabanında oluşturduğu tahribatı azaltmayı hedefliyoruz. Elektronik gemi denetim sistemimizle deniz kirliliğine karşı mücadele ediyoruz” diye konuştu.

Aras’tan COP31’de dört önemli çağrı

Birleşmiş Milletlerin 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Gündemi'ne de değinen Başkan Aras, iklim değişikliğiyle mücadelede uluslararası dayanışmanın somut yatırımlara dönüşmesi gerektiğini vurguladı.

Aras, COP31 kapsamında dört temel beklentiyi, yerel yönetimlerin uluslararası iklim kararlarında eşit ortak olarak yer alması. Kentlerin uluslararası iklim finansmanına doğrudan ve kolay erişebilmesi. Uluslararası şehir ağlarının somut yatırım ve uygulama ortaklıklarına dönüşmesi. Akdeniz kentleri için ortak bir iklim uyum ve dayanışma mekanizmasının oluşturulması olarak sıraladı.

 “İklim mücadelesinde başarının ölçüsü kentlerimizde yarattığımız değişimdir”

İklim değişikliğiyle mücadelede yerel yönetimlerin üstlendiği sorumluluğa dikkat çeken Aras, şu ifadeleri kullandı: “2030’a dört yıl kaldı. Önümüzdeki dört yıl, verdiğimiz taahhütleri ne ölçüde gerçekleştireceğimizi gösterecek. Muğla’da hedeflerimizi belirledik. Yol haritamızı hazırladık. Uluslararası ortaklıklarımızı geliştirdik. Şimdi projelerimizi hayata geçirmek ve sonuçlarını büyütmek için çalışıyoruz. İklim mücadelesinde başarının ölçüsü, aldığımız kararların kentlerimizde yarattığı değişimdir. COP31’in yerel yönetimlerin daha güçlü temsil edildiği, finansmana erişimin kolaylaştığı ve somut ortaklıkların geliştiği bir dönüm noktası olmasını diliyorum.”

Buna göre, 6 Kasım itibarıyla Merkez Bankasının brüt döviz rezervleri 933 milyon dolar artarak 57 milyar 23 milyon dolara çıktı. Brüt döviz rezervleri, 30 Ekim'de 56 milyar 90 milyon dolar seviyesinde bulunuyordu.

Bu dönemde altın rezervleri de 2 milyar 24 milyon dolar artışla 102 milyar 17 milyon dolardan 104 milyar 41 milyon dolara yükseldi.

Böylece Merkez Bankasının toplam rezervleri, 6 Kasım haftasında bir önceki haftaya göre 2 milyar 956 milyon dolar artışla 158 milyar 107 milyon dolardan 161 milyar 63 milyon dolara çıktı.

TCMB rezervleri Ocak 2024'ten bu yana şöyle (milyon dolar):

Buna göre, bankacılık sektörünün toplam kredi hacmi 6 Kasım itibarıyla 40 milyar 440 milyon lira artarak 29 trilyon 779 milyon liradan 29 trilyon 41 milyar 219 milyon liraya çıktı.

Bankacılık sektöründe toplam mevduat ise bankalar arası dahil, geçen hafta 164 milyar 191 milyon lira azalarak 32 trilyon 739 milyar 311 milyon liradan 32 trilyon 575 milyar 119 milyon liraya geriledi.

Tüketici kredilerinin tutarı, bu dönemde 1 milyar 602 milyon lira artarak 3 trilyon 558 milyar 541 milyon liraya çıktı.

Bu tutarın 855 milyar 82 milyon lirası konut, 42 milyar 736 milyon lirası taşıt ve 2 trilyon 660 milyar 724 milyon lirası ihtiyaç kredilerinden oluştu.

Bu dönemde taksitli ticari kredilerin tutarı 1 trilyon 72 milyar 744 milyon lira azalarak 4 trilyon 450 milyar 99 milyon lira oldu. Bankaların bireysel kredi kartı alacakları ise 29 milyar 314 milyon lira azalışla 3 trilyon 466 milyar 995 milyon lira düzeyinde gerçekleşti.

Bireysel kredi kartı alacaklarının 1 trilyon 308 milyar 81 milyon lirasını taksitli, 2 trilyon 158 milyar 914 milyon lirasını taksitsiz borçlar oluşturdu.

Yasal öz kaynaklar azaldı

Bankacılık sektöründe takipteki alacaklar, 6 Kasım itibarıyla önceki haftaya göre 12 milyar 907 milyon lira artışla 996 milyar 24 milyon liraya çıktı. Takipteki alacakların 728 milyar 16 milyon lirasına özel karşılık ayrıldı.

Aynı dönemde bankacılık sisteminin yasal öz kaynakları 1 milyar 122 milyon lira azalarak 6 trilyon 209 milyar 791 milyon liraya geriledi.

Sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda yıllık hedefe ulaşıldığını vurgulayan Yumaklı, "11 Kasım Milli Ağaçlandırma Günü'nde milyonlarca fidanı daha toprakla buluşturarak, Cumhurbaşkanı'mız Sayın Recep Tayyip Erdoğan'ın belirlediği 1 yılda 600 milyon fidan ve tohum hedefimizi gerçekleştirdik. Bu başarıda emeği geçen vatandaşlarımıza, kurumlarımıza, sivil toplum kuruluşlarımıza gönülden teşekkür ediyorum. Geleceğe nefes dünyaya barış anlayışıyla 'yeşil vatan'ımızı büyütmeye kararlılıkla devam ediyoruz." ifadelerini kullandı. 

Banka açıklamasına göre, Antalya'nın ev sahipliği yaptığı Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Taraflar Konferansı (COP31) kapsamında gerçekleştirilen imza töreniyle Türkiye'de yerleşik şirketlerin iklim dostu yatırımlarının desteklenmesi hedefleniyor.

İş birliği çerçevesinde Paris Anlaşması'nın hedefleri doğrultusunda Türkiye'nin enerji ve sanayi alanlarındaki yeşil dönüşüme ve karbonsuzlaşma süreçlerine katkı sağlanması amaçlanıyor.

Mutabakat zaptı uyarınca KfW, Türkiye'de faaliyet gösteren şirketlerin gerçekleştirdiği iklim dostu yatırımların finansmanı için VakıfBank'a 250 milyon euroya kadar kredi imkanı sunmayı planlıyor.

Tarafların, Almanya ve Avrupa Birliği (AB) kaynaklı mal, hizmet ve yatırımları içeren projelerin yanı sıra Türkiye'nin ihracat sektörlerinde sürdürülebilir tedarik zincirlerini ve yeşil enerji dönüşümü için kritik teknolojilerin üretimini destekleyen girişimlere odaklanacağı belirtildi.

"İklim dostu yatırımları desteklemeyi amaçlıyoruz"

VakıfBank Genel Müdürü Osman Arslan, uluslararası kalkınma finansmanı kuruluşlarıyla ilişkilerini Türkiye'nin üretim kapasitesini ve sürdürülebilir büyümesini destekleyen stratejik ortaklıklar olarak gördüklerini belirtti.

Söz konusu mutabakat zaptının da bu yaklaşımlarının bir başka yansıması olduğunu aktaran Arslan, "250 milyon euroya kadar finansman imkanlarını değerlendirmeye yönelik ortak niyetimizle enerji ve sanayi sektörlerindeki iklim dostu yatırımları desteklemeyi ve düşük karbonlu ekonomiye geçişi hızlandırmayı amaçlıyoruz." değerlendirmesini yaptı.

Arslan, Türkiye ile Almanya arasındaki güçlü ticari ve ekonomik bağların yeşil dönüşümde yeni fırsatlar oluşturacağına inandıklarına işaret ederek, "Yenilenebilir enerji ve elektrik şebekelerine yönelik yatırımlar yeşil teknolojiler açısından önemli bir potansiyel sunarken, Türkiye'nin sanayi kapasitesi ve Avrupa pazarlarıyla bütünleşmesi de bu işbirliğinin değerini artırıyor. Ortak ekonomik önceliklerimize katkı sağlayacak somut projeler aracılığıyla KfW ile ortaklığımızı derinleştirmeyi sabırsızlıkla bekliyoruz." ifadelerini kullandı.

Yeşil dönüşümü yalnızca enerji kaynaklarının değişimi olarak değil, üretimden ticarete ekonominin tüm alanlarını kapsayan stratejik bir süreç olarak değerlendirdiklerine dikkati çeken Arslan, bu doğrultuda sanayinin karbon emisyonlarını azaltacak, ihracatçıların uluslararası sürdürülebilirlik standartlarına uyumunu kolaylaştıracak ve enerji dönüşümünde ihtiyaç duyulan teknolojilerin Türkiye'de üretilmesine katkı sağlayacak yatırımlara öncelik verdiklerini aktardı.

Arslan, yatırımlarla Türkiye, Almanya ve AB arasındaki ekonomik işbirliğini güçlendirdiklerini ve işletmelerin küresel pazarlardaki rekabet gücünü artırmayı hedeflediklerini vurguladı.

İmzaladıkları mutabakat zaptının gelecek dönemde hayata geçirilebilecek finansman işbirliklerine yönelik ortak iradelerini ortaya koyduğunu aktaran Arslan, şunları kaydetti:

"Gerekli değerlendirme ve onay süreçlerinin ardından işbirliğinin kapsamı ve finansman koşullarının netleştirilmesi bekleniyor. Söz konusu süreci, uluslararası finansman kuruluşlarıyla ilişkilerimizi daha da güçlendirmek ve ülkemizin yeşil dönüşümüne katkı sağlayacak yeni kaynaklara erişimi artırmak açısından önemli bir fırsat olarak değerlendiriyoruz. Gelecekte somut projelere dönüşmesini arzu ettiğimiz işbirliğimize sundukları yapıcı yaklaşım ve değerli katkılar dolayısıyla KfW'ye ve emeği geçen tüm paydaşlara teşekkür ediyorum."

KfW Bankacılık Grubu CEO'su Stefan Wintels de COP31 kapsamında VakıfBank ile 13 yıl önce kurdukları işbirliğini yenilemekten memnuniyet duyduklarını ifade etti.

Zaptın imzalanmasıyla iklimin korunması alanında birlikte çalışma niyetlerini bir kez daha teyit ettiklerini kaydeden Wintels, "Öngörülen yeni finansman, KOBİ'ler, kurumsal şirketler ve enerji üreticileri dahil VakıfBank müşterilerine yönelik iklim finansmanına odaklanacak. Her iki banka da Türkiye, AB ve Almanya'nın ortak ekonomik çıkarlarını ilerleten projelere öncelik verecek." değerlendirmesinde bulundu.

Bursa’da yaklaşık 5 yıldır kapalı olan Endülüs Park AVM’nin geleceğiyle ilgili önemli bir gelişme yaşandı. Vanlife İnşaat, Mudanya ilçesi Balat Mahallesi’nde bulunan alışveriş merkezinin satın alınması konusunda mevcut sahipleriyle anlaşmaya varıldığını ve protokolün imzalandığını açıkladı. Şirketin 10 Kasım 2026 tarihli açıklamasına göre, devir ve teslim işlemlerinin önümüzdeki günlerde başlatılması planlanıyor. Satın alma sürecinin tamamlanmasının ardından AVM’nin VANLİFE MALL adıyla yeniden hizmete açılması hedefleniyor.

“Yeni bir yaşam merkezi olacak”

Vanlife İnşaat Yönetim Kurulu, projeyle alışveriş, sosyal yaşam ve ticari faaliyetleri bir araya getiren modern bir yaşam merkezi oluşturmayı amaçladıklarını bildirdi. Açıklamada, “Hedefimiz; alışveriş, sosyal yaşam ve ticari faaliyetleri bir araya getiren, modern ve prestijli bir yaşam merkezi oluşturmaktır” ifadelerine yer verildi. Yaklaşık 5 yıldır ekonomik sorunlar nedeniyle kapalı bulunan Endülüs Park AVM’nin yeniden faaliyete geçirilmesi için ilk önemli adım atılırken, açılış tarihi ve yatırımın kapsamına ilişkin henüz ayrıntılı bir takvim açıklanmadı. Gözler şimdi devir işlemlerinin tamamlanmasına ve VANLİFE MALL projesinin ne zaman hayata geçirileceğine çevrildi.

Şirket açıklamasına göre, artan elektrik talebi, hız kazanan yenilenebilir enerji yatırımları ve elektrik sistemleri arasındaki bağlantıların güçlendirilmesi ihtiyacı, dünya liderlerinin COP31 kapsamında bir araya geldiği dönemde iletim şebekelerinin önemini artırıyor.

Bu kapsamda, elektrifikasyon alanında faaliyet gösteren Hitachi Energy ile Türkiye'nin ulusal elektrik iletim sisteminin sahibi ve işletmecisi TEİAŞ, ülkenin mevcut ve gelecekteki HVDC ihtiyaçlarına yönelik teknik işbirliği, ortak çalışmalar ve bilgi paylaşımını kapsayan bir çerçeve oluşturdu.

Taraflar, HVDC teknolojisinin yenilenebilir enerjinin şebekeye entegrasyonuna, sınır ötesi elektrik bağlantılarına ve daha güçlü ve esnek bir iletim sisteminin geliştirilmesine sağlayabileceği katkıları inceleyecek.

Şirketin Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı verilerine dayandırdığı bilgilere göre, sanayinin büyümesi, kentlerin ve altyapının genişlemesi, elektrikli ulaşımın yaygınlaşması ve ekonominin dijitalleşmesiyle Türkiye'de elektrik talebinin 2035'e kadar yüzde 50 artması bekleniyor.

Geçen yıl sonu itibarıyla yenilenebilir enerji kaynaklarının Türkiye'nin toplam elektrik kurulu gücü içindeki payı yüzde 62,3'e ulaştı. Elektrik talebi ve yenilenebilir kaynaklardan üretim arttıkça, elektriğin üretim noktalarından tüketim merkezlerine verimli ve güvenilir şekilde ulaştırılması için iletim şebekesinin güçlendirilmesi önem kazanıyor.

İş birliği kapsamında, Türkiye'de HVDC teknolojisinin uzun vadeli gelişimine odaklanılacak. Bu doğrultuda, yenilenebilir enerji koridorları, sınır ötesi elektrik bağlantıları, sırt sırta (back-to-back) dönüştürücü istasyonları, çok terminalli sistemler ve gelecekteki HVDC şebeke yapıları ele alınacak.

Taraflar ayrıca uluslararası deneyim ve referans projelerden Türkiye'de geliştirilecek HVDC sistemlerinin optimizasyonu ve standardizasyonunda nasıl yararlanılabileceğini değerlendirecek.

TEİAŞ Genel Müdürü Mustafa Pustu, artan yenilenebilir enerji üretiminin şebekeye entegre edilmesi ve bu enerjinin ihtiyaç duyulan noktalara güvenilir şekilde iletilmesinin, iletim planlamalarının merkezinde yer aldığını belirtti. Pustu, şunları kaydetti:

"HVDC teknolojisi, büyük miktarda temiz elektriğin uzun mesafelere düşük kayıplarla iletilmesini sağlarken elektrik sistemimizin kararlılığını ve dayanıklılığını da güçlendirerek bu dönüşümde kilit bir rol üstlenecek. Hitachi Energy ile yürüteceğimiz işbirliği sayesinde uluslararası deneyimden ve referans projelerden yararlanmayı, ortak teknik çalışmalar, kıyaslama ve detaylı maliyet analizleri yapmayı, mühendislerimizin bilgi birikimini daha da geliştirmeyi hedefliyoruz. Böylece Türkiye'nin gelecekteki HVDC yatırımlarının en verimli ve maliyet etkin şekilde planlanıp hayata geçirilmesine ve 2053 net sıfır emisyon hedefimize katkı sağlayacağız."

Hitachi Energy Şebeke Entegrasyonu İş Birimi Üst Yöneticisi Niklas Persson da elektrifikasyonun hızının, bunu mümkün kılan elektrik şebekelerinin gelişimine bağlı olduğunu belirterek, "Temiz elektriği büyük miktarlarda taşıyabilmek için iletim altyapısını güçlendirmek ve elektrik sistemleri arasındaki bağlantıları artırmak kritik önem taşıyor. TEİAŞ ile iş birliğimiz sayesinde HVDC alanındaki küresel deneyimimizi, TEİAŞ’ın Türkiye elektrik sistemine ilişkin derin bilgi birikimiyle bir araya getirerek daha güçlü bağlantılara sahip, dayanıklı bir şebekeye katkı sağlayabiliriz." değerlendirmesinde bulundu.

Anlaşmaya ilişkin imzalar, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar ile Kanada Çevre, İklim Değişikliği ve Doğa Bakanı Julie Dabrusin'in huzurunda, AtkinsRealis Başkanı ve Genel Müdürü Ian L. Edwards'ın şahitliğinde, TÜNAŞ Genel Müdürü Necati Yamaç ve AtkinsRealis Nükleer Enerji Başkanı Joe St. Julian tarafından atıldı.

Bakan Bayraktar'ın mart ayı başında Kanada'ya gerçekleştirdiği ziyaret sırasında iki şirket arasında nükleer enerji işbirliğine ilişkin mutabakat zaptı imzalanmıştı. Bu kapsamda yürütülen ön fizibilite çalışmasında sona gelinirken COP31'de imzalanan anlaşmayla CANDU teknolojisine yönelik kapsamlı fizibilite ve ön tasarım mühendisliği aşamasına geçiliyor.

Santral için olası saha ve finansman seçenekleri değerlendirilecek

Yeni varılan anlaşma, ön fizibilite çalışmasının sonraki aşaması olan CANDU reaktör teknolojisi özelinde fizibilite ve ön tasarım mühendisliğini kapsıyor. Anlaşma kapsamında öncelikle, Türkiye'de geliştirilebilecek bir nükleer santral projesinin fizibilite çalışmaları yürütülecek. Bu doğrultuda, santralin kurulacağı saha, CANDU reaktör teknolojisinin sahaya uyarlanması ve santralin işletilmesi gibi teknik konuların yanı sıra projenin finansmanı ve ekonomik boyutu da değerlendirilecek.

Yerli sanayinin projeye katılımı ve ihtiyaç duyulan nitelikli insan kaynağının yetiştirilmesine yönelik planlar hazırlanacak. Proje organizasyonu, uygulama takvimi, maliyet tahminleri ve risk değerlendirmelerine yönelik çalışmalar gerçekleştirilecek.

Anlaşmayla fizibilite çalışmalarından ön tasarım mühendisliği aşamasına kadar projenin teknik ve ticari açıdan daha ayrıntılı şekilde değerlendirilmesi ve olgunlaştırılması hedefleniyor. Böylece olası yatırım kararlarına temel oluşturacak güvenilir verilerin ortaya konulması ve projenin sonraki aşamalarına yönelik yol haritasının belirlenmesi amaçlanıyor.

Nükleer enerjide uzun vadeli yol haritası netleşecek

Bakan Bayraktar, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada, anlaşmanın Türkiye ile Kanada arasındaki güçlü işbirliğini somut ve ileri bir aşamaya taşıdığını belirterek, "Bu kapsamda Türkiye Nükleer Enerji AŞ ile AtkinsRealis bünyesindeki Candu Energy Inc. arasında imzalanan 'Candu Fizibilite ve Ön Tasarım Mühendisliği Mutabakat Anlaşması' ile doğrudan CANDU reaktör teknolojisi özelinde kapsamlı Fizibilite ve Ön Tasarım Mühendisliği (FEED) aşamasına geçiyoruz." ifadesini kullandı.

Türkiye'de geliştirilecek yeni nükleer santral projesinin saha seçimi, teknolojinin uyarlanması, işletme süreçleri ve finansman boyutunun en ince ayrıntısına kadar değerlendirileceğini aktaran Bayraktar, şunları kaydetti:

"Sürecin bizim için en kritik ve vazgeçilmez boyutu ise yerli sanayimizin sürece maksimum katılımı ve nitelikli insan kaynağımızın geliştirilmesidir. Bu doğrultuda, güçlü bir yerlileştirme ve eğitim planlamasıyla birlikte proje organizasyonu, uygulama takvimi, maliyet tahminleri ve risk analizlerine yönelik çalışmaları titizlikle yürüteceğiz. Fizibilite ve Ön Tasarım Mühendisliğini kapsayan bu süreç, projenin teknik ve ticari açıdan olgunlaşmasını sağlayarak nihai yatırım kararlarımız için son derece güvenilir bir zemin oluşturacaktır. Nükleer enerjideki uzun vadeli yol haritamızı netleştirecek ve arz güvenliğimizi tahkim edecek bu adımın ülkelerimiz için hayırlı olmasını diliyorum."

(AA)

Jeopolitik gelişmelerin dış talep üzerindeki riskleri canlı tutmakla birlikte küresel büyümenin savaşın ilk dönemindeki beklentilere göre daha dirençli seyrettiğini ifade eden Karahan, bu çerçevede dış talep varsayımlarını her iki yıl için de koruduklarını söyledi.

Karahan, Hürmüz Boğazı üzerinden enerji sevkiyatının normalleşmesine ilişkin beklentilerin zayıflaması ve bölgedeki gerilimlerin artmasının petrol fiyatlarını yukarı yönlü etkilediğine dikkati çekti.

Bu gelişmeleri dikkate alarak petrol fiyatı varsayımlarını 2026 ve 2027 yılları için yukarı yönlü güncellediklerini bildiren Karahan, "Doğal gaz fiyatlarındaki yükseliş, petrol fiyatlarına göre daha belirgin oldu. Enerji arzındaki aksaklıklar, rafineri marjlarındaki artış ve yükselen taşımacılık maliyetleri de ithalat fiyatları üzerinde baskı oluşturuyor. Bu çerçevede ithalat fiyatları varsayımlarımızı da her iki yıl için yukarı yönlü güncelledik." ifadelerini kullandı.

Karahan, bunlara ek olarak, gıda fiyatları varsayımlarını artan enerji ile taşımacılık maliyetleri ve tarımsal emtia fiyatlarındaki görünüm kaynaklı olarak yükselttiklerini dile getirdi.

Karahan, tahminleri oluştururken para politikasında sıkı duruşun korunduğu görünümü esas aldıklarını, ayrıca ekonomi politikalarındaki eş güdümün de devam edeceği varsayımını yansıttıklarını söyledi.

Karahan, sözlerini şöyle sürdürdü:

"Önceki Enflasyon Raporu döneminde ara hedeflerimizi korumuş, 2027 yılı ve sonrası için ara hedeflerin değerlendirilmesinde savaşın kalıcılığına ilişkin belirsizliklerin ve OVP (2027-2029) çerçevesinin netleşmesinin belirleyici olacağını ifade etmiştik. Geldiğimiz noktada, para politikasının kontrol ufkunu ve güncellenen makroekonomik görünümü dikkate alarak 2027 ve sonrası döneme ilişkin ara hedeflerimizi yukarı çektik. Tahminlerimize geçecek olursak, 2026 yıl sonu enflasyon tahminimizi yüzde 29,5 olarak yukarı yönlü güncelledik. Enflasyonun 2027 yıl sonunda ara hedeflerimiz olan yüzde 21’e, 2028 yıl sonunda yüzde 13,5’e, 2029 yıl sonunda yüzde 9’a geriledikten sonra orta vadede enflasyon hedefi olan yüzde 5 seviyesinde istikrar kazanacağını öngörüyoruz. Tahminlerdeki güncellemede savaş kaynaklı gelişmeler belirleyici oldu. Savaşın seyrine ilişkin belirsizliklerin sürmesi ve enerji fiyatlarının, bir önceki rapor dönemine kıyasla daha uzun süre yüksek kalacağı beklentisi, enflasyon tahminlerini yukarı yönlü etkiledi."

Gıda enflasyonu varsayımındaki güncellemenin tahmin patikasındaki yükselişe katkıda bulunduğunu, OVP makroekonomik çerçevesi ve ortaya konulan yönetilen/yönlendirilen fiyatlara ilişkin düzenlemelerin tahminlere yansıtıldığını belirten Karahan, bunlara ilaveten, enflasyon tahmin patikasının yukarı yönlü güncellenmesinde öne çıkan bir diğer unsurun da savaşın etkilerinin beklenenden kalıcı hale gelmesi olduğunu vurguladı.

Karahan, bu durumun enflasyon beklentilerinde geçen rapor döneminde öngördükleri iyileşmeyi sınırladığını dile getirdi.

Çıktı açığı patikasının sınırlı bir miktar yukarı yönlü güncellendiğini ancak finansal koşullardaki sıkılığın korunmasıyla, tahmin ufku boyunca dezenflasyonu destekleyici seviyelerde kaldığını ifade eden Karahan, şu değerlendirmelerde bulundu:

"Jeopolitik gelişmeler ile finansal piyasalar ve emtia fiyatlarında yaşanan oynaklıkların etkisiyle ekonomik görünüme ilişkin belirsizlik yüksek seyrediyor. Enerji tarafında jeopolitik gelişmeler önde gelen risk unsuru olmaya devam ediyor. Ayrıca, doğal gaz tarafındaki arz yönlü kısıtlar da enerji fiyatları üzerindeki baskıyı canlı tutuyor. Gıda fiyatları tarafında da savaşın ve olumsuz hava koşullarının uluslararası tarımsal emtia ve tarımsal girdi fiyatları üzerindeki etkisi önemini koruyor. Ayrıca, yönetilen/yönlendirilen kategorisindeki ürünlerde gerçekleşebilecek fiyat ayarlamaları da bu yöndeki riskleri artırabilir.

Diğer taraftan, yurt içi arz koşullarındaki gelişmeler, özellikle işlenmemiş gıda grubunda her iki yönde de oynaklık yaratabilecek bir faktör olarak karşımızda duruyor. Ek olarak, arz şoklarının enflasyon beklentileri ve fiyatlama davranışı açısından riskler barındırdığını vurgulamak isterim. Enerji ve diğer emtia fiyatlarındaki artışların uzun süre devam etmesi ve maliyet şoklarının sıklaşması, dezenflasyon sürecini yavaşlatma riski taşıyor."

Karahan, bu şokların enflasyon beklentileri ve firmaların fiyatlama davranışları üzerindeki ikincil etkilerini takip ettiklerini söyledi.

"Yurt içi talep koşulları baz senaryoda öngördüğümüzden daha zayıf seyredebilir"

Karahan, para politikasının gecikmeli etkileri ve finansal koşulların daha fazla sıkılaşması gibi unsurlarla yurt içi talep koşullarının baz senaryoda öngördüklerinden daha zayıf seyredebileceğine dikkati çekerek, bu durumun enflasyon tahminleri üzerinde aşağı yönlü risk oluşturduğunu belirtti.

Para politikası duruşunu oluştururken risklerin yönünü ve enflasyon beklentileri üzerindeki olası etkilerini bütüncül bir yaklaşımla değerlendirmeye devam edeceklerini vurgulayan Karahan, şunları kaydetti:

"Dezenflasyon süreci, ivme kaybetmekle birlikte devam ediyor. Talep koşullarının dezenflasyon sürecine katkısı bu dönemde belirginleşti. Para politikasının daha yoğun etkilediği kalemlerde enflasyondaki yavaşlamayı net bir şekilde görüyoruz. Nitekim, enflasyonun ana eğilimindeki iyileşme sürüyor ancak jeopolitik gelişmeler kaynaklı arz yönlü şoklar nedeniyle bu iyileşmenin manşet enflasyona yansımaları henüz sınırlı kalıyor. Bu görünüm, ihtiyatlı duruşun sürdürülmesini gerektiriyor. Her fırsatta vurguladığım gibi fiyat istikrarı, sürdürülebilir büyüme ve toplumsal refah artışı için bir ön koşul.

Bu nedenle, ara hedeflerle uyumlu bir seyir içinde fiyat istikrarı sağlanana kadar sıkı para politikası duruşumuzu kararlılıkla sürdüreceğimizi yeniden belirtmek isterim."

Son dönemdeki verilerin, enflasyonun ana eğilimindeki iyileşmenin belirginleştiğine işaret ettiğini belirten Karahan, özellikle hizmet enflasyonunda, geçmişte yüksek atalet sergileyen kalemlerdeki yavaşlamayı önemli bulduklarını söyledi.

Karahan, temel mal enflasyonunun da maliyet baskılarına rağmen düşük seyrettiğini ifade ederek, bu gelişmede sıkı para politikasının talep koşulları üzerindeki etkisinin önemli rol oynadığına dikkati çekti.

Bununla birlikte jeopolitik gelişmelerin yol açtığı arz yönlü şokların manşet enflasyondaki düşüşü sınırladığını dile getiren Karahan, "Bu durumun devam etmesi, enflasyon görünümüne ilişkin yukarı yönlü riskleri canlı tutuyor ve ihtiyatlı bir duruş gerektiriyor. Dezenflasyonun devamını ve enflasyonun ara hedeflerimizle uyumlu şekilde gerilemesini sağlayacak sıkı para politikası duruşumuzu sürdüreceğiz." diye konuştu.

Eylül ve ekim aylarında ham petrol ve doğal gaz fiyatlarında belirgin yükseliş yaşandığını aktaran Karahan, şu değerlendirmeleri yaptı:

"ABD seçimleri sonrası çatışmaların tekrar şiddetleneceği yönündeki beklentiler zayıflarken düşen risk primi de fiyatlara yansıdı. Bu düşüşe rağmen enerji fiyatları hem önceki Rapor döneminin hem de savaş öncesi seviyenin üzerinde kalmaya devam etti. Fiyatlardaki oynaklık sürerken her iki yönde de risklerin olduğunu değerlendiriyoruz. Küresel tedarik zincirlerindeki aksamalar sürüyor. Eylül ayındaki gelişmeler sonrasında Hürmüz Boğazı'na alternatif ticaret yollarındaki riskler arttı. Ticaret rotalarının uzaması ve sigorta maliyetlerindeki artışlar navlun maliyetlerini önemli ölçüde yukarı çekti. Kasım ayındaki gelişmeler ise sınırlı bir düşüş sağladı. Gelinen noktada alternatif güzergahların kapasite sınırları, bölgesel saldırı riskleri, yüksek lojistik maliyetleri ve azalan stoklar enerji fiyatlarını olumsuz etkilemeye devam ediyor. Bütün bu gelişmelere bağlı olarak ithalat fiyatlarında enerji kaynaklı yüksek seyir sürüyor."

Karahan, savaşın küresel büyüme görünümü üzerindeki etkisinin savaş bölgesi dışında görece sınırlı olduğunu bildirdi.

Yapay zeka yatırımlarındaki artışın, savaşın neden olduğu negatif arz şokunu dengeleyen bir unsur olduğunu vurgulayan Karahan, ülkelerin büyüme görünümlerinin jeopolitik gelişmelerden ve teknoloji yatırımlarından etkilenme düzeylerine göre farklılık gösterdiğine değindi.

TCMB Başkanı Karahan, Türkiye'nin dış talep görünümünün ise bölgeyle güçlü ticaret bağları nedeniyle olumsuz etkilendiğini, diğer bazı önemli ticaret ortaklarında görece iyileşen büyüme görünümünden olumlu etkilendiğini ifade ederek, "Bu çerçevede dış talebin 2026 yılı için zayıf olacağı, 2027 yılında ise bir miktar toparlanacağı doğrultusundaki öngörümüzü koruyoruz. Yüksek seyreden enerji fiyatları, küresel enflasyon ve enflasyon beklentileri üzerinde etkili olmayı sürdürüyor." dedi.

Ülkeler arası farklılaşmalar olmakla birlikte manşet enflasyonun bu rapor döneminde de artmaya devam ettiğini kaydeden Karahan, kısa dönem enflasyon beklentileri artış eğilimini korurken çekirdek enflasyonun görece yatay seyrettiğini söyledi.

Karahan, bununla birlikte olası ikincil etkiler nedeniyle küresel enflasyon görünümünün daha da bozulma riski bulunduğuna işaret ederek, şunları söyledi:

"Birçok merkez bankası, enflasyon görünümü ve beklentilerindeki bozulmayı kontrol altında tutmak için savaş öncesine göre daha sıkı bir parasal duruş tercih ediyor. Nitekim ABD ve Avrupa Merkez Bankaları eylül ayında politika faizlerini artırdılar. Söz konusu bankaların beklenen faiz patikalarının da önceki Rapor dönemine göre yukarı kaydığını görüyoruz. Gelişmiş ülkelerin uzun vadeli tahvil faizleri dalgalı ve yüksek düzeyini koruyor. Kamu borç stoklarındaki artış, küresel ekonomi politikalarının ve jeopolitik gelişmelerin artan belirsizliği ve enflasyon beklentilerindeki bozulma bunun temel sebeplerinden. Bu durum küresel finansal piyasalar açısından da risk oluşturuyor. Jeopolitik gelişmelerin yanı sıra gelişmiş ülke merkez bankalarının sıkılaşma adımları ve uzun vadeli tahvil faizlerindeki artışlara bağlı olarak gelişmekte olan ülkelerden portföy çıkışları eylül ayı itibarıyla tekrar hızlandı. Savaş dönemi genelinde giriş gözlenen tahvil piyasalarında eylül ayında girişler dururken ekim ayında bir miktar çıkış oldu."

"Kapasite kullanım oranı tarihsel ortalamasının altındaki seyrini sürdürüyor"

TCMB Başkanı Karahan, küresel görünümün ardından yurt içi makroekonomik gelişmelere ilişkin değerlendirmelerde bulundu.

Yılın ikinci çeyreğinde büyümenin yıllık yüzde 2,3 oranında gerçekleşerek yavaşladığını belirten Karahan, diğer taraftan sıkı para politikasının hedeflenen bir sonucu olarak talep kompozisyonunun dengeli bir görünüm sunduğunun altını çizdi.

Karahan, nihai yurt içi talebin belirgin şekilde ivme kaybettiğini​​​​​​​ net ihracatın yıllık büyümeye pozitif katkı verdiğini aktararak, ikinci çeyrekte kuvvetli artış gösteren sanayi üretiminin üçüncü çeyrekte azaldığını, oynaklığı yüksek sektörler dışlandığında da benzer şekilde gerilediğini kaydetti.

Diğer yandan hizmet üretiminin ağustos ayı itibarıyla üçüncü çeyrekte arttığını bildiren Karahan, "Kapasite kullanım oranı tarihsel ortalamasının altındaki seyrini sürdürüyor. Bu oran, üçüncü çeyrekte geriledikten sonra ekim ayı itibarıyla dördüncü çeyrekte bir miktar arttı." ifadesini kullandı.

Karahan, üçüncü çeyrekte manşet işsizlik oranının yataya yakın seyrettiğini belirterek, şunları kaydetti:

"İşsizlik oranı geçmiş dönem ortalamalarının oldukça altında olsa da geniş tanımlı göstergeler daha az sıkı bir iş gücü piyasasına işaret ediyor. Nitekim atıl iş gücü oranı ve ilan başına başvuru sayıları yüksek seyrediyor. Altın hariç perakende satışların büyümesindeki yavaşlamanın üçüncü çeyrekte de devam ettiğini görüyoruz. Trendinden arındırıp baktığımızda ise perakende satışlardaki ivme kaybı daha belirgin. Kart harcamalarının birkaç çeyrek boyunca yataya yakın seyretmesi de talepteki yavaşlamayı teyit ediyor. Talep göstergelerine ilişkin veriler bir bütün olarak talep koşullarının dezenflasyonist düzeyde olduğunu gösteriyor. Çıktı açığı göstergelerinin hem büyük çoğunluğu hem de ortalaması, bir süredir olduğu gibi üçüncü çeyrekte de negatif düzeye işaret ediyor."

"Talep koşullarında dezenflasyonist görünüm korunacak"

Fatih Karahan, önümüzdeki dönemde talep koşullarında dezenflasyonist görünümün korunacağını öngördüklerinin altını çizdi.

Küresel ticaret ve jeopolitik koşullardaki zorluklara rağmen ihracatın ikinci ve üçüncü çeyrekte olumlu bir performans sergilediğine değinen Karahan, üçüncü çeyrekte altın ve enerji dengelerindeki iyileşmenin dış ticarete olumlu katkı verirken iç talepteki zayıf seyrin de etkisiyle ithalatın gerilediğini bildirdi.

Karahan, bu çerçevede üçüncü çeyrekte azalan dış ticaret açığının ekim ayında enerji fiyatlarındaki artış kaynaklı olarak yükseldiğini dile getirerek, gelinen noktada bu açığın arkasındaki ithalat dinamiklerini bileşenlerine ayırarak incelemenin faydalı olacağını bildirdi.

Jeopolitik gelişmelerin etkisiyle enerji ithalatının yukarı yönlü seyretmeye devam ettiğini aktaran Karahan, "Azalış eğilimini üçüncü çeyrekte de sürdüren altın ithalatı ekim itibarıyla yatay bir seyir izliyor. Altın ve enerji hariç tutulduğunda ise ithalat yataya yakın seyrediyor." dedi.

Karahan, mal grupları bazında jeopolitik gelişmelerin enerji dışındaki ham madde fiyatları üzerinde de yukarı yönlü baskı oluşturduğunu ifade etti.

Bu durumun ara malı ithalatını da artıran bir unsur olduğunu kaydeden Karahan, şu değerlendirmelerde bulundu:

"Öte yandan iç talep koşullarıyla uyumlu olarak tüketim malı ithalatı ekim ayı itibarıyla üçüncü çeyrekteki seviyesinin altında gerçekleşirken yatırım malı ithalatı mevcut seviyesini koruyor. Hizmet gelirlerinin önemli bir bileşeni olan turizmde savaşa rağmen genel görünümün bozulmadığını görüyoruz. Ocak-eylül döneminde ülkemize gelen toplam ziyaretçi sayısı bir önceki yıla göre sınırlı geriledi. Diğer taraftan ortalama turizm harcamalarındaki güçlü seyir toplam ziyaretçi sayısındaki azalışı telafi etti. Böylelikle turizm gelirleri önceki yılın aynı döneminin üzerinde gerçekleşti. Bu çerçevede cari işlemler dengesi gelişmelerine de kısaca değinmek istiyorum. Yılın başından bu yana cari açık milli gelire oran olarak tarihsel ortalamaların altında yatay bir seyir izliyor. Artan enerji fiyatlarının olumsuz etkisine rağmen enerji hariç dış ticaret dengesindeki iyileşme, bu dönemde 12 aylık birikimli cari açığın sınırlı olarak gerilemesinde rol oynuyor."

Karahan, olumsuz dış koşullara rağmen üçüncü çeyrekte de cari açığın yatay seyrettiğini tahmin ettiklerini bildirdi.

Söz konusu görünümde dış ticaret açığının ılımlı seyri ve turizm gelirlerinin katkısının etkili olduğunu belirten Karahan, enerji fiyatlarının yüksek seyrinin artan enerji ithalatı ve zayıflayan dış talep kanallarıyla dış ticaret açığı üzerinde yukarı yönlü risk taşıdığına dikkati çekti.

Karahan, diğer taraftan iç talepteki yavaşlamanın cari dengeyi desteklediğine değinerek, "Bu doğrultuda 2026 yılında cari açığın milli gelire oranının uzun dönem ortalamasının altında gerçekleşeceğini öngörüyoruz. Ekim ayında yıllık tüketici enflasyonu yüzde 29,8 olarak gerçekleşti." ifadelerini kullandı.

Yılın ilk aylarında yüksek seyreden gıda enflasyonuna ek olarak şubat ayı sonunda başlayan jeopolitik gelişmeler nedeniyle oluşan arz yönlü baskıların dezenflasyon sürecinde ivme kaybına neden olduğunu ifade eden Karahan, uygulanan politikaların da katkısıyla enflasyonun mayıs ayı sonrasında gerilemeye başladığını belirtti.

Ancak bu düşüşün enerji fiyatlarının yeniden yükselmesiyle son dönemde ivme kaybettiğini aktaran Karahan, şunları söyledi:

"Nitekim ekim ayında yıllık tüketici enflasyonu yataya yakın seyrederken B ve C göstergelerinde gerileme devam etti. Bu ayrışma, enerji kaynaklı baskılara karşın diğer kalemlerdeki iyileşmenin sürdüğüne işaret ediyor. Ayrışmayı ana gruplar düzeyinde ele aldığımızda tablo daha da netleşiyor. Ekim ayı itibarıyla enerji grubu dışındaki tüm ana gruplarda yıllık enflasyon geçen yıla kıyasla geriledi. Hizmet enflasyonundaki yavaşlama yıl boyunca devam ederken temel mal enflasyonu düşük seyrini koruyor. Gıda enflasyonu ise oynak bir seyir izliyor. Buna karşılık enerji grubu diğer tüm gruplardan ayrışıyor. Bu grupta yıllık enflasyon her çeyrekte güçlenerek ekim ayında yüzde 51,4'e ulaştı.

Dolayısıyla bu yıl dezenflasyon sürecindeki ivme kaybının esas olarak jeopolitik gelişmelerin enerji fiyatları üzerindeki etkisinden kaynaklandığını değerlendiriyoruz. Enerji arzına ilişkin riskler savaşın etkisiyle arttı ve yurt içi enerji fiyatları olumsuz etkilendi. Bu dönemde akaryakıt, doğal gaz, tüp gaz ve kömür fiyatlarındaki artışlar öne çıktı. Enerji fiyatlarındaki bu artışların diğer kalemlere ne ölçüde yansıdığını, yani dolaylı etkileri yakından takip ediyoruz. Şubat ayından bu yana enerji fiyatları yüzde 43 artarken ana eğilimdeki artış yüzde 17 ile daha sınırlı oldu."

Enerjinin doğrudan maliyet unsuru olduğu ulaştırma hizmetlerinde fiyatların yüzde 28 artarak hizmet grubu genelinin üzerinde seyrettiğini, temel mallarda ise artışın yüzde 11 ile sınırlı kaldığını belirten Karahan, "Bu görünüm, dolaylı etkilerin şimdiye kadar görece kontrol altında kaldığını ima ediyor. Bununla birlikte, enerji fiyatlarındaki artışların kalıcı olması halinde dolaylı etkilerin güçlenebileceği riskini göz ardı etmiyoruz." diye konuştu.

Karahan, arz yönlü bir diğer unsur olan gıda fiyatlarına değinerek, yılın ilk aylarında yüksek seyreden gıda enflasyonunun dezenflasyon sürecindeki yavaşlamada etkili olduğunu ancak bu yıl daha ılımlı seyreden hava koşulları sayesinde tarımsal üretimin toparlandığını, gıda enflasyonunun da yılın ikinci yarısında gerilediğini söyledi.

Taze meyve ve sebze fiyatlarının gıda enflasyonunda dalgalanmalara neden olduğunu belirten Karahan, "Bitkisel üretimin olumlu seyrettiği meyvelerde enflasyon ılımlı seyrederken, sebzeler bu görünümden ayrışıyor. Öncü veriler sebze fiyatlarının kasım ayında da yükselişini sürdürdüğüne işaret ediyor." ifadelerini kullandı.

Karahan, 2025 yılının kasım ve aralık aylarında sebze fiyatlarındaki olumlu seyrin de etkisiyle aylık tüketici enflasyonunun sırasıyla yüzde 0,87 ve yüzde 0,89 ile düşük gerçekleştiğini anımsatarak, şunları söyledi:

"Bu düşük baz nedeniyle kasım ayında yıllık enflasyondaki gerilemenin duraksaması mümkün. Ancak bu durum, enflasyonun ana eğilimindeki iyileşmenin durduğu anlamına gelmeyecek. Daha önce de ifade ettiğim gibi aylık enflasyon verileri dönemsel kaymalar ya da bir kerelik arz şokları gibi geçici unsurlar nedeniyle oynaklık gösterebiliyor. Bu nedenle para politikası kararlarımızı tek bir aylık veriye göre değil, birkaç aylık dönemde ortaya çıkan eğilime ve bunun ima ettiği enflasyon görünümüne bakarak şekillendiriyoruz."

Hizmet ve temel mal enflasyonu

Karahan, ana eğilimin önemli bir bileşeni olan hizmet enflasyonuna işaret ederek, "Arz şoklarına rağmen hizmet enflasyonundaki yavaşlama devam ediyor. Talep koşullarındaki zayıflama da bu görünümü destekliyor." diye konuştu.

Hizmet grubunda yıllık enflasyonun ekim itibarıyla yüzde 36,6'ya gerilediğini aktaran Karahan, son üç aylık yıllıklandırılmış eğilimin eylüldeki yüzde 33 seviyesinden ekimde yüzde 30,9'a inerek yıllık hizmet enflasyonunun yaklaşık 6 puan altında gerçekleştiğini kaydetti.

Karahan, bu görünümün hizmet enflasyonundaki gerilemenin gelecek dönemde de devam edeceğine işaret ettiğini söyledi.

Hizmet grubundaki iyileşmenin hızının alt kalemlere göre değiştiğini belirten Karahan, talep koşullarına duyarlılığın, geçmiş enflasyona endekslemenin ve jeopolitik gelişmelerin bu ayrışmada rol oynadığını ifade etti.

Karahan, eğitim hizmetleri enflasyonunun geçen yıla göre yavaşladığını, eylüldeki artışların etkisiyle öngörülerinin üzerinde gerçekleştiğini bildirdi.

Geçen yıl yüzde 23 olan haberleşme hizmetleri enflasyonunun bu yıl yüzde 43'e yükseldiğini aktaran Karahan, bu kalemde fiyat artışlarının son iki ayda belirgin şekilde yavaşladığını dile getirdi.

Akaryakıt fiyatlarındaki artışın etkisiyle ulaştırma hizmetlerinde yıllık enflasyonun yüzde 42,5 ile geçen yılın bir miktar üzerinde seyrettiğini belirten Karahan, kira ve diğer hizmetlerin yanı sıra talep koşullarına duyarlılığı görece yüksek olan lokanta ve oteller gibi alt kalemlerde dezenflasyonun sürdüğünü söyledi.

Karahan, uzun süredir hizmet enflasyonunun belirgin şekilde üzerinde seyreden aylık kira artışlarının son aylarda kayda değer biçimde yavaşlayarak hizmet grubu genelinin altına indiğini aktardı.

Bu gelişmenin hizmet enflasyonunda kira kaleminden kaynaklanan ataletin zayıfladığını gösterdiğini ifade eden Karahan, "Sağ panelde yakın dönem kira eğilimini, yıllık tüketici enflasyonu ile birlikte görüyorsunuz. Kirada yıllıklandırılmış yakın dönem eğilim yüzde 30’un altına inerek tüketici enflasyonu seviyesine ulaştı. Bu durum, kira enflasyonundaki gerilemenin önümüzdeki dönemde de süreceğine işaret ediyor." diye konuştu.

Karahan, temel mal enflasyonuna ilişkin şunları kaydetti:

"Jeopolitik gelişmeler nisan ayı ile birlikte temel mal enflasyonunu geçici olarak yükseltti. Takip eden aylarda ise bu baskının azaldığını gördük. Nitekim, temel mal grubunda yıllıklandırılmış yakın dönem eğilim yüzde 11,5 ile yıllık enflasyonun altına gerilemiş durumda. Talepteki yavaşlama ve Türk lirasındaki ılımlı seyir, arz yönlü baskılara rağmen temel mal enflasyonundaki artışı sınırladı. Bu gelişmeler, sıkı para politikasının arz şoklarının enflasyona yansımalarını sınırlamadaki rolünü ortaya koyuyor."

"Ana eğilimdeki iyileşmenin kalıcılığını belirleyecek unsurlardan biri enflasyon beklentileri"

Karahan, alt gruplardaki iyileşmenin enflasyon eğilimine ne ölçüde yansıdığını ana eğilim göstergeleri üzerinden değerlendirerek, savaşın etkisiyle mart-haziran döneminde yükselen ana eğilimin temmuzdan itibaren gerilemeye başladığını söyledi.

Aylık ana eğilimin ilk çeyrekte ortalama yüzde 2,1, ikinci çeyrekte yüzde 2,3 olduğunu, üçüncü çeyrekte yüzde 1,8'e gerilediğini ve ekimde bu seviyesini koruduğunu aktaran Karahan "Yıllıklandırılmış ana eğilim ise savaş döneminde yüzde 30'lar seviyesine çıkmıştı. Ekim ayı itibarıyla yüzde 23,7'ye gerileyerek yıllık enflasyonun yaklaşık 6 puan altına indi. Ana eğilimin yıllık enflasyonun altında seyretmesi arz yönlü baskılar sönümlendikçe yıllık enflasyonun bu seviyelere yakınsayacağına işaret ediyor. Bu gelişmeyi, sıkı para politikası duruşumuzun talep ve fiyatlama davranışları üzerindeki etkilerinin bir yansıması olarak değerlendiriyoruz. Ana eğilimdeki bu iyileşmeyi, çok değişkenli trend enflasyon göstergesi de teyit ediyor." diye konuştu.

Karahan, yılın başında aylık yüzde 2,2 civarında seyreden göstergenin son aylarda belirgin şekilde gerileyerek ekimde yüzde 1,7'ye indiğini, farklı yöntemlerle hesaplanan göstergelerin aynı yöne işaret etmesinin ana eğilimdeki yavaşlamaya ilişkin değerlendirmelerini güçlendirdiğini ifade etti.

Ana eğilimdeki iyileşmenin kalıcılığını belirleyecek unsurlardan birinin enflasyon beklentileri olduğunu söyleyen Karahan, arz şoklarının ikincil etkileri açısından da beklentileri yakından izlediklerini kaydetti.

Karahan, savaşın ilk dönemlerinde orta vadeli enflasyon görünümünü, beklentilerdeki olası bozulma ve iktisadi faaliyetteki soğuma olmak üzere iki temel kanalın etkileyeceğini belirttiklerini anımsattı.

Bu kanallardan hangisinin baskın çıkacağının ve enflasyon görünümünün ne yöne evrileceğinin para politikası duruşuna bağlı olduğunu ifade ettiklerini aktaran Karahan, şöyle konuştu:

"Geldiğimiz noktada, para politikasındaki sıkı duruşumuzun katkısıyla enflasyon beklentilerindeki bozulmanın sınırlı kaldığını, talepteki zayıflama neticesinde enflasyonun ana eğiliminin gerilediğini görüyoruz. Bununla birlikte enflasyon beklentilerinde sene başında öngördüğümüz düzeyde bir iyileşmenin olmaması dezenflasyon süreci açısından risk unsuru olmaya devam ediyor ve ihtiyatlı duruşumuzu sürdürmeyi gerekli kılıyor."

"Yatırım fonu piyasasında yaşanan gelişmelerin yayılma riskini sınırlamak için adımlar attık"

TCMB Başkanı Karahan, ağustosun son haftasında para politikası çerçevesini normalleştirerek bir hafta vadeli repo ihalelerine yeniden başladıklarını anımsatarak, böylece para piyasalarında gecelik faizlerin yüzde 40 olan üst bant seviyesinden yüzde 37 olan politika faizine gerilediğini söyledi.

Karahan, ekim ayındaki Para Politikası Kurulu toplantısında politika faizini 100 baz puan indirerek yüzde 36'ya getirdiklerini bildirdi.

Finansal piyasalardaki son gelişmeleri dikkate alarak likidite araçlarını ve makroihtiyati çerçeveyi aktif şekilde kullandıklarını belirten Karahan, öncelikle yatırım fonu piyasasında yaşanan gelişmelerin yayılma riskini sınırlamak için adımlar attıklarını ifade etti.

Karahan, "Likidite imkanlarını gözden geçirerek bankalara likidite yönetiminde esneklik sağladık. TLREF piyasasındaki oynaklığın azaltılması amacıyla doğrudan alım miktarını artırdık. Özel sektör tahvillerinin itfası için kullandırılan kredileri büyüme sınırından muaf tuttuk." diye konuştu.

Kredi piyasasındaki ılımlı seyri ve artan aktif kalitesi risklerini göz önünde bulundurarak kredi büyüme sınırlarını bir miktar genişlettiklerini aktaran Karahan, bankaların uzun vadeli finansman imkanlarını desteklemek ve piyasa mekanizmasının işlevselliğini artırmak amacıyla zorunlu karşılık maliyetlerini de azalttıklarını anlattı.

Karahan, ağustosta haftalık repo fonlamasına geçiş ve ekimdeki politika faizi indirimiyle ağırlıklı ortalama fonlama maliyetinin toplam 400 baz puan gerilediğini, bu değişimin mevduat ve kredi faizlerine büyük ölçüde yansıdığını söyledi.

Kredi faizlerine geçişkenliğin bankaların karlılığı ve kredi riski gibi birçok etkene bağlı olduğunu belirten Karahan, konuyu raporda yer alan bir kutuda daha ayrıntılı incelediklerini kaydetti.

Karahan, artan jeopolitik riskler ve altın fiyatlarındaki gelişmeler nedeniyle TL payında dalgalanmalar görülebildiğini ifade ederek, şunları söyledi:

"Sıkı para politikası duruşumuz ve destekleyici makro ihtiyati araç setimiz yurt içi yerleşiklerin TL mevduat tercihinin korunmasında etkili oldu. Fon piyasasındaki gelişmeler sonrasında fonlardan çıkışlar büyük oranda mevduata yöneldi. Mevduata yönelimin para birimi kompozisyonunun mevcut TL payı ile uyumlu olduğunu görüyoruz. Nitekim, TL payı yatırım fonları dahil ve hariç yatay seyrini sürdürüyor."

"Kur oynaklığı düşük seyrini devam ettiriyor"

Karahan, 2025'in son çeyreğinde bilanço dönemi başta olmak üzere takvim etkileriyle hızlanan kredi büyümesinin, 2026'nın ikinci yarısında belirgin şekilde yavaşladığını bildirdi.

Sıkı para politikasına ek olarak büyüme sınırlarının düşürülmesi ve istisnaların daraltılmasının da bu yavaşlamada etkili olduğunu belirten Karahan, şubat sonunda yüzde 35 olan toplam kredi büyümesinin yüzde 20 civarına gerilediğini söyledi.

Karahan, "Kredi türleri bazında büyüme oranlarına baktığımızda, TL ticari kredilerin yüzde 34 seviyesinde büyüdüğünü, bireysel kredilerde ise büyümenin belirgin şekilde gerileyerek yüzde 15 seviyelerine düştüğünü görüyoruz. Kur etkisinden arındırılmış yabancı para kredi büyümesi ise yüzde 9 ile ılımlı bir seyir izliyor." diye konuştu.

Tahsili gecikmiş alacak (TGA) oranlarındaki kademeli yükselişin sürdüğünü belirten Karahan, toplam TGA oranının tarihsel ortalamasına yakın seyrettiğini aktardı.

Karahan, toplam krediler içinde önemli paya sahip ticari kredilerde TGA oranlarının tarihsel ortalamalarının altında kaldığını kaydederek, ihtiyaç kredileri ve bireysel kredi kartlarında bu oranların tarihsel ortalamalarının üzerinde olduğunu ve bireysel kredilerdeki TGA gelişmelerini yakından izlediklerini söyledi.

Önceki rapor döneminden bu yana fonlama maliyetlerindeki düşüşe paralel olarak getiri eğrisinin kısa ucunun gerilediğini aktaran Karahan, uzun vadelerde hafif yükseliş görüldüğünü belirtti.

Karahan, kur oynaklığı düşük seyrini devam ettirirken yurt içi ve yurt dışı finansal piyasalardaki gelişmelerin etkisiyle ülke kredi risk priminde sınırlı bir artış yaşandığını kaydetti.

Rezervlere ilişkin Karahan, şu bilgileri paylaştı:

"27 Şubat’ta 210 milyar dolar olan brüt rezervler 49 milyar dolar azalarak 6 Kasım itibarıyla 161 milyar dolar seviyesinde gerçekleşti. Rezervlerdeki bu azalışın 28 milyar dolarlık kısmı altın fiyatlarındaki gerilemeden kaynaklandı. Swap hariç net rezervler aynı dönemde 50,4 milyar dolar azalışla 28 milyar dolar seviyesine geldi."

"Fonlarda yer alan firmaların Türkiye ekonomisindeki payı sınırlı"

Karahan, toplantıdaki sunumun ardından soruları yanıtladı.

Fon piyasasındaki gelişmelerin iç talep ve buna bağlı olarak fiyat gelişmeleri üzerindeki etkilerine ilişkin soru üzerine Karahan, geçen hafta TCMB'nin blog sayfası Merkezin Güncesi'nde yer alan "Fon Tasfiyeleri ve Reel Sektör: Firma Verileri Ne Söylüyor?" başlıklı analizin çok spesifik bir kanala, finansal piyasadaki gelişmelere odaklandığını söyledi.

Gelişmelerin etkisinin temelde iki kanaldan ortaya çıktığını ifade eden Karahan, "Bunlardan bir tanesi likidite etkisi. Diğeri de servet kanalı olarak değerlendirilebilir. Çalışmamız daha çok likidite etkisi üzerine yoğunlaşmıştı ama diğer kanalların da var olabileceğini söylüyorduk." diye konuştu.

Karahan, likidite tarafında olumsuzluk yaşanmaması ve bu riskin finansal piyasaların geri kalan kısmına yansımaması için proaktif şekilde adımları attıklarını belirterek likidite kaynaklı ortaya çıkabilecek sorunları sınırladıklarını bildirdi.

Çalışmanın, olağanüstü tasfiyeye konu olan fonlarda yer alan firmaların Türkiye ekonomisindeki payının sınırlı olduğunu ortaya koyduğunu aktaran Karahan, bu firmaların ciro, ihracat, istihdam ve çeşitli göstergelerdeki paylarının sınırlı olduğunu gördüklerini anlattı.

Karahan, söz konusu firmalara yönelik kredi akışını da incelediklerini ifade ederek kredi akışının devam ettiğini tespit ettiklerini ve bulguları geçen hafta Merkezin Güncesi'nde yayımladıklarını anımsattı.

"(Hisse senetlerindeki düşüş) Tüketime yansıması olabilir"

Fatih Karahan, fon piyasalarındaki gelişmelerin etkileyeceği bir diğer kanalın, özel sektör tahvilleri olduğunu belirterek "Özel sektör tahvillerinde fon piyasasının rolü önemli olduğu için orada itfalarda sorun yaşanma riski ortaya çıkmıştı. Bu nedenle de bu riskin önüne geçmek için özel sektör tahvillerinin itfasında kullandırılan kredileri büyüme sınırlarından istisna tuttuk. Dolayısıyla bu alandaki riskleri de sınırlamış olduk." dedi.

Servet tarafından ise hisse senetleri kaynaklı bir varlık etkisinin olabileceğini dile getiren Karahan, sözlerini şöyle sürdürdü:

"Bunun tüketime bir yansıması olabilir. Bunun ne kadar büyük olabileceğini düşündüğümüzde, öncelikle geçmiş çalışmalara baktık, ülkemizde ve diğer ülkelerde borsa kaynaklı servet kaybının tüketime etkisini inceledik. Burada diğer servet kanallarına göre bu geçişkenliğin biraz daha sınırlı olduğunu görüyoruz. Bununla birlikte ülkemizde son yıllarda yaşanan önemli bir değişim var. Bu da borsadaki yatırımcı tabanının genişlemiş olması. Dolayısıyla geçmiş geçişkenliklere göre biraz daha yüksek bir etki görmemiz mümkün. Çünkü toplumun daha geneline yayılan bir servet etkisi söz konusu olabilir. Burada sayı vermekten çekinmemizin temel sebebi, aslında bu düşüşün ne kadar kalıcı olacağını bilmiyor olmamız. Bu noktada temel belirleyici buradaki düşüşün ne kadar kalıcı olacağı, toparlanırsa ne kadar hızlı toparlanacağı. Geçmişte hızlı toparlanmalar gördük. Bu şekilde olursa buradan gelecek talep etkisi daha sınırlı olabilir diye değerlendiriyoruz."

"Bazı öncü verilere baktığımızda talepte bir soğuma görüyoruz"

Karahan, son aylarda tüketici güven endeksinde bir gerileme gördüklerine işaret ederek, "Bunun da aslında son gelişmelerin bir yansıması olarak değerlendirebiliriz. Bazı öncü verilere baktığımızda talepte bir soğuma görüyoruz. Bütün verilere yayılmış olmasa da bazı verilerde talep üzerinde aşağı yönlü baskıların artabileceğine dair emareler var." şeklinde konuştu.

Yavaşlamanın kaynağını net biçimde tespit etmenin kolay olmadığını belirten Karahan, bu süreçte para politikasının gecikmeli etkilerinin, altın fiyatlarındaki düşüşün, Orta Doğu'daki savaşın ve fon piyasasındaki gelişmelerin etkili olduğuna işaret etti.

"TL'ye güveninin sağlıklı bir şekilde devam ettiğini düşünüyoruz"

Fatih Karahan, dolarizasyon riskini her zaman yakından takip ettiklerini belirterek, "Son 3 yılda birçok şoka rağmen Türk lirası tercihinin güçlü seyrettiğini gördük. Bu da Türk lirasına talebin güçlü olduğunu, güvenin arttığını gösteriyor. TL tercihlerinin temel ve tek belirleyicisi faiz veya net getirisi, stopaj değil aslında." dedi.

TL mevduatın politika faizi ve stopaj oranlarındaki değişime rağmen sistemdeki payının arttığını örneklerle açıklayan Karahan, şu değerlendirmelerde bulundu:

"Dolayısıyla burada aslında bir taraftan net getiriler hem faizin düşmesiyle hem stopajın artmasıyla azalmış durumda ama bir taraftan da enflasyon ve enflasyon beklentileri azalmış durumda. Aynı zamanda Merkez Bankası'na olan güven de artmış durumda. Bunun neticesinde vatandaşlarımızın TL'ye güveninin sağlıklı bir şekilde devam ettiğini düşünüyoruz. Tabii ki ileride olası bir bozulma olması durumunda her türlü risklere hazırlıklı olmamız gerekiyor. (Bozulma) Olursa başta politika faizi olmak üzere bütün politika araçlarımızı, makro ihtiyati ve likidite araçlarımızı kullanmaktan çekinmeyiz. Bunun ötesinde tabii eş güdüm içerisinde atılabilecek adımlar da var TL'nin cazibesini desteklemek adına. Bu tarz adımlar da atılabilir."

"Enflasyonda yukarı yönlü riskler sürüyor, ihtiyatlı duruşumuz devam edecek"

Karahan, enflasyon tahminlerinin yükseltilmesi ve faiz indirimlerinin ardından para politikasındaki hareket alanının daralıp daralmadığına ilişkin soruyu yanıtlarken bir önceki raporda "2027 sonu tahmin ve ara hedefler için aslında savaşın gidişatına dair belirsizliğin önemli olduğunu ve bu gelişmelerin belirleyici olacağını" söylediklerini anımsattı.

Savaşın ne tarafa evrileceğinin sadece 2026 için değil, 2027 hedefleri için de önemli olduğunu dile getiren Karahan, enerji piyasasının hızlı bir şekilde normalleşebileceğine dair beklentilerin ciddi oranda azaldığını söyledi.

Karahan, "Dolayısıyla savaşın hem enerji piyasasına hem de onun üzerinden enflasyon dinamiklerine olan etkisinin daha uzun bir süreye yayılabileceğini değerlendirdik ve bu doğrultuda revizyonda bu birinci sebep oldu." diye konuştu.

İkinci olarak OVP'nin makro çerçevesi ile yönetilen ve yönlendirilen fiyatları görmek istediklerini aktaran Karahan, sözlerine şöyle devam etti:

"Dolayısıyla o dönemki değerlendirmelerimizi OVP süreci sonrasına bırakmış olduk yani bu güncelleme tek bir rapor dönemine ithafen yapılmış büyük bir güncelleme değil. Son dönemdeki gelişmelerini biraz daha geniş çerçevede değerlendiren bir güncelleme olarak değerlendirmek gerekiyor. Bu güncelleme para politikasında bir gevşeme sinyali taşımıyor. Talep koşullarının dezenflasyonu destekleyici seviyelerde kalacağını öngörüyoruz. Bunu çerçeve aldığımız bir tahmin ve hedef revizyonu yapmış olduk."

Karahan, para politikasının kararlarını her zaman enflasyon görünümü üzerinden aldıklarını, toplantı bazlı ve veri odaklı bir şekilde hareket etmeye gayret ettiklerini belirterek şu ifadeleri kullandı:

"Ana eğilimde gittikçe belirginleşen bir gerileme söz konusu. Ekim ayı verisi de bunu teyit etti, kasım ayına yönelik öncü veriler de böyle. Aydan aya tabii oynaklık olabiliyor. Bunun çok çeşitli sebepleri var ama biraz o oynaklığın dışında bakarak değerlendirmek gerekiyor. Bunu yaptığımızda ana eğilimin iyileşmeye devam ettiğini görüyoruz. Talep koşulları da önümüzdeki dönemde bu iyileşmeyi destekleyecek seviyede olacak. Bir taraftan yukarı yönlü riskler de devam ediyor. Çünkü savaşa yönelik riskler ve son dönemde enerji fiyatları bir miktar gerilemiş olsa da belirsizlik yüksek seviyede. Bunun üzerinden de enflasyon üzerindeki yukarı yönlü risklerin canlılığını koruduğunu ve bunu da dikkate alarak, ihtiyatlı duruşumuzu devam ettirerek hareket edeceğimizi söyleyebilirim."

"Küresel tahvil piyasalarındaki yükseliş risk primi üzerinden ülkemize de yansıyor"

Fatih Karahan, orta ve uzun vadeli tahvil faizlerindeki yükselişin nedenleri ile tahvil piyasasının enflasyon beklentilerini ne ölçüde fiyatladığına ilişkin soru üzerine, tahvil piyasasında birden fazla unsurun öne çıktığını söyledi.

Hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkelerde tahvil piyasalarında uzun vadede bir bozulma gördüklerini dile getiren Karahan, şu değerlendirmelerde bulundu:

"Bunun temel sebebi, enflasyon beklentilerindeki bozulma değil, onlardan bir tanesi bazı ülkelerde ama daha çok mali disiplin, borçluluk oranları, onun sürdürülebilirliği, bir taraftan yapay zeka yatırımlarının tahvil piyasalarıyla rekabet eder hale gelmesi gibi çok çeşitli unsurlar ortaya çıkıyor. Küresel tahvil piyasalarındaki yükseliş risk primi üzerinden ülkemize de yansıyor. Dolayısıyla buradaki bozulmanın bir kısmını küresel gelişmelere atfediyoruz. Bir kısmı da tabii ki enflasyon beklentileriyle ilgili. Enflasyon beklentilerine ilişkin 'savaşa rağmen olumlu seyrediyor' da diyebilir ve olumlu taraftan da bakabiliriz ama 'öngördüğümüz, istediğimiz, arzuladığımız iyileşmeyi göstermedi' de diyebiliriz. İkisi de doğru ama bunun neticesinde tabii enflasyon beklentilerindeki sınırlı da olsa bozulma üzerinden bir etkisi olduğunu değerlendiriyoruz."

"APİ portföyümüz 568 milyar liraya ulaştı"

Karahan, Türkiye'de uzun vadeli tahvil faizlerini yorumlamanın güç olduğunu belirterek, tahvil fiyatlarının her zaman makroekonomik görünümü yansıtmadığını ve beklentileri okumak için tek başına yeterli olmadığını ifade etti. Karahan, uzun vadeli faizlerdeki yükselişte likidite ve vade primi gibi unsurların yanı sıra küresel görünümün ve enflasyonda bu yıl arzulanan iyileşmenin sağlanamamasının etkili olduğunu kaydetti.

TCMB'nin tahvil alım programlarına ilişkin detaylar paylaşan Karahan, şu ifadeleri kullandı:

"Son dönemde aslında TLREF alımları çok yapmıyorduk. Biraz daha sabit faizli kağıtlarda alım yapıyorduk ama fon piyasası gelişmeleri sonrasında buradaki sağlıksız yani tasfiyeye konu olan fonlardaki bozulmanın sağlıklı fonlara yayılma riski ihtimali ortaya çıktı. Diğer fonlarda bildiğiniz gibi bir miktar TLREF'e ilintili kağıtlar tutuyorlar. O bozulmanın önüne geçebilmek, oradaki yayılma riskini finansal risk açısından azaltabilmek için TLREF alımlarını bir miktar artırdık ve hızlandırdık. Mevcut durumda APİ (Açık Piyasa İşlemleri) portföyümüz 568 milyar liraya ulaşmış durumda. Burada önümüzdeki dönemde bilanço gelişmelerine bağlı olarak hareket edebiliriz."

"Orta vadeli tahminlerimizde asgari ücrete yönelik bir varsayım bulunmuyor"

Karahan, 2027 enflasyon tahminleri belirlenirken ücretler tarafından gelebilecek bir baskının dikkate alınıp alınmadığına ilişkin, asgari ücretin belirlenmesinde karar verici merci ve istişarenin bir parçası olmadıklarını dile getirdi.

Kısa vadeli tahminlerde sadece ücretlere dair bir yer olduğuna değinen Karahan, şunları kaydetti:

"Orta vadeli tahminlerimizde asgari ücrete yönelik bir varsayım bulunmuyor. Ücretler içsel bir şekilde belirleniyor. Onun dışında genel olarak eş güdüm tarafına bakacak olursak aslında burada bütçe açığı üzerinden değerlendirmek ya da OVP çerçevesindeki maliye politikaları üzerinden değerlendirmekte fayda var. Çünkü bu maliye politikası her zaman uyguladığımız gibi dezenflasyon sürecinin önemli bir bileşeni. Sağlıklı yürümesi için maliye politikalarının destekleyici olması, olmaya devam etmesi oldukça önemli."

Karahan, 2027'de yüzde 3,5'lik bütçe açığı öngörüldüğüne işaret ederek, bunun 2026 için öngörülen yüzde 3,1'lik açıktan bir miktar daha yüksek olduğunu söyledi.

Burada iki sebebe dikkati çeken Karahan, şu ifadeleri kullandı:

"Birincisi, buradaki genişlemenin, buradaki artışın hangi kalemden geldiği önemli. Enflasyonist olmayan politikalardan geliyorsa bunu genişleyici olarak değerlendirmek çok sağlıklı değil. Burada önemli belirleyicilerden bir tanesi, yönetilen yönlendirilen fiyatların enflasyon patikasıyla uyumlu olarak belirleyici olması. Bu kaynakla bütçe açığında bir artış olacak olursa, bu genişleyici politikadan ziyade tam tersi dezenflasyonu destekleyici boyutta olacaktır. İkinci sebep de aslında bütçenin geçmişteki tahmin ve gerçekleşme performanslarına baktığımızda ortaya çıkıyor. Geçmişe baktığınızda verilen tahminlerin çoğu zaman hatırı sayılır bir miktarda altında bir açıkla seneyi kapattığımızı görüyoruz. Önümüzdeki sene de böyle bir görünüm olacağını biz değerlendiriyoruz. Dolayısıyla gerçekleşmenin bizim varsayımlarımız altında yüzde 3,5 değil de bir miktar bundan daha sınırlı olacağını bekliyoruz."

Karahan, bütçede faiz dışı görünümün önemine değinerek, "Burada da yine sınırlı da olsa bir faiz dışı fazlanın korunduğunu görüyoruz yüzde 0,1'lik de olsa. 2027 faiz dışı bütçenin fazla vermesi gerekiyor, milli gelirin yüzde 0,1'i olarak. Dolayısıyla bu çerçeve altında dezenflasyon politikasına desteğin devam edeceği bir görünüm altında tahminlerimizi ve hedeflerimizi oluşturduk." değerlendirmesinde bulundu.

"Riskleri, bir önceki toplantı dönemine göre daha dengeli görüyorum"

Karahan, risk unsurlarından dolayı faiz indirimine gidilip gidilmeyeceğine ilişkin soru üzerine, Para Politikası Kurulu (PPK) kararlarını enflasyon görünümüne odaklı aldıklarını belirtti.

Karahan, bunu oluştururken hem son dönem fiyat verilerinin önümüzdeki dönem için ne ima ettiğini, bunun üzerindeki iki yönlü riskleri değerlendirdiklerini kaydederek, "Önümüzdeki dönemde etkili olabilecek talep koşulları, beklentiler ve dış koşullar gibi çeşitli unsurları göz önünde bulunduruyoruz." diye konuştu.

Ana eğilimde son dönemde iyice belirginleşen bir iyileşmeye dikkati çeken Karahan, "Bunu bütün ana eğilim göstergelerinde görüyor olmamız, onun dışında daha uzun vadeli enflasyon göstergelerinde görüyor olmamız oldukça önemli." dedi.

Karahan, hazirandan bu yana aylık bazda mevsimsellikten arındırılmış temel mal enflasyonunun yüzde 1'in altına indiğini belirterek, şu ifadeleri kullandı:

"Bu bütün arz yönlü şoklara rağmen oldukça önemli bir gelişme. Öte yandan hizmet enflasyonu çok daha sağlıklı bir dezenflasyon süreci izledi. Aylık bazda baktığımızda yüzde 2,3'e gelmiş durumda. Geçen sene bu zamanlar yüzde 2,8 civarındaydı. Genel olarak burada riskleri de değerlendirdiğimizde geçmişe göre daha dengeli bir risk görünümü görüyoruz. Neden? Çünkü geçmişte savaş kaynaklı yukarı yolda riskler ön plana çıkıyordu. Bunlar korunuyor. Çok azaldığını söylemek belki mümkün değil. Ama onun karşı riski olarak da aktivitede ve talep koşullarında bir miktar daha fazla yavaşlama ihtimali söz konusu. Dolayısıyla bir önceki toplantı dönemine göre riskleri daha dengeli gördüğümü vurgulamak isterim."

"Enflasyonu ara hedeflerimize uyumlu düşürecek para politikasını oluşturacağız"

Karahan, manşet enflasyonun üzerindeki yukarı yönlü baskıların temel çekinceleri olduğunu vurgulayarak, "Bunlar uzun süre devam edecek olursa enflasyon üzerinde tekrar yukarı yönlü baskı olma ihtimali var. Bunu göz önünde bulundurarak ve ikincil etkileri de göz önünde bulundurarak enflasyonu ara hedeflerimize uyumlu bir şekilde düşürecek para politikasını oluşturacağız." diye konuştu.

Para politikası faizinin her zaman temel araçları olduğunu söyleyen Karahan, "Ama makro ihtiyati araçları da bunun yerine ikame olarak değil de daha çok aktarımı desteklemek adına ya da ortaya çıkacak olursa finansal istikrarı destekleme adına kullanıyoruz. Önümüzdeki dönemde de bu şekilde devam edeceğiz." ifadelerini kullandı.

"Yönetilen, yönlendirilen fiyatlardaki eş güdüm bu sene daha güçlü olacak"

TCMB Başkanı Karahan, kamu maliyesindeki görünüme ilişkin soruya karşılık, destekleyici duruşun devam etmesini öngördüklerini belirtti.

Bu noktada desteğin iki kanaldan geldiğini söyleyen Karahan, "Bir tanesi bütçe dengesi ki burada sınırlı da olsa bir faiz dışı fazla korunuyor. Bunu önemli buluyoruz. İkincisi yönetilen, yönlendirilen fiyatlardaki eş güdümün bu sene daha güçlü olacak olması." açıklamasını yaptı.

Karahan, şu anda enflasyonun son 3 aylık ana eğilimine bakıldığında yıllıklandırılmışının yüzde 23-24 civarında olduğunu kaydederek, şu ifadeleri kullandı:

"Başka hiçbir iyileşme görülmese de yani ana eğilim şu anki seviyesinde 1,8 civarında kalsa dahi arz yönlü şokların kalkmasıyla zaten bir süre sonra manşet enflasyonun buraya yakınsamasını bekleriz. Enflasyon dinamiklerinde başka hiçbir ilave ilerleme olmasa dahi savaşın bittiği, enerji piyasasının biraz daha normalleştiği ama eski seviyesine de dönmediği bir görünüm altında zaten kendiliğinden yüzde 23-24'lü seviyelere geliyoruz. Sıkı para politikası da devam edecek, maliye politikasında da sıkı görünüm devam ediyor. Ayrıca eş güdümden gelecek bir katkı var. Bütün bunları bir araya koyduğumuzda yüzde 21'in çok da uçuk olmadığını değerlendiriyorum. Dolayısıyla makul bir tahmin gibi geliyor."

Karahan, ekim ayında gerçekleştirdiği bir yurt dışı programında kur politikasına ilişkin verdiği bir demecin hatırlatılması üzerine, kurdaki adım büyüklüğünün o dönem çok konuşulduğunu ve dezenflasyonun ikinci plana atıldığı şeklinde yorumlar yapıldığını anımsattı.

Burada temel önceliklerinin her zaman söyledikleri gibi fiyat istikrarı olduğunu ve dezenflasyonu sürdüreceklerine işaret eden Karahan, önceki döneme bakıldığında da kurdaki değişimin sürekli aynı hızda gitmediğinin görüleceğini kaydetti.

Karahan, piyasa koşullarına ve enflasyon dinamiklerine göre bunun değişmesinin zaten normal bir gelişme olduğunu vurgulayarak, söz konusu sorunun kendisine o dönem yurt dışında bulunduğu için orada yöneltildiğini ve değerlendirmeyi orada yaptığını belirtti.

Buradaki açıklamalarının yalnızca bir kısmının basına yansıdığı için farklı yorumlara neden olduğunu dile getiren Karahan, şu ifadeleri kullandı:

"Bir açıklık getirmekte fayda var. Kurun artış hızına yüzde olarak bakacak olursak aslında iki görevi ifa ettiğini görebiliriz. Bunlardan bir tanesi dezenflasyonu desteklemek. Şu anda manşet enflasyona aylık olarak baktığımızda yüzde 2 civarında. Dolayısıyla bir yandan mevcut kur politikası dezenflasyonu desteklemeye devam ediyor. Öte yandan, TL tercihleri de önemli, özellikle yurt içi yerleşiklerin. Bunun güçlü seyretmesini önemli buluyoruz. Mevcut kur politikası bunu da destekleyecek seviyede, zaten veriler de bunun böyle olduğunu söylüyor. Son iki ayda, bütün bu olanlara ve konuşulanlara rağmen TL iştahında bir bozulma görmedik. Onun dışında, temel olarak söylediğim, gerek yurt dışı programlarına gittiğimizde gerek burada Enflasyon Raporu'nda, bankalarla görüştüğümüzde her zaman aynı şeyi söylüyoruz: Kur politikamızda bir değişiklik öngörmüyoruz. Dolayısıyla farklı bir iletişim yapmadım. Ancak olası kur etkileri sorulduğu zaman bunun enflasyona geçişiyle ilgili değerlendirmede de bulunmam gerekiyor. Burada da aslında zayıflayan talep koşullarının kurdaki geçişkenliği sınırladığını söyledim. Bu da yeni bir iletişim değil. Geçmişte 2023'ün haziran döneminde çok yüksek bir geçişkenlik gördük. Daha sonra 2024'te bunun azaldığını, 2025'te de azaldığını gördük. Şu anda ise sıkılaşmanın derinleşmesiyle birlikte kur geçişkenliğinin daha da az olduğunu söyleyebilirim."

"Attığımız adımlara baktığımızda bugüne kadar her birinin çok spesifik bir alana uygun olduğunu görüyorsunuz"

Fatih Karahan, bir uzmanın 2027 enflasyon tahminini yüzde 15'ten yüzde 21'e çekmesinin sebebine ilişkin soruya yanıt olarak, birkaç ay önce 7 puan gibi bir etki hesapladıklarını ve bunun yılın geri kalanı üzerinde belli varsayımlara dayandığını söyledi.

Karahan, bunun savaşın biraz daha sönümleneceği ve enerji fiyatlarının şu anda daha düşük olacağı yönündeki beklentilere dayanan bir hesaplama olduğuna dikkati çekerek, savaşın etkisinin biraz daha yüksek olmasından dolayı şu anda beklentilerinin gerçekleşmediğini ve bunun muhasebesini sene tamamlandığında yapacaklarını bildirdi.

Buradaki revizyonu sadece 7 puanlık etki üzerinden değerlendirmemek gerektiğini söyleyen Karahan, şöyle devam etti:

"Gittikçe şunu fark ediyoruz ki bunda da sadece TCMB olarak değil, dünyadaki diğer meslektaşlarımızla yaptığımız birçok görüşmede onların da böyle bir değerlendirmesi olduğunu fark ediyoruz. Küresel koşulların merkez bankaları açısından daha zorlayıcı olduğu, arz şoklarının daha sık, daha büyük ve daha belirleyici olduğu bir ortamda olduğumuzu gittikçe fark etmemiz ve buna göre hareket etmemiz gerekiyor. Aslında 2020'den, belki Kovid-19'la başlayan bir süreç, savaşlar, ticaret savaşları, iklim değişikliği kaynaklı etkiler, yani arz yönlü şokların daha büyük olduğu bir ortamdayız. Bu nedenle de 2000'lerin başındaki dezenflasyon süreciyle karşılaştırmamak gerekiyor. Çünkü orada çok farklı bir küresel ortam söz konusuydu. Burada onun tam tersi var. Bütün bunları gerçekçi bir çerçevede ortaya koyduğumuzda böyle bir revizyon ihtiyacı ortaya çıktı."

Karahan, önemli olan kısmın fiyat istikrarı doğrultusunda kendilerinin nerede durduğu olduğunu belirterek, her zaman fiyat istikrarı doğrultusunda hareket etmeye devam edeceklerini bildirdi.

Finansal piyasaların sağlıklı çalışabilmesi ve olağan akışında ilerleyebilmesi için merkez bankalarının fiyat istikrarına odaklanabilmelerinin ve bunu temel öncelik yapabilmelerinin önemli bir ön koşul olduğunu vurgulayan Karahan, "Bu nedenle de fiyat istikrarından taviz vermeden, mümkün oldukça burada bir sorun ortaya çıkacak olursa elbette ki finansal istikrara dair riskleri de değerlendiriyoruz. Bunları daha seçici şekilde yönetmeye çalışıyoruz. Attığımız adımlara baktığımızda bugüne kadar her birinin çok spesifik bir alana uygun olduğunu görüyorsunuz. ÖST'ler için yaptığımız kredi sınırlarından istisna tutma olsun, TLREF piyasasına müdahale olsun, onun dışında bankalara likidite planlarını esnetme olsun, hep fiyat istikrarı hedefinden saptırmayacak ama finansal istikrar risklerinin sistemin geneline yayılmasını engelleyecek bir çerçevede hareket etmeye gayret ediyoruz. Bundan sonra da böyle devam edeceğiz." değerlendirmesinde bulundu.

Karahan, bir uzmanın dün gece TCMB'nin makro ihtiyati tedbirler kapsamında aldığı karar ve büyümeye ilişkin sorusu üzerine, temel amaçlarının hala fiyat istikrarını sağlamak olduğunu belirtti.

Enflasyonun yüksek seviyelerde olduğunu dile getiren Karahan, "Önümüzdeki sene ara hedefle uyumlu bir şekilde gitmek istiyoruz ve ondan sonraki süreçte de gereken sıkılığı sağlamaya devam edeceğiz. Dün atılan adımın amacı büyümeden ziyade aslında hem bir normalleşme hem de para politikası aktarımını destekleme. Bizim faiz kararlarımızdan piyasa faizlerine aktarımın bankacılığın bilançosuna, oradaki karlılık durumuna ve çeşitli unsurlara bağlı olduğunu ortaya koyuyor. O doğrultuda aktarım mekanizmasını destekleme ihtiyacı ortaya çıkmıştı. Dünkü adımı biraz bu şekilde okuyabiliriz." diye konuştu.

"Yurt dışı sermaye hareketleri bizim için büyük bir risk unsuru olmuyor, yönetebildiğimiz bir alan"

Karahan, bir uzmanın Borsa İstanbul'da yaşanan düşüşlere ilişkin TCMB olarak teşvik edici adımlarda bulunup bulunmayacağına dair soru üzerine, yaşanan gelişmelerin hem yatırımcılar hem de piyasalar üzerindeki etkisini ciddiyetle değerlendirdiklerini bildirdi.

Kendilerinin fonların ya da borsanın düzenleyicisi veya denetçisi olmadıklarını belirten Karahan, "Orada bir değerlendirme yapmam çok doğru olmaz. Biz finansal istikrar açısından bakıyoruz ve kanunun bize verdiği görev ve yetki çerçevesinde hareket ederek finansal piyasaların sağlıklı işlemesi konusunda gerekli adımları ivedi bir şekilde atmaya çalışıyoruz. Finansal piyasalar sağlıklı işlediği sürece merkez bankaları esas görevleri olan fiyat istikrarına daha rahat odaklanabilirler diye düşünüyoruz." dedi.

Karahan, bir uzmanın rezervleri etkileyen unsurlar ve yurt dışında bir programda kur politikasına ilişkin demeç vermesine ilişkin sorusu üzerine, yurt dışında kur politikasına ilişkin söylediklerinin daha önce dile getirdiği hususların dışına çıkmadığını belirtti.

Bu tarz toplantılarda ne yurt içinde ne de yurt dışında alınan kararları paylaştıkları bir durum söz konusu olmadığını vurgulayan Karahan, bu tarz programlarda yeni kararları ve politika duruşlarını paylaşmadıklarını ifade etti.

Karahan, rezervlere ve yabancı çıkışına değinerek, şöyle devam etti:

"Yabancı çıkışından bahsettiniz ama aslında ülkemizde her zaman yabancı pozisyonlanması sınırlı, aldığımız önlemler neticesinde. Dolayısıyla biz bunu yönetmekte hiçbir zaman zorlanmıyoruz. Geçmişte çok hızlı çıkışlar olduğu dönemde de gördük, son birkaç senede bunu birkaç kez yaşadık. Biz bunları yönetebiliyoruz. Kur politikamız gereğince bildiğiniz gibi yüksek oynaklıkları engellemek gerektiği için bu tarz dönemlerde yüksek müdahalelerimiz oluyor ama belirsizlik ortamı ortadan kalktığında da bu girişlerin tekrar başladığını görüyoruz. Oynak bir görünüm ortaya çıkıyor ama özetle söylemek gerekirse yurt dışı sermaye hareketleri bizim için büyük bir risk unsuru olmuyor, yönetebildiğimiz bir alan. Burada önemli olan taraf, yurt içi yerleşiklerin portföy tercihlerinin sağlıklı kalmaya devam etmesi, Türk lirası tercihinin güçlü devam etmesi. Bu doğrultuda da her zaman çok ihtiyatlı duruşumuzu devam ettiriyoruz."

Cari açık tarafına da dikkati çeken Karahan, bu sene cari açık konusunda genel olarak iyi bir sene olduğunu söyledi.

Karahan, bu yılı 2022 ile karşılaştırmakta fayda olduğunu belirterek, sözlerini şöyle tamamladı:

"Çünkü benzer bir ortamdı. Rusya-Ukrayna Savaşı'nın başlamasından sonra cari açıkta çok hızlı bir bozulma gördük. İthalatta bir yılda 90 milyar dolarlık bir artış gördük. Bunun 45 milyar doları enerji ithalatındaki artış ama geri kalan 45 milyar doları da altın ve tüketim malları ithalatından kaynaklanan, yani enflasyon beklentilerindeki bozulmadan kaynaklandı. Bu sene böyle bir etki görmedik. Çok sınırlı bir artış, onun da bir kısmı zaten enerji ithalatından kaynaklanıyor. Burada zamanında atmış olduğumuz net adımların etkisi önemli diye düşünüyorum. Talebi zayıflatarak ithalat üzerindeki riskleri sınırlamış olduk ve bu nedenle de aslında cari açık halen tarihsel ortalamaların altında kalmaya devam ediyor. Yukarı yönlü riskler olduğu da doğru ama ihtiyatlı duruşumuzu sürdürmemiz gerektiğini zaten vurguluyorum. Bu da onun sebeplerinden bir tanesi."

(AA)

Buna göre, ihracat birim değer endeksi, eylülde geçen yılın aynı ayına kıyasla yüzde 7 yükseldi.

Endeks, Eylül 2025'e göre gıda, içecek ve tütünde yüzde 0,2, ham maddelerde (yakıt hariç) yüzde 12,6, yakıtlarda yüzde 59,9, imalat sanayinde (gıda, içecek, tütün hariç) yüzde 3,8 artış kaydetti.

İthalat birim değer endeksi de eylülde yıllık bazda yüzde 12,7 yükseldi.

Endeks geçen yılın aynı ayına göre gıda, içecek ve tütünde yüzde 1,4 azalırken, yakıtlarda yüzde 52,4, ham maddelerde (yakıt hariç) yüzde 12,4, imalat sanayinde (gıda, içecek, tütün hariç) yüzde 4,1 artış gösterdi.

Miktar endeksleri

İhracat miktar endeksi, eylülde geçen yılın aynı ayına kıyasla yüzde 7,8 yükseldi.

Endeks bu dönemde gıda, içecek ve tütünde yüzde 17,6, ham maddelerde (yakıt hariç) yüzde 11,6, imalat sanayinde (gıda, içecek, tütün hariç) yüzde 4,8 artarken, yakıtlarda yüzde 18,6 azaldı.

İthalat miktar endeksi, eylülde yıllık bazda yüzde 6,3 geriledi.

Endeks, geçen yılın aynı ayına göre gıda, içecek ve tütünde yüzde 15, imalat sanayinde (gıda, içecek, tütün hariç) yüzde 1,6 artış, ham maddelerde (yakıt hariç) yüzde 1,1, yakıtlarda yüzde 2,1 azalış kaydetti.

Mevsim ve takvim etkisinden arındırılmış veriler

Mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış seriye göre ihracat miktar endeksi, ağustosta 145,3 iken, 2026 Eylülde yüzde 0,1 artarak 145,5 oldu. Takvim etkilerinden arındırılmış seriye göre ise ihracat miktar endeksi, Eylül 2025'te 136,3 iken, bu yılın aynı ayında yüzde 7,8 yükselerek 146,9 olarak gerçekleşti.

Mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış seriye göre ithalat miktar endeksi, ağustosta 111,7 iken, eylülde yüzde 1,6 artarak 113,5 olarak kayıtlara geçti. Takvim etkilerinden arındırılmış seriye göre endeks geçen yıl eylülde 117,7 iken, bu yılın aynı ayında yüzde 6,3 azalarak 110,3 oldu.

İhracat birim değer endeksinin ithalat birim değer endeksine bölünmesiyle hesaplanan ve Eylül 2025'te 92,7 olarak elde edilen dış ticaret haddi, 4,7 puan gerileyerek 2026 yılı Eylül ayında 88 olarak kaydedildi.

Bakanlıktan yapılan açıklamaya göre Şimşek, Türkiye'nin ev sahipliğinde Antalya'da düzenlenen COP31 kapsamında Dünya Bankası Grubu Başkanı Ajay Banga, EBRD Başkanı Odile Renaud-Basso ve UNDP Başkanı Alexander De Croo ile ayrı ayrı görüştü.

Dünya Bankası Grubu ve EBRD ile yapılan görüşmelerde, Türkiye ekonomisinin makroekonomik görünümü, devam eden projeler ve gelecek dönemde iş birliğinin güçlendirilmesine ilişkin detaylar ele alındı. UNDP ile görüşmenin ana gündemini ise İklim Uygulama Köprüsü oluşturdu.

5,1 milyar dolarlık anlaşma imzalandı

COP31 kapsamında Hazine ve Maliye Bakanlığı ile çok taraflı kalkınma bankaları arasında toplu imza töreni gerçekleştirildi.

Bu kapsamda, Bakanlık ile Asya Kalkınma Bankası (ADB), Asya Altyapı Yatırım Bankası (AIIB), Dünya Bankası ve İslam Kalkınma Bankası (IsDB) arasında 5,1 milyar dolarlık anlaşma imzalandı.

Anlaşmaya imza atan isimler, Bakan Şimşek, ADB Başkanı Masato Kanda, AIIB Başkanı Zou Ciayi ve Dünya Bankası Grubu Başkanı Ajay Banga oldu.

Burada konuşan Şimşek, Türkiye'nin COP31'de ev sahibi olarak mesajının net olduğunu, artık uygulama için daha fazla çaba sarf edilmesi gerektiğini ifade etti.

Uygulamaya geçebilmek için projelerin iyi hazırlanması ve finansmanının sağlanması gerektiğini belirten Şimşek, "Bugün dünyaya uygulamanın sahada nasıl göründüğünü gösteriyoruz. Ödevimizi yaptık, projelerimizi iyi hazırladık, finansmanını sağladık ve anlaşmalarımızı imzaladık. Bu projeler istihdam yaratacak ve ekonomimizi güçlendirecek. Şimdi sıra hayata geçirmekte." dedi.

Şimşek, Türkiye'nin son üç yılda uygulanan ekonomi programıyla dayanıklılığa yatırım yaptığını, güçlü politikalarla geniş ölçüde makroekonomik istikrar yakaladığını bildirerek, güçlü politikalar ve reformlar olmadan uzun vadeli yatırımın olmayacağını, o nedenle güçlü politikalar ile yapısal değişimin bir arada yürütülmesi gerektiğini söyledi.

Yeşil ve dijital dönüşüme yaptıkları yatırımlara işaret eden Şimşek, bu süreçte sanayinin yüksek katma değerli üretime yönelmesi gerektiğini belirtti.

Şimşek, Türkiye'nin 2023'ten bu yana kalkınma ortaklarından yaklaşık 50 milyar dolarlık dış finansman sağladığını anımsatarak, sözlerini şöyle sürdürdü:

"Bu kaynağı, deprem bölgesinin yeniden inşasına, demir yolu ve yenilenebilir enerji projelerine, sanayide karbonsuzlaşmaya, depreme dayanıklı hastanelere, ihracatçılarımıza ve KOBİ'lerimize yönlendirdik. Üç yılda 50 milyar dolar oldukça güçlü bir rakam. Önümüzde de güçlü bir proje portföyü var. Ortaklarımız programımıza ve ülkemizin geleceğine güveniyor."

Türkiye'nin ADB'ye bölgesel üye olmasının ardından işbirliğinin hızla derinleştiğine dikkati çeken Şimşek, bankanın Türkiye'deki ilk anlaşmasının Kasım 2025'te imzalandığını hatırlattı. Şimşek, bugünkü anlaşmalarla birlikte ADB'nin Türkiye'ye sağladığı finansmanın bir yıl içinde 3,1 milyar dolara ulaşacağını aktararak, bu desteğin iklim yatırımlarını hızlandırdığını ve KOBİ'lerin finansmana erişimini kolaylaştırdığını anlattı.

İmzalanan anlaşmanın emisyonları azaltmaya yönelik en büyük projelerden biri olduğuna işaret eden Şimşek, şunları kaydetti:

"Bugünkü diyaloğumuz üç unsura dayanıyor: Birlikte çalışmak, karşılıklı güven ve somut projeler. Birlikte çalıştığımızda ölçek de büyüyor. Ortaklarımızın bugün burada olması, projelerimizi önceliklendirmemizi ve ölçeğini genişletmemizi sağladı. Bu dönüşümün gerektirdiği yatırımı hiçbir ülke bütçesi tek başına karşılayamaz. Bu nedenle çok taraflı kalkınma bankalarının desteği bizim için kritik önemde. Dünya, diyaloğun eyleme nasıl dönüştürüleceğini görmek için bu COP'u izliyor. Burada Asya Kalkınma Bankası, Asya Altyapı Yatırım Bankası, Dünya Bankası ve İslam Kalkınma Bankası ile toplam 5,1 milyar dolarlık 10 anlaşma imzaladık. Bir hükümet ve dört kurumun bir araya gelerek ortaya koyduğu bu işbirliğini, örnek alınabilecek bir model olarak görüyorum. Sadece anlaşma imzalamakla kalmıyoruz, daha yeşil ve dayanıklı bir ekonomi inşa ediyoruz ve bunun mümkün olduğunu dünyaya gösteriyoruz."

"Yeni fırsatlar görüyoruz"

ADB Başkanı Kanda da geçen yıl Ankara'da Türkiye ile ilk kredi anlaşmalarını imzaladıklarını hatırlatarak, bugün ise bu taahhüdün somut bir hal aldığını söyledi.

İmza attıkları yeni anlaşmalara işaret eden Kanda, "Bugüne kadar sağlanan destek, deprem sonrası toparlanma, belediye altyapısı, finans, enerji, ulaştırma, insani kalkınma ve bölgesel bağlantısallık alanlarını kapsadı. Dijital altyapı, eğitim, tarım işletmeciliği ve özel sektör alanlarında da yeni fırsatlar görüyoruz." diye konuştu.

Kanda, 620 milyon avroluk ilk anlaşmanın, afetlere dayanıklı hastanelerin yapılmasına, sağlık hizmetlerinin güçlendirilmesine ve yeni nesil doktorların yetiştirilmesine katkı sağlayacağını dile getirdi.

İkinci anlaşma paketiyle de az gelişmiş ve depremden etkilenen illere ve kadın girişimcilere odaklandıklarını, küçük işletmelere yönelik uzun vadeli finansmanı genişletmek amacıyla VakıfBank aracılığıyla 500 milyon dolar sağladıklarını aktaran Kanda, "Daha uzun geri ödeme vadeleri sayesinde işletmeler yatırım yapabilecek, yeniden inşa edebilecek, istihdam oluşturabilecek ve büyüyebilecek. Bugün COP31'in odak noktası dirençli şehirlerdir, imzalanan bu anlaşmalar söz konusu hedefi desteklemektedir." ifadelerini kullandı.

Kanda, Türkiye'nin, Asya ile Avrupa arasında köprü vazifesi gördüğünü, gelişmiş bir özel sektöre, güçlü finans kuruluşlarına, altyapı ve afet müdahalesi alanlarında derin bir tecrübeye sahip olduğunu söyledi.

Türkiye'nin bölgeyle paylaşabileceği çok şey olduğunu belirten Kanda, "Ortaklığımız salt finansmandan ibaret değildir, Asya ve Pasifik'i Türkiye'ye, Türkiye'nin bilgi birikimini, yatırımlarını ve inovasyonunu da bölgemize daha da yakınlaştıran bir platforma dönüşebilir. Bu adım, Türkiye'nin daha güvenli hastanelere, daha güçlü işletmelere, yeni istihdam alanlarına kavuştuğu ve geleceğe daha hazırlıklı olduğu yeni bir dönemin başlangıcı olsun." dedi.

"Finansman, Türkiye'nin iklim ve kalkınma gündemini yansıtmaktadır"

AIIB Başkanı Zou da söz konusu finansmana banka olarak 1,9 milyar dolar katkıda bulunacaklarını belirtti.

İlk olarak, Türkiye İklim Eylemini Hızlandırma Programı ve bunun ek finansmanı için 1,6 milyar dolar sağlayacaklarını aktaran Zou, programın, Türkiye'nin iklim düzenlemelerinin uygulanmasını desteklediğini bildirdi.

İkinci olarak, Türk Eximbank aracılığıyla 300 milyon dolar finansman sağlayacaklarını ifade ederek, "Bu kredi, Türkiye'nin yeşil dönüşümünü desteklemekte ve işletmelerinin ekonomik şoklara karşı direnç göstermesine yardımcı olmaktadır. AIIB, çok taraflı kalkınma bankaları ortaklarıyla çalışma konusunda kararlılık içindedir. İmza altına aldığımız finansman, Türkiye'nin iklim ve kalkınma gündemini yansıtmaktadır. Bu aynı zamanda çok taraflı kalkınma bankalarının birlikte neler yapabileceğini de göstermektedir. Bu finansmanın sonuçları COP31'in üzerinden uzun süre geçtikten sonra da önemini korumaya devam edecektir." değerlendirmesinde bulundu.

"Türkiye'deki fırsatların hayranıyım"

Dünya Bankası Grubu Başkanı Banga da Türkiye ile çalışmanın herkes için büyük bir memnuniyet kaynağı olduğunu belirterek, gösterilen ivme ve güçlü odaklanmanın Türkiye'nin iyi bir ortak olmasını daha da kolaylaştırdığını söyledi.

Türkiye'nin, Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankasının en büyük, Uluslararası Finans Kurumunun ikinci en büyük ortağı olduğunu aktaran Banga, şunları kaydetti:

"Genel olarak Dünya Bankası Grubunun Türkiye'deki portföyü son birkaç yılda büyüdü ve şu anda tüm grup genelinde 32 milyar dolara ulaştı. Bu da bugün yürüttüğümüz çalışmalar açısından muhtemelen dünyadaki en büyük portföylerimizden biri. Ortaklığımız artık 75 yılı aşkın geçmişe dayanıyor. Ekonomi muazzam değişim geçirdi. Türkiye'ye 30'dan fazla seyahat gerçekleştirdim. Değişimi bizzat kendi gözlerimle gördüm. İnişler ve çıkışlar oldu, kolay bir süreç değildi. Öğrendiğim şu ki Türkiye'nin tecrübesinden alınacak çok ders var. Bu ülkeye uzmanlık taşırken, aynı şekilde bu ülkenin medeniyetin merkezinde sergilediği duruşundan ve gelecekteki büyümesini yönetme biçiminden öğreneceğimiz çok şey bulunuyor. Dolayısıyla bu ülkedeki fırsatların büyük destekçisi ve hayranıyım."

Banga, bugün şehirler, tarım ve sanayi alanında toplamda 1,5 milyar dolarlık üç anlaşma imzaladıklarını, buna harekete geçirmek istedikleri ilave özel sektör yatırımlarının dahil olmadığını sözlerine ekledi.

(AA)

Buna göre, Vestel Elektronik'in 500 milyon dolar nominal değerli, 2029 vadeli eurobonduna ilişkin yeniden yapılandırma teklifi, 11 Kasım'da yüzde 93 katılımla gerçekleştirilen toplantıda kullanılan oyların yüzde 82'sinin onayıyla kabul edildi.

Ayrıca geçici askıya alma döneminin ve eylülde kabul edilen "Olağanüstü Karar" hükümlerinin uzatılmasıyla kasım faiz ödeme tarihinin ertelenmesine ilişkin kararlar yürürlüğe girdi.

Bu kapsamda, eurobond sahiplerinin onayıyla mevcut eurobondlar için 15 Kasım'da faiz ödemesi yapılmayacak. Teklifin diğer unsurlarının uygulanmasına ilişkin Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) onayına bağlı süreç ise devam ediyor.

Açıklamaya göre, teklif kapsamında yatırımcılara, vade ve likidite tercihlerine göre iki seçenek sunuldu. İlk seçenek, eurobondun vadesinin 15 Mayıs 2029'dan 15 Mayıs 2035'e uzatılmasını, faiz oranının yıllık yüzde 4 olarak belirlenmesini ve anaparanın herhangi bir kesinti olmaksızın yıllık taksitlerle geri ödenmesini içerdi.

İkinci seçeneğin içeriğinde ise mevcut eurobondların, anapara tutarının yüzde 55'ine eşit, yıllık yüzde 6 faizli ve 15 Mayıs 2032 vadeli yeni bir eurobond ile takas edilmesi yer aldı.

Vestel, SPK onayının ardından takas işlemlerinin tamamlanacağı tarihi ve 2032 vadeli yeni eurobondlara ilişkin tanımlayıcı kodları ayrıca duyuracak. Teklif lehine oy kullanan yatırımcılara muvafakat ücretleri, takas işlemlerinin tamamlandığı tarihte ödenecek.

Eurobond yapılandırmasının ilk aşaması, 14 Eylül'de eurobond sahiplerinin yüzde 81,38 olumlu oyuyla tamamlanmıştı.

Vestel, 26 Haziran'da Bankacılık Kanunu'nun geçici 32. maddesi kapsamında başlattığı finansal yeniden yapılandırma sürecini kreditör bankalarla mutabakat içinde sürdürüyor.

Şirket, sürece ilişkin gelişmeleri ilgili mevzuat çerçevesinde KAP aracılığıyla kamuoyuyla paylaşmaya devam edecek.

"Finansal yeniden yapılandırma sürecini yapıcı anlayışla sürdürüyoruz"

Vestel CEO'su Gökhan Sığın, söz konusu onayın, borç geri ödemelerini şirketin nakit üretme kapasitesiyle uyumlu hale getirme yolunda attıkları önemli bir adım olduğunu belirterek, şunları kaydetti:

"Bankalarımızla yürüttüğümüz finansal yeniden yapılandırma sürecini de aynı yapıcı anlayışla sürdürüyoruz. Nitekim üçüncü çeyrek sonuçlarında gördüğümüz faiz, amortisman ve vergi öncesi karımızın (FAVÖK) yeniden pozitife dönmesi, hacim yerine değer ve karlılığa odaklanan dönüşüm stratejimizin şimdiden olumlu sonuçlarını vermeye başladığına işaret ediyor. Önümüzdeki dönemde odağımız, kazandığımız zamanı karlılığı ve nakit yaratımını önceliklendiren dönüşüm programımızı hızlandırmak için en iyi şekilde kullanmak olacak."

Buna göre, toplanan inek sütü miktarı, eylülde yıllık bazda yüzde 7,7 yükselerek 961 bin 915 tona ulaştı. Ocak-eylül döneminde de 2025'in aynı dönemine göre yüzde 3,3 artışla 8 milyon 824 bin 449 ton oldu.

İçme sütü üretimi eylülde yıllık bazda yüzde 1,4 artarak 141 bin 25 ton olarak hesaplandı. Bu yılın 9 ayında da içme sütü üretimi yıllık bazda yüzde 7,4 yükselişle 1 milyon 322 bin 118 tona çıktı.

Yoğurt üretimi eylülde 2025'in aynı ayına kıyasla yüzde 2,7 artışla 128 bin 288 tona, ocak-eylül döneminde de yıllık bazda yüzde 6,5 artışla 1 milyon 126 bin 83 tona ulaştı.

İnek peyniri üretimi eylülde yıllık bazda yüzde 4,8 artışla 74 bin 326 tona çıktı, ocak-eylül döneminde yüzde 3,7 yükselişle 647 bin 282 ton oldu.

Söz konusu ayda ayran ve kefir üretimi yıllık bazda yüzde 2,4 artışla 98 bin 985 tona yükseldi. Tereyağı ve sade yağ üretimi de yüzde 7,5 artışla 8 bin 432 ton olarak belirlendi.

Ocak-eylül döneminde ayran ve kefir üretimi yüzde 7 artarak 834 bin 27 tona çıkarken, tereyağı ve sade yağ üretimi yüzde 0,3 azalışla 83 bin 38 tona geriledi.

Ağustosta 1 milyon 21 bin 399 ton olan ticari süt işletmelerince toplanan inek sütü miktarı, eylül ayında yüzde 5,8 azaldı.

Aynı dönemde 138 bin 885 ton olan içme sütü üretimi, eylülde yüzde 1,5 yükseliş gösterdi.

Buna göre eylülde 240 bin 723 ton tavuk eti üretildi. Üretim, geçen yılın aynı ayına kıyasla yüzde 5,2, bir önceki aya göre yüzde 1,3 arttı.

Tavuk yumurtası üretimi, eylülde aylık bazda yüzde 1,8, yıllık bazda yüzde 20,4 yükseldi. Bu dönemde 2 milyar 76 milyon 674 bin adet tavuk yumurtası üretildi.

Eylülde kesilen tavuk sayısı yıllık yüzde 5,9 yükselişle 130 milyon 324 bin olarak kayıtlara geçti.

Ocak-eylül döneminde de geçen yılın aynı dönemine kıyasla tavuk yumurtası üretimi yüzde 19, kesilen tavuk sayısı yüzde 1,9, tavuk eti üretimi yüzde 1,8 arttı.

Açıklamaya göre, Türkiye'nin ev sahipliğinde Antalya'da düzenlenen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Taraflar Konferansı (COP31) kapsamında imzalanan anlaşma, "TKYB İklim Finansmanı ve Ekonomik İş Birliği Kredi Hattı" çerçevesinde hayata geçirildi.

Hazine ve Maliye Bakanlığının geri ödeme garantisi altında temin edilen kaynağın, şirketlerin yenilenebilir enerji, enerji verimliliği, enerji depolama, iklim teknolojileri üretimi ve elektrifikasyon yatırımlarının finansmanında kullanılacağı bildirildi.

Enerji sektörünün yeşil dönüşümünü çok yönlü bir yaklaşımla destekleyecek finansmanın, sera gazı emisyonlarının azaltılması, fosil yakıtlara bağımlılığın azaltılması ve özel sektörün iklim dostu yatırımlarının hız kazanmasına katkı sağlaması öngörülüyor.

Yenilenebilir enerji kapasitesinin artırılmasının yanı sıra enerji verimliliği ve yeni nesil iklim teknolojilerinin yaygınlaşmasını da destekleyecek finansman anlaşmasının, Türkiye'nin düşük karbonlu ve daha rekabetçi bir ekonomik yapıya geçişi açısından önem taşıdığı vurgulandı. 

Ayrıca TKYB ile KfW arasındaki işbirliğini güçlendiren bu anlaşmanın, Türkiye ve Almanya arasındaki ekonomik ilişkilerin gelişmesine katkı sağlaması ve uluslararası kalkınma finansmanı kaynaklarının Türkiye'nin iklim hedefleri doğrultusunda harekete geçirilmesine yönelik yeni fırsatlar sunması bekleniyor.

"Düşük karbonlu ekonomiye geçişi hızlandıracak yatırımların hayata geçirilmesine katkı sunacağız"

TKYB Genel Müdürü İbrahim Öztop, KfW ile iklim finansmanı alanındaki güçlü işbirliklerini anlaşmayla daha ileri bir noktaya taşıdıklarını belirtti.

Öztop, "Ülkemizin sürdürülebilir kalkınma hedefleri doğrultusunda reel sektörün yeşil dönüşümünü uzun vadeli ve uygun koşullu finansman kaynaklarıyla destekliyoruz. Bu anlaşma kapsamında da düşük karbonlu ekonomiye geçişi hızlandıracak yatırımların hayata geçirilmesine katkı sunacağız." ifadelerini kullandı.

Özel sektörün dönüşüm kapasitesini güçlendiren bu yatırımların aynı zamanda şirketlerin uluslararası rekabet gücünü artıracağına inandıklarını vurgulayan Öztop, "Ülkemizin ev sahipliğinde gerçekleştirilen COP31 kapsamında imzaladığımız bu anlaşmayı, Türkiye'nin 2053 net sıfır emisyon hedefine ulaşma yolunda uluslararası işbirliklerini ve finansman kaynaklarını harekete geçirme kararlılığımızın önemli bir göstergesi olarak görüyoruz." değerlendirmesini yaptı.

KfW İcra Kurulu Başkanı Stefan Wintels de anlaşmanın, KfW ile TKYB'nin uzun yıllara dayanan işbirliğinde önemli bir dönüm noktası olduğunu belirtti.

Wintels, yatırımla Almanya ve Türkiye'nin enerji sektöründeki ekonomik işbirliğinin güçlenmesine de katkı sağladıklarını kaydetti.

Güneydoğu Anadolu İhracatçı Birlikleri (GAİB) Koordinatör Başkanı Mete Akcan, 2026 yılının 10 ayına ilişkin ihracat verilerini açıkladı. 

Akcan, bölgeden 197 ülkeye toplam 3 milyar 26 milyon 571 bin dolarlık ihracat gerçekleştirildiğini bildirdi.

Geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 9,6 oranında artış kaydedildiğini belirten Akcan, küresel ölçekte yaşanan tüm olumsuzluklara rağmen ihracatçıların önemli bir başarıya imza attığını vurguladı. Güneydoğu Anadolu Tekstil ve Hammaddeleri İhracatçıları Birliği (GATHİB) Yönetim Kurulu, Başkan Mete Akcan başkanlığında toplanarak Ekim 2026 dönemi ihracat rakamlarını ve Ocak-Ekim dönemine ilişkin sektörel performansı değerlendirdi. Toplantının ardından yapılan açıklamalarda, bölge sanayicisinin küresel pazarlardaki performansı ve sektörün gelecek dönem hedefleri ele alındı.

187 ülkeye 3 milyar 26 milyon 571 bin dolarlık ihracat

Ocak-Ekim 2026 döneminde Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nden 187 ülkeye toplam 3 milyar 26 milyon 571 bin dolarlık tekstil ihracatı gerçekleştirildiğini belirten Başkan Mete Akcan, ihracatın geçen yılın aynı dönemine kıyasla yüzde 9,6 arttığını ifade etti. 2026 yılının küresel ölçekte oldukça zorlu geçtiğine dikkat çeken Akcan, şu değerlendirmelerde bulundu: "Bölgemizde ve dünyada yaşanan savaşlar, bu çatışmaların beraberinde getirdiği lojistik sorunlar ve artan maliyetler, küresel pazarlardaki rekabet koşullarını kuşkusuz zorlaştırdı. Ancak tüm bu olumsuzluklara rağmen ihracatçılarımız yüksek bir performans sergileyerek 187 ülkeye ulaşmayı başardı. Ekim ayında Birliğimizden gerçekleştirilen 310 milyon 531 bin dolarlık ihracat da sektörümüzdeki toparlanma sürecinin kararlılıkla devam ettiğini açıkça ortaya koyuyor."

Hedef pazarlarda pazar payımızı artırmayı hedefliyoruz

Ülke gruplarına göre ihracat dağılımına ilişkin bilgi veren Başkan Akcan, “Aynı dönemde en fazla ihracat 843 milyon 878 bin dolarla Avrupa Birliği ülkelerine gerçekleştirildi. Avrupa Birliği'ni 724 milyon 614 bin dolarla Orta Doğu ülkeleri, 361 milyon 734 bin dolarla Afrika ülkeleri takip etti. Yine aynı dönemde Amerika kıtasındaki ülkelere gerçekleştirilen Birlik ihracatı ise 300 milyon 302 bin dolar olarak kaydedildi. GATHİB’in ülke bazında en fazla ihracat gerçekleştirdiği ülkeler arasında ise 287 milyon 127 bin dolarlık ihracat hacmi ile Irak ilk sırada gelirken, Irak'ı 265 milyon 498 bin dolarla Birleşik Krallık, 225 milyon 428 bin dolarla Suriye takip etti” dedi.

Pamuk piyasasında yeni sezonun tablosu değişiyor. Dünyanın en büyük üreticilerinde hasat beklentilerinin gerilemesi, tekstil sektörünün önemli ham maddelerinden pamukta küresel arzı aşağı çekerken tüketimdeki zayıflama da piyasadaki dengeleri karmaşıklaştırıyor. ABD Tarım Bakanlığı’nın (USDA) kasım ayı raporu, yalnızca üretimdeki düşüşü değil, küresel pamuk stoklarının da giderek daha kırılgan hale geldiğini ortaya koyuyor. Türkiye açısından ise yerli üretimdeki gerileme, ithalat ihtiyacını artırıyor.

Küresel üretimde 475 bin balya gerileme

USDA, ekim ayında başlayan 2026/27 sezonunda küresel pamuk üretiminin yaklaşık 475 bin balya (1 balya pamuk, uluslararası standartlara göre ortalama 218 kg ile 227 kg arasındadır) azalarak 117,5 milyon balyaya gerilemesini bekliyor. 

■ Çin: 500 bin balyalık artışla 34 milyon balya üretim bekleniyor. Daha yüksek verim, küresel arzı destekleyen başlıca unsur. 
■ Hindistan: Elverişsiz muson yağışları nedeniyle üretim 500 bin balya düşürülerek 23,5 milyon balyaya çekildi. 
■ ABD: Üretim tahmini 267 bin balya azaltılarak 13,18 milyon balyaya indirildi. 
■ Brezilya: 19 milyon balyalık üretim beklentisi korunurken ülke 16 milyon balyalık ihracat tahminiyle dünyanın en büyük ihracatçısı konumunu sürdürüyor. 
■ Avustralya: Üretimde artış beklenirken ihracat tahmini 4,5 milyon balyada sabit. 
■ Türkiye: Üretimdeki gerileme nedeniyle ithalat tahmini 300 bin balya artırılarak 5,3 milyon balyaya yükseltildi. 
■ Bangladeş: Enerji kısıtları ve iplik sektöründeki faaliyet zayıflığı nedeniyle tüketim tahmini 200 bin balya düşürüldü. 
■ Vietnam’daki ithalat talebi genişleme yolunda ilerliyor. USDA, Vietnam’ın ithalatının 2026/27 pazarlama yılına kadar yaklaşık 8 milyon balyaya ulaşabileceğini ve potansiyel olarak ilk kez dünyanın en büyük pamuk ithalatçısı olabileceğini öngörmüştü.

Üretimdeki daralmaya tüketim tarafındaki zayıflama da eşlik ediyor. Küresel pamuk tüketiminin 335 bin balyadan fazla düşüşle 122,7 milyon balyaya gerilemesi bekleniyor. Böylece üretim ve tüketimde aynı anda daralma yaşanırken piyasanın yönünü belirleyecek temel unsur stokların seyri olacak.

USDA’nın değerlendirmesine göre küresel dönem sonu stokları da aşağı yönlü revize edilerek yaklaşık 69,9 milyon balyaya indirildi. Stokların küresel tüketime oranının yüzde 57-58 düzeyine gerilemesi, son yılların en düşük seviyelerine işaret ediyor.

Türkiye’nin ithalatında artış bekleniyor 

Türkiye içinse üretimdeki düşüşün doğrudan sonucu ithalat tarafında görülüyor. USDA, Türkiye’nin pamuk ithalatı tahminini 300 bin balya artırarak 5,3 milyon balyaya çıkardı. Bu gelişme, tekstil ve hazır giyim sektörünün ham madde tedarikinde uluslararası piyasaların önemini artırıyor.

İhracatta Brezilya ağırlığı artıyor

Küresel pamuk ticareti, tüketimdeki zayıflamaya rağmen sınırlı artış gösteriyor. USDA, 2026/27 sezonunda dünya pamuk ihracatını yaklaşık 110 bin balya artırarak 44,8 milyon balyaya yükseltti. Artışta Fildişi Sahili ve Mısır’dan gelen sevkiyat beklentileri etkili oldu. İhracat pazarında Brezilya’nın ağırlığı giderek artıyor. Ülkenin 16 milyon balyalık ihracat tahmini, ABD’nin 12,3 milyon balyalık beklentisini belirgin biçimde aşıyor. Brezilya’nın fi yat rekabeti ve ihracat temposu, geleneksel olarak ABD pamuğunun güçlü olduğu pazarlarda rekabeti artırıyor. 

Arz daralıyor ama pamuk fiyatları yükselmiyor

Küresel üretim ve stok tahminlerindeki aşağı yönlü revizyonlara rağmen pamuk fi yatlarında güçlü bir yükseliş görülmüyor.. USDA raporunun ardından ICE pamuk vadeli işlemleri pound başına 78-79 sent bandında hareket etti. Bunun arkasında üç temel neden bulunuyor:

Beklentiler önceden fiyatlandı: Hindistan’daki kuraklık ve ABD’deki üretim kaybı piyasalar tarafından büyük ölçüde öngörülüyordu.

Yeni mahsul arzı baskı yaratıyor: ABD’de hasadın 8 Kasım itibarıyla yüzde 71’e ulaşması, piyasaya yeni ürün girişini hızlandırıyor.

Brezilya rekabeti: Güçlü ihracat temposu, küresel pazarda arz rekabetini artırarak fiyatların yükselişini sınırlıyor.

Bu yıl 19’uncusu düzenlenen Uluslararası Logitrans Transport Lojistik Fuarı sektörün önemli oyuncularını bir araya getirdi. Fuarda açıklamalarda bulunan Uluslararası Nakliyeciler Derneği (UND) Yönetim Kurulu Başkanı Şerafettin Aras, Avrupa’da yaşanan vize krizine ilişkin önemli açıklamalarda bulundu. Aras, Sırbistan ve Balkan nakliyecilerinin eylem yaptığında AB kendilerine Hırvatistan üzerinden D vizesi sözü verdiğini ifade ederek, “Fakat şu ana kadar bu söz tam olarak yerine getirilmedi. İngiltere de 90 gün kuralına takılıyor. Bu sorunu yaşayan ülkelerin sivil toplum kuruluşlarıyla birlikte Brüksel'e giderek girişimlerde bulunacağız. IRU yönetimi de bizlere ciddi destek veriyor. Öte yandan Bulgaristan'ın AB talimatıyla bizlere D vizesi vermesi konusunda görüşmelerin başladığı bilgisini de aldık” dedi. Avrupa'ya açılan sınır kapılarındaki beklemeler ve geçiş belgesi krizlerinin de devam ettiğini kaydeden Aras, “Macaristan ile transit belge sayımız konusunda yaşanan tıkanıklığı aşmak için görüşmelerimizi sürdürüyoruz. İlave 10 bin geçiş belgemiz de bitmek üzere” diye konuştu.

Her gecikme ihracata yansıyor 

Lojistik sektöründe yaşanan sorunların başında, özellikle profesyonel sürücülerin Schengen vizesi başvurularında karşılaştıkları uzun bekleme süreleri geldiğini kaydeden Uluslararası Taşımacılık ve Lojistik Hizmet Üretenleri Derneği (UTİKAD) Yönetim Kurulu Başkanı Bilgehan Engin, “Randevu bulma güçlükleri, vize sürelerinin yetersizliği ve başvuruların belirsizliği operasyonlarımızı doğrudan etkiliyor. Uluslararası ticaretin kesintisiz devam etmesi için yük kadar o yükü taşıyan sürücünün de hareket kabiliyetinin güvence altına alınması gerekiyor. Vize süreçlerinin kolaylaştırılması, uzun süreli ve çok girişli vize imkanlarının artırılması büyük önem arz etmektedir” dedi.

Sınır geçişlerinde yaşanan beklemelerin teslimat sürelerini uzattığına dikkat çeken Engin, “Bu durum operasyonel maliyetleri artırmakta, araç ve sürücü verimliliğini düşürmekte ve ülkemizin uluslararası lojistik koridorundaki rekabet gücünü olumsuz etkilemektedir” ifadelerini kullandı. Avrupa'ya açılan sınır kapılarımızda yoğunlukların azaltılması, dijital uygulamaların yaygınlaştırılması ve ilgili ülkelerle koordinasyonun güçlendirilmesi gerektiğine vurgu yapan Engin, “Bu meseleler yalnızca taşımacılık firmalarının operasyonel konusu olarak görülmemelidir; çünkü her bir gecikme ülkemizin ihracatına ve güvenilirliğine yansıyor” dedi.

Ekonomiye 42,6 milyar dolar katkı 

2026 yılının ilk 10 ayında TÜİK verilerine göre toplam hizmet ihracatının 124,9 milyar dolar olarak gerçekleştiğini kaydeden Engin, “Bu ihracat içerisinde taşımacılık hizmetlerinin payı %34,1 ile 42,6 milyar dolara ulaşmıştı. Bu rakamlar lojistiğin doğrudan döviz kazandıran ve ekonomik büyümeye ciddi katkı sağlayan güçlü bir sektör olduğunu ortaya koyuyor” ifadelerini kullandı. 

“Kısıtlayıcı yaklaşım Avrupa’nın rekabet gücüne zarar veriyor”

İstanbul Ticaret Odası Başkanı Şekip Avdagiç, lojistiğin uluslararası boyutu kadar şehir içi lojistiği ve kent içi süreçlerin de büyük önem taşıdığını kaydederek, “Uluslararası alanda yaşanan vize ve sınır kapısı krizlerinde Avrupalı dostlarımız topu Brüksel'e atıyor. Ancak AB'nin bu kısıtlayıcı yaklaşımı kendi rekabet gücüne de zarar veriyor” dedi. Sınırlarda yaşanan bekleme sorununa da değinen Avdagiç, “Problemlerin büyük kısmı karşı tarafın (Bulgaristan, Yunanistan gibi ülkelerin) altyapı eksikliklerinden kaynaklanıyor” şeklinde konuştu. 

Antalya’da başlayan ve iklim politikalarına yönelik verilen sözlerden öteye “uygulamaya geçiş-Implementation COP” niteliği taşıması için yoğun çaba gösterilen COP31’de, Türkiye endüstrisini de ilgilendiren ilk somut işaret geldi. Dünya Bankası kuruluşu IFC ve aralarında Inditex gibi Türkiye’ye yoğun sipariş veren bir şirketin de bulunduğu yatırımcılar ilk kapanışında 225 milyon dolara ulaşması, daha sonra da 400 milyon dolara çıkması hedeflenen bir fon kurulduğunu duyurdu.

Yararlanma detaylarına ilişkin bilgiler daha sonra açıklanacak 

Tekstil, Hazır Giyim ve Ayakkabı Tedarikçilerinin Karbonsuzlaştırılması (Decarbonization of Textile, Apparel & Footwear Suppliers – D-TAFS) adı verilen Fon, gelişmekte olan ülkelerin tekstil, hazır giyim ve ayakkabı firmalarının karbonsuzlaştırma girişimlerini finanse edecek. Fona yönelik detay bilgiler henüz verilmedi. İlk yatırımcıların ortak basın açıklaması ve Inditex şirket yetkililerinin Bloomberg haber ajansına yaptığı açıklamalarla sınırlı bilgi verildi. Türkiye’den firmaların bu fondan nasıl yararlanabileceğine dair detay bilgiler daha sonra açıklanacak.

Fonu ABD merkezli varlık yönetim şirketi 

SIMA yönetecek İlk etapta Dünya Bankası grubunun özel sektöre yatırım yapan kuruluşu IFC’nin ana aktör olması nedeniyle tüm sürecin bu kuruluşça yürütüleceği akla gelse de fonun ABD merkezli varlık yönetim şirketi Social Investment Managers & Advisors LLC (SIMA) tarafından yönetileceği, IFC’nin hem fona katılımcı hem de denetleyici-yönlendirici konumda olacağı belirtildi. Fona, Inditex 50 milyon dolar ile katıldığını duyurdu.

Bloomberg haber ajansında yayımlanan haberde, aralarında bilinen Zara markasının da bulunduğu Inditex’in CEO’su García Maceiras’ın, kendi katılımlarının diğer firmaların fona gelmesi için bir “katalizör” olabileceği ifadesine yer verildi.

Hollanda, Fransa, İngiltere ve Tekstil Enstitüsü kaynak sağlayacak 

Fona yönelik katılımcılar tarafından yapılan ortak açıklamada, Hollanda Girişimci Kalkınma Bankası (FMO Nederlandse Financierings-Maatschappij voor Ontwikkelingslanden N.V.), Fransız Kalkınma Ajansı Grubu Özel Sektör Finansman Şirketi (PROPARCO Société de Promotion et de Participation pour la Coopération Économique), İngiliz Uluslararası Yatırım Kurumu (BII British International Investment), Küresel Çevre Fonu (Global Environment Facility GEF), Tekstil ve Hazır Giyim Etki Enstitüsü (Apparel Impact Institute) fona kaynak sağlayan kuruluşlar olarak açıklandı.

800 bin dolar ile 5 milyon dolar arasında finansman sağlanacak

Fonun kullanımına yönelik olarak, aralarında Türkiye’nin de bulunduğu gelişmiş ülkeler dışındaki imalatçılara finansman sağlaması bekleniyor. Yapılan açıklamalarda, bu fondan finansman sağlayacak firmalar, karbonsuzlaştırma, enerji verimliliği gibi sürdürülebilirlik alanında bir plan oluşturacak. Bu planların onayı ve izlenmesinin fonu yönetecek olan varlık yönetim firması SIMA tarafından yapılması bekleniyor ancak genel olarak daha önce yapılmış yeşil finansman programlarından farklı olabilecek bir yapı kurulduğu ve katılımcılarının kamu yatırım kuruluşu ağırlıklı olması nedeniyle detay açıklamalar bekleniyor. Sadece Inditex tedarikçileri değil, genel olarak tekstil, hazır giyim ve ayakkabı sektöründeki üreticiler yararlanabilecek. Firmaların 800 bin dolar ile 5 milyon dolar arasında finansman sağlayabileceği belirtildi.

PTT Genel Müdürü Hakan Gülten, PTT’nin hesaplarının görüşüldüğü Meclis KİT komisyonunda milletvekillerinin PTT’nin özelleştirilmesine ilişkin sorularına “PTT'nin özelleştirilmesi diye bir şey söz konusu değil” yanıtını verdi. Tüm dünya ülkelerinde posta idarelerinin stratejik kurumlar olarak görüldüğünü ve özelleştirilmediğine dikkat çeken Gülten, “Herhangi bir devlet yok ki posta idaresini özelleştirmiş olsun. Posta idareleri stratejik kurumlar olarak görüldüğü için. Biz gelişmiş ülkelerde olan sistemde olduğu gibi kendi paramızı kazanarak hayatta kalmaya çalışıyoruz ama bu özelleşmeyle alakalı bir sürecin göstergesi değil. İştirak şirketlerimizden bazıları satılırsa bize kâr sağlayacağını düşündüğümüz şirketlerimiz var, satışla ilgili konularımız, gündemlerimiz, çalışmalarımız var ama PTT'nin kendisiyle ilgili bir özelleştirme yok” diye konuştu.

"En yaygın hizmet ağı" 

PTT AŞ Genel Müdürü Gülten, KİT Komisyonuna yaptığı sunumda evrensel posta yükümlüsü olan şirketin, 2026 yılı eylül ayı sonu itibarıyla 140 milyon posta gönderisi ile 176 milyon kargo gönderisini kabul ederek teslimini sağladığını belirtti. Gülten, Türkiye'nin en yaygın hizmet ağına sahip kuruluşu olan Evrensel Posta Hizmet yükümlüsü Şirketimiz, hiçbir bankanın olmadığı 804, hiçbir ATM’nin olmadığı 61, hiçbir kargonun olmadığı 203 noktada hizmet vermektedir” dedi.

Gülten, müşteri memnuniyetinin artırılması için 2025’te POS – NFC ile kapıda ödeme, Alternatif Dağıtım ve Aynı Gün Teslim gibi rekabetçi sektör uygulamalarını devreye aldıklarını kaydetti. Gülten, kargo yoğunluğu yüksek 12 il başta olmak üzere 81 ilde operasyonel iş süreçlerini optimize ederek 2026’da e-ticaret kargo teslim sürelerinde yüzde 14, kişi başı günlük ortalama teslim adetlerinde yüzde 100 iyileşme sağladıklarını söyledi. Gülten, şirketin finansal hizmetler kapsamında ise her ay ortalama 19 milyon işlem yaparak, 2026 yılı eylül sonu itibarıyla yaklaşık 175 milyon işlem gerçekleştirdiğini belirtti.

Türkiye Kart yaygınlaştırılıyor 

Gülten, Türkiye Kart projesiyle vatandaşların tek kartla tüm şehirlerdeki toplu taşıma hizmetlerinden faydalanması, para transferi ve alışveriş gibi finansal işlemlerini kolayca gerçekleştirmesinin amaçlandığını belirterek, ülke genelinden yaygınlaştırılmasına ilişkin çalışmaların sürdüğünü belirtti.

20 milyon müşteriye ulaşan Hızlı Geçiş Sisteminin, Türkiye'nin en büyük ücret toplama sistemi şeklinde hizmet verdiğini kaydeden Gülten, “Otoyolların yanı sıra Uludağ, Abant, Gölcük, Yedigöller, Kuşadası Dilek Yarımadası Milli Parkları, İDO Deniz Feribotları ve Üsküdar Belediyesi Otoparkları, Konya Büyükşehir Belediyesi Şehirlerarası Otobüs Terminali gibi alanlarda da hizmet vermektedir“ dedi. Gülten, 2026’da yapılması planlanan yatırım harcamasının ise 2.2 milyar lira olarak planlandığı bilgisini verdi.

Verimlilik sorununu aşmak isteyen orman ürünleri sektöründe önümüzdeki yılların çalışma disiplinini belirleyecek motto; “Ağacı ucuz ürünle ziyan etmeyelim” olarak şekilleniyor.

Hem hammadde, hem verimlilik sorunu yaşayan sektör, yeni yol haritası ile aynı orman varlığından, çok daha fazla katma değer yaratmayı hedefledi. Türkiye ile aynı orman varlığına sahip olmasına karşın 10 kattan fazla değer üreten Almanya bir rol model olarak izlemeye alındı.

Sektörün yol haritası hakkında bilgiler veren TOBB Orman Ürünleri Sektör Meclisi Başkanı Murat Mahir Arın’a göre; öncelikle ‘verim sorunu’ çözülmeli ve sektör, teknoloji ve insan kaynağını daha iyi kullanarak ürettiğine katma değer katmanın yolunu bulmalı

Sektörün yol ayrımında olduğunu anlatan Mahir Arın; “Daha çok hammadde satarak gelir yaratmak mı, yoksa daha yüksek teknoloji ile daha yüksek katma değer yaratmak mı? Artık hedefimiz daha fazla ham madde tüketmek değil, daha fazla katma değer yaratmak olmalı” şeklinde konuşarak hammaddenin düşük katma değerli ürünle ziyan edilmesinin önüne geçmek gerektiği mesajını verdi.

Türkiye’nin yabancı sermaye ile ortaklığa giderek bölgesel bir merkez olabileceğine dikkat çeken Murat Mahir Arın’ın ormancılık sektörünün gelişimine ilişkin saptamaları ve önerileri şöyle:

Sektörün geleceği yalnızca levha üretimindeki kapasite artışıyla sınırlı değil

Sektör geniş bir ekonomik değer zinciri olmasına rağmen ülke ekonomisine yeterli katkıyı sağlayamıyor. 20 milyar dolarlık bir büyüklük, 6 milyar dolarlık ihracat, 400 bin doğrudan, 800 bin dolaylı istihdam… 2026 için sektörel büyüklük hedefi 30 milyar dolar, ihracat hedefi 10 milyar dolar. Aynı orman varlığına sahip Almanya’nın yıllık sektör büyüklüğünün 200 milyar Euro olması potansiyelin kullanılamadığını gösteriyor. Özellikle mobilya, MDF/yonga levha ve işlenmiş ağaç ürünlerinde oldukça güçlü olan sektörde son 20 yılda gerçekleştirilen yatırımlarla dünyanın en modern tesislerinden bazıları Türkiye’ye kazandırıldı ve ülkemiz bu alanda küresel bir üretim merkezi haline geldi. Bu önemli bir başarı. Ancak sektörün geleceği yalnızca levha üretimindeki kapasite artışıyla sınırlı değil. Masif ahşap, yapısal ahşap, yüksek katma değerli mobilya ve dekorasyon ürünleri ile odun dışı orman ürünleri, önümüzdeki dönemin önemli gelişme alanları olarak görülmeli.

Geleceğin orman ürünleri sektörü yalnızca kereste ve levha üretmeyecek. Biyokimyasallar, selülozik lifler, biyoyakıtlar, biyoplastikler, nanoselüloz, lignin esaslı ürünler ve mühendislik ürünü ahşap yapı malzemeleri gibi çok farklı alanlarda yeni ürünler ortaya çıkıyor. Yabancı teknoloji ve sermayenin Türkiye’nin mevcut üretim gücüyle buluşturulması sağlandığında, ülkemiz yapısal ahşap ve masif mobilya-dekorasyon alanlarında bölgesel bir üretim ve ihracat merkezi hâline gelecek potansiyele sahip.

SORUNLAR:

- Güçlü sanayi altyapısına rağmen sektörde düşük katma değerde ürün üretimi kazancı ve gelişimi sınırlıyor.

- Odun hammaddesi arzının talebi karşılamakta zorlanması ve fiyat istikrarsızlığı sorunların başında.

- Sektörde işletme maliyetleri yüksek olduğu gibi hammadde fiyatları da yüksek.

- Masif ve yapısal ahşap üretim kapasitesinin hâlâ sınırlı olduğu görülüyor.

- Odun dışı orman ürünleri hammadde olarak satıldığı için yeterince değer üretilemiyor.

- Tıbbi ve aromatik bitkiler, reçine, mantar, orman meyveleri, bal ve diğer doğal ürünlerin üretim, işleme, markalaşma ve ihracat aşamalarında ekonomiye daha çok katkı sağlaması için yeni bir kırsal kalkınma modeli uygulanması gerekiyor.

- Hammadde fiyatlarındaki istikrarsızlık, biyokütle enerji tesislerinin odun hammaddesine yönelik talebi, doğru emvalin doğru sektöre yönlendirilememesi, dikili satış sistemindeki sorunlar, orman yollarının yetersizliği ve endüstriyel plantasyonların yeterince gelişmemiş olması sektörün rekabet gücünü düşürüyor.

- Hammaddenin kendi bölgesinde işlenerek mamul veya yarı mamul hale getirilememesi nedeniyle orman işçiliği ve yerel istihdam kapasitesinin artmaması, fiyat istikrarına da olumsuz yansıyor.

- Arz konusunda sorun sadece hammadde miktarı değil. Doğru ağacın, doğru tasnifle, doğru standartlarda, doğru fiyatla, doğru sektöre ve doğru zamanda ulaştırılmaması. Bu verimliliğin önündeki en büyük engellerden biri.

- Ahşap yapı sistemleri ve yapısal ahşap malzemeler konusunda standardizasyon ve belgelendirme altyapısı yeterince gelişmediği gibi sertifikasyon, kalite kontrol, tasarım bilgisi, mühendislik altyapısı ve yetişmiş insan kaynağı eksikliği de gelişmeyi önlüyor.

- Yerli ağaç türlerinin yapısal özelliklerinin belirlenmesi, akredite laboratuvarların geliştirilmesi, ürünlerin bağımsız denetimlerden geçirilmesi ve belgelendirilmesi gerekmesine karşın bu alanlarda da altyapı da yetersiz.

- Orman ürünlerinin endüstriyel yol haritalarının sağlıklı bir şekilde belirlenmesi amacı ile ‘Ar-Ge’ , ‘Politika Üretim Merkezi’ ve ‘Ahşap Enstitüsü’ gibi kurumların olmaması stratejik bir eksiklik.

ÇÖZÜM NASIL OLACAK?

- Amaç daha fazla ham madde tüketmek değil aynı ham maddeden daha fazla katma değer üretmek olmalı.

- Hammadde fiyatlarındaki yüksekliğin önlenmesi için yeni bir kırsal kalkınma modeli oluşturulmalı.  

- Hammadde maliyet düşüşü için Orman Genel Müdürlüğü üretim ve satış sistemlerinde köklü düzenlemeler gerekli. Bunların başında orman köylüsü ve işçiliği düzenlemeleri ile mekanizasyon ihtiyacı geliyor.

- Hammaddenin yerelde işlenmesi, orman işçiliğini ve yerel istihdam kapasitesini artırmasının yanı sıra fiyat istikrarına da önemli katkılar sağlar.

- Sektör, dünyada yapı sektöründe çevre ve karbon odaklı olarak yaşanan büyük dönüşüm ve ahşaptaki değer artışını dikkate almak zorunda.

- Akıllı malzemeler, dijital üretim, yapay zekâ, izlenebilirlik, elektronik kodlamalar, ‘blockchain’ ve e-ticaret gibi teknolojiler sektörel dönüşümün parçaları olmalı.

- Ormandan çıkan ürünün son kullanıcıya ulaşmasına kadar tüm zincirin dijital olarak izlenebilir olması; üretim, stok, kalite, sevkiyat ve satış bilgilerinin dijital ortamda takip edilmesi gerekli.

- Bölgelere göre ürün ile hammadde türlerini, kapasite ve destek ihtiyaçlarını ortaya koyacak sektörel veri tabanı oluşturulmalı.

- Orman ürünlerinin endüstriyel yol haritalarının sağlıklı bir şekilde belirlenmesi amacı ile bir ar-ge ve politika üretim merkezi kurulmalı.

- Standardizasyon, sertifikasyon, kalite kontrol, tasarım bilgisi, mühendislik altyapısı ve yetişmiş insan kaynağı birlikte geliştirilmeli.

- Mimarlık ve inşaat mühendisliği eğitimlerinde ahşabın yapı malzemesi olarak daha fazla yer alması ile ahşabın kullanılmasında artış sağlanabilir.

- İklim değişikliğiyle mücadele, yeşil ekonomi, kırsal kalkınma, ihracat ve istihdam açısından stratejik bir sektör. Bu nedenle ormancılıkta yatırım, üretim, finansman, vergilendirme ve dış ticaret mekanizmalarını birlikte ele alan bütüncül bir teşvik sistemi uygulanmalı.

- Sektörün geleceği açısından kritik önem taşıyan uzun vadeli ve uygun maliyetli finansman imkanı sağlanmalı.

AVANTAJ-DEZAVANTAJLAR

- Türkiye’nin avantajı; güçlü girişim ve üretim altyapısı, esnek üretim kabiliyeti, coğrafi konumu ve geniş bir sanayi zincirine sahip olması.

- Dezavantajlar ise hammadde maliyetleri, finansmana erişim, Ar-Ge ve tasarım kapasitesinin yetersizliği, üniversite-sanayi iş birliğinin istenen seviyede olmaması ve sektörel kurumsallaşma eksiklikleri olarak sıralanabilir.

Başarmak için beş temel eşik…

Orman varlığının sürdürülebilir işletilmesinden başlayan; ham maddenin üretimi, taşınması, işlenmesi, tasarımı, sanayiye dönüştürülmesi ve nihai ürüne ulaşmasına kadar uzanan geniş bir ekonomik değer zinciri olan sektörün önemli bir bölümünde güçlü bir sanayi altyapısına sahibiz. Ancak önümüzde çok başarılması gereken daha büyük bir fırsat duruyor: Aynı hammaddeden daha yüksek katma değer üretmek.

İSTİKRAR: Hammadde arz ve fiyat istikrarını sağlamak,

KATMA DEĞER: Hammaddeden daha yüksek katma değer üretmek.

YENİ PAZARLAR: Yapısal ahşap, masif ürünler, yüksek teknolojili ahşap ürünler ve odun dışı orman ürünlerinde yeni pazar ve yatırım alanları oluşturmak.

BÜTÜNSEL BAKIŞ: Sektörün hammadde, üretim, teknoloji, insan kaynağı, finansman, Ar-Ge, standardizasyon ve ihracat zincirini bütün olarak yönetmek.

DAHA ÇOK DEĞER: İhtiyacımız olan, ormanlarımızdan elde ettiğimiz her bir metreküp hammaddenin ekonomik, çevresel ve sosyal değerini en üst düzeye çıkarmaktır. Sektörün geleceği de tam olarak burada yatıyor: Daha çok üretmekten önce, daha çok değer üretmek.

Türkiye bölgesel güç olabilir

Dünyada yapı sektörü önemli bir dönüşüm geçiriyor. Enerji tüketiminin ve karbon emisyonlarının azaltılması, yapı malzemelerinin çevresel etkilerinin düşürülmesi ve daha hafif yapı sistemlerinin geliştirilmesi giderek önem kazanıyor. Bu dönüşüm ahşabı yeniden stratejik bir yapı malzemesi haline getiriyor.

Ahşabın yenilenebilir olması, karbon depolayabilmesi, yeniden kullanılabilmesi, düşük karbon ayak izi ve mühendislik ürünü yapısal ahşap malzemelerin gelişmesi, bu alandaki fırsatları büyütüyor. Glulam, LVL, PSL, LSL ve CLT gibi mühendislik ürünü ahşap malzemeler dünya pazarında hızla gelişiyor.

Türkiye’nin coğrafi konumu büyük avantaj. Yabancı teknoloji ve sermaye Türkiye’nin üretim gücüyle buluşturulması halinde Türkiye önemli bir orman ürünleri, yapısal ahşap,  masif mobilya-dekorasyon ve biyoekonomi alanlarında bölgesel bir üretim ve ihracat merkezi haline gelebilir.

Polonya ve Tayland örneğinde olduğu gibi ithal hammadde ve yarı mamüllerin dâhilde işlenmesi yoluyla da önemli bir dış pazar payı kazanılması mümkündür.

PORTRE

Murat Mahir Arın, Düzce’deki yüksek teknoloji ile donatılmış entegre tesisinde, dört nesillik deneyimi ile üretim yapan Mahir Arın Kerestecilik Yönetim Kurulu Başkanı olarak görev yapıyor. Türkiye’nin En Hızlı Büyüyen 100 Şirketi arasında da yer alan şirket, orman endüstri mühendislerinin gözetiminde kaliteli ve estetik ‘kereste’, ‘deck’, ‘lambri’, ‘masif Panel’, ‘thermo ürünler’ ve ‘lamine ahşap’ ürünlerini iç ve dış pazarlara sunarak inşaat, dekorasyon ve zemin kaplama alanlarına yüksek kaliteli estetik, fonksiyonel, projeye özgü ve sürdürülebilir ahşap çözümler üretiyor. Mesleki ve sivil toplum kuruluşlarında da görev yaparak sektöre katkılarda bulunan Murat Mahir Arın eylül ayından bu yana TOBB Ormancılık Sektör Meclisi Başkanı görevini sürdürüyor.

Bu film fikrini bende çağrıştıran, COP31’den ziyade Alstom Türkiye Mühendislik ve Teknoloji Merkezi Genel Müdürü Günay Şimşek ile sohbetim oldu. Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ) mezunu bir elektrik-elektronik fakültesi mezunu olan Şimşek, Alstom Türkiye’de tamamen kendi işine odaklı olarak çalışıyor. İstanbul Teknik Üniversitesi’nde (İTÜ) aynı eğitimi görmüş olarak ben de tamamen odağı büyük resme çevirmeye alışkınım. Dolayısıyla görüşmemiz biraz meslektaşlık ama dah açok benim veri madenciliği eğilimim ekseninde şekillendi.

Şimşek’in başında olduğu merkez, şimdiden önemli bir hikâyeye imza atmış durumda. Burada merkezin büyümesi, hitap ettiği coğrafya ve Türkiye’de demiryolu sinyalizasyon test merkezi olan özel sektöre ait ilk demiryolu inovasyon ve entegrasyon laboratuarı ile sağlam bir sacayağı üzerinde duruyor.

Şimşek bu hikâyeyi, “8 Mayıs 2023’te İstanbul Teknopark’ta faaliyete geçen Alstom Türkiye Mühendislik ve Teknoloji Merkezi, bugün yaklaşık 80 mühendisten oluşan ekibiyle çalışmalarını sürdürüyor. Sekiz kişilik bir ekiple başlayan merkez, kuruluşundan bu yana mühendislik ekibini yaklaşık 10 kat büyüttü. Bu gelişim, Türkiye’de sinyalizasyon alanında uzman mühendislik kapasitesi oluşturma ve nitelikli insan kaynağını geliştirme yaklaşımını ortaya koyuyor.

Merkez, Alstom’un Afrika, Ortadoğu ve Orta Asya bölgesindeki mühendislik faaliyetlerinin önemli bir parçası olarak çalışıyor. Fas ve Mısır’daki mühendislik merkezleriyle yakın iş birliği içinde olan ekip; Fas, Cezayir, Mısır, Güney Afrika, Suudi Arabistan, Pakistan ve ABD’deki projelere mühendislik desteği sağlıyor. Böylece Türkiye’de geliştirilen teknik uzmanlığın farklı pazarlardaki projelerde değerlendirilmesine katkıda bulunuyor.

Çalışma alanları arasında demiryolu sinyalizasyon projelerinin ihale aşamasından tasarım, ürün uygulamaları, laboratuvar testleri, saha testleri ve devreye alma süreçlerine kadar farklı aşamalarında mühendislik desteği sağlamak yer alıyor. Gereksinimlerin analiz edilmesi, teknik şartnamelerin oluşturulması ve ekipman, alt sistem ve sistem seviyesindeki testlerin gerçekleştirilmesi de bu kapsamda bulunuyor. Bu yetkinlikler, kritik tasarım, test ve uygulama kabiliyetlerinin Türkiye’de geliştirilmesine ve merkezin bölgesel projelerde daha fazla sorumluluk üstlenmesine olanak tanıyor.” diye anlatıyor.

İstanbul’da böyle bir merkezin olması, sürdürülebilir bir ekonomiye sahip olma anlamında İstanbul’u besliyor. Şimşek’in 25 yılı aşkın bir iş deneyimine sahip olması, genç mühendisler ile ilgili hassasiyetini açıklıyor. Şimşek, “Alstom; yeni mezun genç mühendisleri ekibe kazandırmayı, teknoloji eğitimleriyle yetkinliklerini geliştirmeyi ve geleceğin mühendislik liderlerini yetiştirmeyi hedefliyor. Future Track programı, yeni mezunlara Türkiye’nin yanı sıra Fas, Mısır ve Körfez ülkelerindeki mühendislik ekipleriyle çalışma ve bölgesel deneyim kazanma fırsatı sunuyor. Çeşitlilik ve kapsayıcılık yaklaşımı doğrultusunda ise kadın çalışan oranının Türkiye genelinde, 2030 yılına kadar yüzde 30’a ulaşmasını hedefliyor.” sözleriyle bu mühendisler için erişilebilir hale gelen yeni ufuklara işaret ediyor.

Bu model, şirket içinde ödüllü başarılara layık görülmüş durumda. Şimşek, “Alstom Excellence Awards kapsamında Afrika, Ortadoğu, Orta Asya Bölgesi düzeyinde ödül alan iki proje, mühendislik ve inovasyon çalışmalarına örnek oluşturuyor. Farklı demiryolu sistemlerinin birlikte çalışmasını kolaylaştırmayı amaçlayan ProtoLink projesi altın madalya kazanırken, demiryolu alanındaki bilgi ve deneyime yapay zekâ aracılığıyla erişimi destekleyen ARREA projesi gümüş madalyaya layık görüldü. Merkez ayrıca global yapay zekâ destekli ürünlerin geliştirilmesine katkıda bulunuyor ve mühendislik süreçlerinde tekrarlayan işleri azaltmaya yönelik çalışmalar yürütüyor.” şeklinde konuşuyor.

Bu noktada, her zaman odağımda olan yapay zekâ ile ilgili vizyonlarını da öğrenmek gerekiyor. Şimşek, bu soruya da “Alstom, yapay zekâ ve otomasyon çalışmalarını, mühendislik süreçlerini daha verimli hale getiren ve ekiplerin uzmanlıklarını daha etkin kullanmasını destekleyen araçlar olarak değerlendiriyor. Merkezdeki çalışmalar, özellikle tekrarlayan işleri azaltmaya ve bilgiye erişimi kolaylaştırmaya odaklanıyor. Merkezin temel önceliği, mühendislik yetkinliklerini geliştirmek ve daha karmaşık teknik problemlere çözüm üretebilen bir ekip yapısını güçlendirmek.

Ayrıca Alstom, genç yeteneklerin mühendislik alanına ilgisini ve merakını desteklemeyi önemsiyor. Teknopark İstanbul ekosistemi ve üniversitelerle kurulan temaslar sayesinde öğrencilerle ve genç mühendis adaylarıyla bir araya geliyor, raylı sistemler ve ileri mühendislik alanlarındaki çalışma fırsatlarını yakından tanımalarını destekliyor. Mühendislik, dijital teknolojiler ve sistem entegrasyonu gibi alanların sunduğu gelişim olanaklarının gençler için önemli fırsatlar barındırdığına inanıyor. Merkezde de genç yeteneklerin deneyim kazanabilecekleri, uzmanlıklarını geliştirebilecekleri ve uluslararası projelerde görev alabilecekleri bir ortam sunmayı hedefliyor. Alstom, her yıl hayata geçirilen staj programlarıyla da genç yeteneklere mühendislik ekipleriyle birlikte çalışma, deneyim kazanma ve mesleki yetkinliklerini geliştirme fırsatı sunuyor.” yanıtını veriyor.

Charles Dickens’a nazire: İki Şehrin Hikâyesi

Şimşek’in hikâyesi, bu boyutları ile ekonomik sürdürülebilirliğe nasıl önemli bir katkı yapıldığını ortaya koyuyor ancak ben Türkiye’de yaptıkları işlere verdiği yanıttan yola çıkarak başka bir hikâyeyi de yazmak istiyorum. Şimşek’in, “Merkez, İstanbul’daki metro projelerinde test ve devreye alma çalışmalarını yürütüyor; Bandırma–Bursa–Yenişehir–Osmaneli (BBYO) ana hat projesi, tasarım, test ve devreye alma süreçlerine katkı sağlıyor. Ayrıca Eskişehir–Kütahya–Balıkesir hattına yönelik işletme sürecindeki teknik destek faaliyetlerini sürdürüyor. Bu çalışmaların Türkiye’den yürütülmesi, müşteriye yakınlık, yerinde analiz ve hızlı değerlendirme avantajları sunarken global bilgi birikiminin yerel mühendislik uzmanlığıyla birleştirilmesini sağlıyor.” şeklindeki ifadesinde geçen Bursa ve Eskişehir adları bu isteğimi ortaya çıkarıyor. Eskişehir’i de yazmak isterdim ama asıl ilgimi çeken, üniversitede son yıllarımı 1990’ların ilk yarısında geçirirken fikir olarak tartışıldığını bildiğim Bursa demiryolu konusu. İstanbul ve Bursa ile ilgili yazacaklarım için, Charles Dickens’ın Paris ve Londra üzerinden yazdığı İki Şehrin Hikâyesi romanı kadar iddialı olmasa da daha güncel ve bizimle ilgili olduğunu söyleyebilirim.

Bu demiryolu, Bursa’da komponent fabrikası bulunan Alstom açısından bir başka boyutu ile önem taşıyor. Bunu, Şimşek’in “Mühendislik ve Teknoloji Merkezi, Demiryolu İnovasyon ve Entegrasyon Laboratuvarı ve Bursa’daki komponent fabrikası ile Türkiye’den küresel projelere uzanan bir yetkinlik ekosistemi oluşturuyor. Merkez, ana hat ve metro projelerinde kritik öneme sahip sinyalizasyon teknolojileri ile altyapı çözümlerinde Türkiye’ye ve bölge ülkelerine hizmet sunuyor. Bursa’daki fabrikada üretilen raylı sistem komponentlerinin Avrupa’daki projelerde kullanılması da Türkiye’nin küresel üretim ve ihracat ekosistemindeki rolünü güçlendiriyor.” sözlerinden süzmek mümkün.

Gemini ile konuyu bütün boyutlarıyla ele alıyoruz ve büyük resmin çok daha renkli olduğunu görüyoruz. Gemini, demiryolunun Bursa ve bölgede yaratacağı etkiyi şöyle anlatıyor:

Demiryolu ağının Bursa ve Güney Marmara bölgesine entegre edilmesi, kenti yalnızca ulusal demiryolu sistemine bağlamakla kalmayıp, bölge ekonomisinde çok yönlü bir dönüşüm başlatacaktır. Özellikle Bandırma-Bursa-Yenişehir-Osmaneli Yüksek Standartlı Demiryolu Projesi ve Gemlik Limanı bağlantısı ile hayata geçirilen bu altyapı, ekonomik açıdan şu temel alanlarda gelişim sağlayacaktır:

1. 
   Lojistik Maliyetlerin Düşmesi ve İhracat Rekabeti

• Karayolu Bağımlılığının Azalması: Bursa, Türkiye'nin en çok ihracat yapan dev sanayi kentlerinden biridir. İhracatın büyük oranının tırlarla/karayoluyla yapılması firmalar için ciddi navlun maliyetleri oluşturmaktadır. Demiryolu yük taşımacılığı, karayoluna göre belirgin şekilde daha ucuz ve güvenli bir alternatif sunar.
• Liman ve OSB Entegrasyonu: Gemlik Limanı ve bölgedeki Organize Sanayi Bölgelerinin (OSB) demiryoluna bağlanması, "kapıdan kapıya" kesintisiz multimodal taşımacılık olanağı sağlayarak sanayicinin hammadde tedarik ve ürün sevkiyat maliyetlerini ciddi oranda düşürecektir.

2. Sanayi ve Üretim Kapasitesinin Artması

• Yatırım Cazibesi: Lojistik maliyetlerin düşmesi, Bursa'yı ve çevresindeki Yenişehir, Karacabey, Bandırma gibi bölgeleri yerli ve yabancı yatırımcılar için çok daha cazip hale getirecektir.
• Tedarik Zinciri Güvenirliği: Demiryolu taşımacılığı, hava şartlarına dayanıklılığı ve zamanında teslimat garantisi sayesinde otomotiv, tekstil, makine ve gıda gibi Bursa'nın lokomotif sektörlerinde tedarik zinciri aksamalarını minimize edecektir.

3. Bölgesel Ticaret ve Mobilite

• Marmara ve Anadolu Arasındaki Ticaret Ağı: Bursa'nın İstanbul, Ankara, Eskişehir ve Balıkesir/İzmir akslarına yüksek hızlı tren ve yük hatlarıyla bağlanması, bölgesel iş gücü ve ticaret hareketliliğini hızlandıracaktır.
• Zaman ve İş Gücü Verimliliği: Ankara ve İstanbul gibi ana merkezlere olan ulaşım sürelerinin kısalması, iş insanlarının, mühendislerin ve nitelikli iş gücünün bölgeye erişimini kolaylaştırarak iş geliştirme süreçlerini hızlandıracaktır.

4. Tarım ve Gıda İhracatına Katkı

• Bursa ve civarı (Yenişehir, Karacabey vb.) önemli bir taze meyve ve sebze üretim merkezidir. Soğuk zincir lojistiği destekleyen yük trenleri sayesinde tarım ürünleri hem iç pazara hem de limanlar üzerinden yurt dışına daha hızlı ve tazeliğini kaybetmeden ulaştırılabilecektir.

5. Turizm ve Hizmet Sektörü

• Tarihi, kültürel ve doğal zenginlikleri ile öne çıkan Bursa, yüksek hızlı tren bağlantısı sayesinde iç turizmde önemli bir ziyaretçi artışı yaşayacaktır. Günübirlik ve hafta sonı seyahatlerinin artması kentteki konaklama, yeme-içme ve perakende sektörlerine canlılık getirecektir.

6. Çevresel ve Sürdürülebilirlik Kazanımları (Yeşil Mutabakat Uyumu)

• Karayolu taşımacılığından demiryoluna kayan yük ve yolcu trafiği, karbon salınımını belirgin ölçüde azaltacaktır. Avrupa Birliği'nin "Yeşil Mutabakat" ve karbon vergisi düzenlemeleri dikkate alındığında, ürünlerini düşük karbon ayak iziyle taşımak Bursa sanayisine ihracatta stratejik bir avantaj kazandıracaktır.

DNA’mızdaki gecikme burada da yaşanıyor

Dediğim gibi üniversite yıllarımdan beri konuşulan bu demiryolu projesi, karayolları ve köprülerin yapılmasından sonra hayata geçiriliyor. Matbaadan Keban Barajı’na kadar her şeyi geç ya da gecikmeli yapan bir ülke olarak bunda da şükretmemiz gerekiyor herhalde.

Bursa’nın demiryolu/hızlı tren projesi yaklaşık 14 yılı aşkın bir süredir gündemdedir.

Projenin temeli 23 Aralık 2012 tarihinde atılmış ve o dönemde hattın 2016 yılında hizmete girmesi hedeflenmiştir. Ancak aradan geçen yıllar boyunca süreç çok sayıda engelle karşılaşmış ve açılış tarihi defalarca ertelenmiştir.

Projenin Bu Kadar Gecikmesinin Temel Nedenleri

1. Zemin Problemleri ve Güzergâh Değişiklikleri:
   • Temel atıldıktan sonra özellikle Gürsu ve Yenişehir etaplarında ciddi heyelan riskleri ve zemin zayıflıkları tespit edildi.
   • Güzergâhın tünel ve viyadük ağırlıklı yapıya dönüştürülmesi ve hattın tekrar tekrar haritalandırılması yıllarca zaman kaybına yol açtı.
2. Proje Konseptinin Değişmesi (Yolcu + Yük Hattı):
   • Başlangıçta yalnızca yolcu taşımacılığı odaklı "Yüksek Hızlı Tren (YHT)" projesi olarak tasarlanan hat, sanayi kenti Bursa'nın lojistik ihtiyaçları göz önüne alınarak "Yüksek Standartlı Demiryolu" (YHT/Yük) hattına dönüştürüldü.
   • Gemlik Limanı bağlantısı, Karacabey ve Bandırma hatlarının da sisteme dahil edilmesi projeyi baştan aşağı genişletti.
3. İhale İptalleri, Dış Kredi ve Bürokratik Süreçler:
   • Hat değişiklikleri ve maliyet artışları nedeniyle mevcut ihaleler iptal edildi ya da tasfiye edildi.
   • Proje dış finansman/kredi anlaşmaları, izin süreçleri ve yeniden ihaleler (2020 yılında dış kredi finansmanlı yeni ihale yapılması gibi) sebebiyle uzun süre duraksama dönemlerine girdi.

Son Durum ve Tamamlanma Takvimi

Süreçteki aksamalara rağmen hatta son aşamaya gelinmiştir:

• Osmaneli – Yenişehir – Bursa Etabı: Bu kesimde altyapı çalışmaları tamamlanmış, üstyapı işlerinde sona gelinerek Kasım 2026 itibarıyla test sürüşlerine başlanmıştır. Hattın yolculu işletmeye açılması hedeflenmektedir.
• Bursa – Karacabey – Bandırma Etabı: TEKNOSAB, Karacabey ve Bandırma yönündeki uzatma çalışmalarının ise 2028 yılına kadar tamamlanması planlanmaktadır.

Asıl sorunumuz finansal sürdürülebilirlik

Bu iki şehrin hikâyesinden ülkenin hikâyesine geçersek, Gemini ile Türkiye’nin asıl sorununun finansal sürdürülebilirlik olduğu konusunda hemfikir oluyoruz. Gemini benden daha ayrıntılı bir analiz yapabiliyor. Finansal ve çevresel sürdürülebilirliği karşılaştıran Gemini şunları belirtiyor:

Türkiye için mesele, bu iki unsurdan birini tercih etme sorunu değil; finansal sürdürülebilirlik krizinin, çevresel sürdürülebilirliği doğrudan tehdit ettiği ve çevresel tahribatın da dönüp finansal sistemi vurduğu bir "kısır döngü" sorunudur. Ancak problemin kök nedenine ve tetikleyici mekanizmasına bakıldığında iki boyut farklı roller oynar:

1. Kök Neden ve Kısa/Orta Vade: Finansal Sürdürülebilirlik Sorunu

Taktiksel ve makroekonomik açıdan Türkiye’nin en sıcak ve belirleyici krizi finansal alandadır.

• Sermaye Birikimi ve Dış Borç: Türkiye ekonomisi, büyümek için dış kaynağa (cari açık) bağımlı bir yapıdadır. Yüksek enflasyon, dalgalı döviz kurları ve kırılgan makroekonomik dengeler, uzun vadeli planlamayı engeller.
• Finansal Baskı ve Kısa Vadeli Öncelikler: Ekonomik darboğazlar ve kriz dönemleri yaşandığında, kural olarak kamu ve özel sektör maliyetleri düşürmeye odaklanır. Bu durum, doğayı koruma, yeşil dönüşüm ve sürdürülebilir teknoloji yatırımlarını "lükse" dönüştürür ya da ertelenmesine yol açar.
• Uyum Maliyeti: Yeşil dönüşüm (örneğin yenilenebilir enerji altyapısı, sanayide karbonsuzlaşma) devasa bir finansman gerektirir. Finansal sürdürülebilirliği zayıf olan bir ülkenin bu pahalı dönüşümü finanse etme kapasitesi de kısıtlanır.

2. Yapısal Vardiya ve Uzun Vade: Çevresel Sürdürülebilirlik Sorunu

Çevresel kriz, finansal kriz gibi aniden patlamaz; ancak bir kez eşik aşıldığında geri döndürülmesi imkansız ve maliyeti çok daha ağır sonuçlar doğurur.

• Su Kıtlığı ve Tarım: Türkiye, Akdeniz iklim kuşağında iklim krizinden en çok etkilenen ülkelerden biridir. Tarımsal kuraklık ve su kaynaklarının tükenmesi, doğrudan gıda enflasyonunu, kırsaldan kente göçü ve gıda güvenliği krizini tetikler.
• Yeşil Mutabakat ve İhracat Riski: Türkiye'nin en büyük ticaret ortağı olan Avrupa Birliği’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM) gibi adımları, çevresel standartlara uymayan sanayiyi cezalandıracaktır. Yani çevresel sürdürülebilirliği sağlayamayan bir Türk sanayisi, ihracat pazarlarını kaybederek doğrudan finansal krize sürüklenecektir.
• Doğal Afetler ve Altyapı Maliyeti: Kontrolsüz kentleşme, Orman kaybı ve iklim krizine bağlı aşırı hava olayları (sel, kuraklık, yangın) kamu bütçesine devasa yükler getirir.

İkisinin Kesişim Noktası: "Çevresel Kriz = Finansal Kriz"

Türkiye örneğinde bu iki dinamik birbirini besler:

1. Finansal kriz, çevresel koruma yasalarının gevşetilmesine, rant odaklı kentleşmeye ve kısa vadeli kaynak aktarımlarına zemin hazırlar.
2. Çevresel yıkım (su krizleri, toprak kaybı, sanayide karbon vergileri) ise ülkeye yeni ve taşıması imkansız finansal yükler bindirir.

Özetle; kısa ve orta vadede Türkiye'nin elini kolunu bağlayan düğüm finansal sürdürülebilirliktir. Ancak bu finansal darboğaz gerekçe gösterilerek çevresel sürdürülebilirlik ihmal edilirse, uzun vadede ortaya çıkacak ekolojik krizler Türkiye ekonomisini tamamen işlevsiz hale getirecek büyüklükte maliyetler yaratacaktır.

SKDM çağında tehditler ve fırsatlar

Ben ilkokula giderken Seyir, Hidrografi ve Oşinografi Dairesi balıkçılar için sabahları bir bülten yayınlar ve hava durumu ile nelere karşı dikkatli olmaları gerektiğini belirtirdi. Ben de Avrupa Birliği’nin sınırda karbon vergisi düzenlemeleri rüzgârı altında olacaklarla ilgili bir projeksiyon yapmak istiyorum. Tabii Gemini’ın yardımıyla:

Avrupa Birliği’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM/CBAM), Türk sanayisi ve ihracatı için en büyük yapısal finansal dönüm noktalarından biridir. Türkiye’nin en büyük ihracat pazarı olan AB, bu mekanizmayla karbon yoğun ürün ithalatına karbon maliyeti eklemektedir. Finansal açıdan etkileri temel olarak doğrudan maliyet yükleri, rekabet gücü dalgalanmaları, finansmana erişim riskleri ve ulusal kaynak fırsatları başlıklarında toplanmaktadır:

1. Doğrudan Ek Maliyetler ve İhracat Marjlarının Erimesi

SKDM öncelikli olarak demir-çelik, alüminyum, çimento, gübre, elektrik ve hidrojen sektörlerini kapsamaktadır.

• Sertifika Maliyetleri: Türkiye'de bir karbon fiyatlaması yapılmadığı ve sanayi emisyonları yüksek kaldığı senaryoda, AB'ye ihraç edilen ürünler için AB gümrüğünde ton başına karbon sertifikası bedeli (AB ETS karbon fiyatları üzerinden) ödenecektir.
• Fiyat Dezavantajı: Emisyon yoğunluğu yüksek üretim yapan Türk tedarikçilerin maliyetleri %10-35 bandında artabilecek, bu da AB'li ithalatçıların doğrudan Türk malı alımından vazgeçmesine ya da fiyat indirimi talep etmesine yol açacaktır.

2. Doğrulama ve Raporlama (Varsayılan Değer) Finansal Riski

• Belge Eksikliği Cezası: Üreticiler ürün bazlı emisyonlarını (gömülü emisyon) akredite kuruluşlara ölçtürüp doğrulatmazsa, AB gümrükleri en yüksek emisyonlu üreticiyi baz alan "Varsayılan Değerler" (Default Values) üzerinden vergilendirme yapacaktır.
• Ekstra Maliyet: Doğrulanmış verisi olmayan bir firma, gerçek salımının çok üzerinde bir vergi yüküyle karşılaşarak haksız ve ağır bir mali kayba uğrayacaktır.

3. Türkiye Ulusal Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) ve Mahsuplaşma Avantajı

SKDM tüzüğü uyarınca; ürün menşe ülkede (Türkiye'de) bir karbon bedeline tabi tutulmuşsa, ödenen bu miktar AB gümrüğünde mahsup edilir (vergiden düşülür).

• Sermayenin Yurt İçinde Kalması: Türkiye Ulusal ETS'sini işletip karbon bedelini kendi üreticisinden tahsil ettiğinde, bu mali kaynak Brüksel/AB bütçesine gitmek yerine Türkiye Cumhuriyeti Hazinesi'nde kalacaktır.
• Dönüşüm Fonu: Toplanan bu yerel karbon gelirleri, yine Türk sanayicisinin yeşil dönüşüm (yenilenebilir enerji, enerji verimliliği) yatırımlarını finanse etmek üzere hibe ve teşvik olarak geri dönebilir.

4. Sektörel ve Bankacılık/Kredi Riskleri

• Bankacılık Portföyü: BDDK ve finans kuruluşlarının etki analizlerine göre, SKDM riskine maruz kalan yüksek emisyonlu firmaların nakit akışları bozulabileceğinden kredi geri ödeme kapasiteleri düşecektir.
• Yeşil Finansmana Erişim: Karbon salımı yüksek olan sanayi kuruluşlarının ticari kredi bulması zorlaşacak ya da borçlanma maliyetleri (faiz oranları) artacaktır; aksine emisyonunu düşüren firmalar yeşil tahvil ve sürdürülebilir finansman imkanlarına daha ucuz erişecektir.

5. Stratejik Rekabet Avantajı Pozisyonu

SKDM yalnızca bir tehdit değil, aynı zamanda fırsattır:

• Asyalı Rakiplere Karşı Avantaj: Türk demir-çelik sanayi (özellikle Elektrikli Ark Ocaklı - EAF tesisler), kömür ağırlıklı Yüksek Fırın kullanan Çin ve Hindistan gibi rakiplere kıyasla daha düşük karbon ayak izine sahiptir.
• Pazar Payı Artışı: Karbonunu hızlı bir şekilde belgeleyen ve düşük emisyonlu üretime geçen Türk ihracatçılar, AB pazarında rakiplerinin önüne geçerek pazar payını büyütebilir.

Özetle Finansal Tablo

Yazının sonunda riskler ve fırsatların bir arada yer aldığını hatırlatıp Alstom örneğinde elde edilen başarının incelenmeye değer olduğunu belirtmek istiyorum.

Bu bağlamda açık kaynaklardan yararlandığım yazımı bilgilerinize sunuyorum..

Saldırıların hızı, çeşitliliği ve sofistike yapısı, geleneksel güvenlik yaklaşımlarının yetersiz kalmasına yol açmaktadır.

Bu noktada yapay zekâ (YZ), bilgi güvenliği stratejilerinin merkezine yerleşerek proaktif, ölçeklenebilir ve akıllı bir koruma katmanı sunmaktadır.

1. Yapay Zekânın Bilgi Güvenliğindeki Rolü

Yapay zekâ, büyük veri setlerini gerçek zamanlı analiz ederek anomali tespiti, tehdit öngörüsü ve otomatik müdahale imkânı sağlar.

 Geleneksel kural tabanlı sistemler bilinen tehditleri yakalarken, YZ destekli sistemler:

• Bilinmeyen (zero-day) saldırıları tespit edebilir,
• Kullanıcı ve cihaz davranışlarını öğrenerek sapmaları hızlıca belirleyebilir,
• Yanlış pozitif oranını düşürerek güvenlik ekiplerinin iş yükünü azaltabilir.

Bu yetenekler sayesinde işletmeler, reaktif savunmadan proaktif ve öngörücü güvenlik modeline geçiş yapmaktadır.

2. Temel Yapay Zekâ Destekli Güvenlik Stratejileri
3. a) Davranış Analizi ve Anomali Tespiti

YZ algoritmaları (özellikle makine öğrenmesi ve derin öğrenme), normal kullanıcı, cihaz ve ağ davranışlarını modeller. Bu modeller sayesinde:

• İçeriden tehditler (insider threat),
• Hesap ele geçirme girişimleri,
• Anormal veri transferleri

erken aşamada tespit edilebilir.

Özellikle finans, sağlık ve e-ticaret sektörlerinde bu yaklaşım kritik önem taşır.

1. b) Otomatik Tehdit Avcılığı (Threat Hunting) ve Yanıt

SOAR (Security Orchestration, Automation and Response) platformlarıyla entegre YZ sistemleri, tespit edilen tehditlere otomatik müdahale edebilir. Örneğin:

• Şüpheli bir uç noktayı ağdan izole etmek,
• Zararlı süreçleri sonlandırmak,
• İlgili güvenlik ekiplerine öncelikli uyarı göndermek

gibi aksiyonlar saniyeler içinde gerçekleştirilebilir.

Bu, ortalama tespit ve yanıt süresini (MTTD/MTTR) önemli ölçüde kısaltır.

1. c) Tahmine Dayalı Güvenlik (Predictive Security)

YZ, geçmiş saldırı verilerini, tehdit istihbaratını ve sektör trendlerini analiz ederek gelecekteki riskleri öngörebilir.

Bu sayede işletmeler:

• Yüksek riskli varlıkları önceliklendirebilir,
• Yamalama (patch) stratejilerini optimize edebilir,
• Kaynaklarını en kritik alanlara yönlendirebilir.

1. d) Kimlik ve Erişim Yönetiminde YZ

Zero Trust mimarisiyle birlikte kullanılan YZ, sürekli kimlik doğrulama ve risk tabanlı erişim kararları üretir.

Kullanıcının konumu, cihaz durumu, davranış kalıpları ve erişim saati gibi unsurlar dinamik olarak değerlendirilerek erişim izni verilir veya reddedilir.

1. e) Güvenlik Operasyon Merkezi (SOC) Optimizasyonu

YZ destekli SOC’ler, güvenlik analistlerinin rutin ve tekrarlayan görevlerini otomatikleştirerek onların daha karmaşık tehditlere odaklanmasını sağlar.

Alert yorgunluğu azalır, karar kalitesi artar.

3. Uygulama Aşamaları ve Başarı Faktörleri

Etkili bir YZ destekli bilgi güvenliği stratejisi için şu adımlar önerilir:

1. Mevcut durum analizi: Varlık envanteri, risk değerlendirmesi ve veri olgunluk seviyesi belirlenmelidir.
2. Veri kalitesi ve entegrasyon: YZ modellerinin başarısı, temiz, etiketli ve kapsamlı veriye bağlıdır. SIEM, EDR, firewall ve bulut logları entegre edilmelidir.
3. Aşamalı geçiş: Önce izleme ve tespit, ardından otomasyon ve otonom yanıt katmanları devreye alınmalıdır.
4. İnsan + YZ dengesi: Tamamen otonom sistemler yerine “insan-in-the-loop” yaklaşımı benimsenmelidir.

Kritik kararlarda insan onayı korunmalıdır.

5. Sürekli eğitim ve model güncelleme: Tehdit manzarası hızla değiştiği için modeller düzenli olarak yeniden eğitilmeli ve test edilmelidir.
6. Yasal ve etik uyum: KVKK, GDPR ve sektörel düzenlemelere uygun veri işleme süreçleri tasarlanmalıdır.
7. Karşılaşılan Zorluklar ve Riskler

YZ destekli güvenlik sistemleri de kendi risklerini beraberinde getirir:

• Adversarial saldırılar: Saldırganlar, YZ modellerini yanıltmak için özel tasarlanmış girdiler kullanabilir.
• Veri zehirlenmesi: Eğitim verilerinin manipüle edilmesi modelin güvenilirliğini bozabilir.
• Şeffaflık sorunu (black box): Bazı derin öğrenme modellerinin kararlarının açıklanamaması, denetim ve hesap verebilirlik açısından sorun yaratabilir.
• Yetenek açığı: YZ ve siber güvenlik kesişiminde uzman personel bulmak hâlâ zordur.
• Maliyet ve karmaşıklık: Özellikle KOBİ’ler için başlangıç yatırımı ve entegrasyon maliyeti yüksek olabilir.

Bu riskler, güçlü yönetişim, düzenli model denetimi ve yedekleme stratejileriyle yönetilebilir.

5. Sonuç ve Öneriler

Yapay zekâ, işletmelerin bilgi güvenliği yaklaşımını kökten değiştirmektedir.

Artık güvenlik, yalnızca savunma duvarı ve antivirüs yazılımlarından ibaret değildir; sürekli öğrenen, öngören ve otomatik hareket eden bir ekosistem haline gelmiştir.

Başarılı olmak isteyen işletmeler:

• YZ’yi mevcut güvenlik mimarisine entegre etmeli,
• Veri kalitesine ve model yönetişimine öncelik vermeli,
• İnsan uzmanlığını YZ ile tamamlayıcı şekilde konumlandırmalı,
• Sürekli iyileştirme ve tehdit istihbaratı paylaşımını sürdürmelidir.

Sonuç olarak, yapay zekâ destekli bilgi güvenliği stratejileri, yalnızca bir teknoloji yatırımı değil; işletmenin dijital dayanıklılığını ve rekabet gücünü artıran stratejik bir zorunluluktur.

Bu dönüşümü erken başlatan organizasyonlar, hem risklerini azaltacak hem de güvenlik operasyonlarında sürdürülebilir verimlilik kazanacaktır.

Türkiye'nin küçük ölçekli şirketler endeksine 2 yeni hissenin eklendiği, 18 hissenin çıkarıldığı bildirildi.

Küresel endekslerde 30 Kasım seans kapanışından itibaren geçerli olacak değişikliklere göre, Astor Enerji ve Sabancı Holding Türkiye standart endeksinden çıkarılarak küçük ölçekli şirketler endeksine eklendi.

Küçük ölçekli şirketler endeksinden de Ahlatcı Doğal Gaz, Altınkılıç Gıda ve Süt, Batıçim Batı Anadolu Sanayi, Batıçim Çimento Sanayi, Eczacıbaşı İlaç, Gen İlaç ve Sağlık, Hektaş, Işıklar Enerji ve Yapı, LDR Turizm, Lydia Holding, Margün Enerji Üretim, Odine Solutions, Pasifik Eurasia Lojistik, Peker Gayrimenkul Yatırım, Ral Yatırım Holding, Selçuk Ecza Deposu, Tera Yatırım Teknoloji Holding ve Türk Traktör çıkarıldı.

Analistler, bazı uluslararası fonların, portföylerini MSCI endeksine paralel yönettiklerini belirterek, bu fonların endeks değişimlerine göre pay piyasalarında pozisyon aldıklarını ifade etti.

(AA)

Bankanın makrofinansal istikrarı ve parasal aktarım mekanizmasını desteklemek amacıyla zorunlu karşılık uygulamasında değişiklikler yapıldığı belirtilen duyuruda, "Bankaların ve finansman şirketlerinin 1 yıldan uzun vadeli Türk lirası ve yabancı para cinsinden mevduat dışı yükümlülükleri için tesis edilen zorunlu karşılıklara Türk lirası cinsinden faiz/telafi ödemesi yapılmasına karar verilmiştir." ifadesi kullanıldı.

Düzenlemeyle, tüketicilere kullandırılan ihtiyaç ve taşıt kredilerinde 8 haftalık büyüme sınırı yüzde 3'ten yüzde 3,5'e çıkarıldı. KOBİ'lere kullandırılan Türk lirası kredilerde sınır yüzde 5'ten yüzde 5,5'e, KOBİ dışındaki işletmelere kullandırılan Türk lirası kredilerde ise yüzde 2'den yüzde 2,5'e yükseltildi.

COP31’de Türkiye’nin “2035’e kadar yüzde 35 elektrifikasyon” hedefi, zirvenin enerji gündeminde geniş yer buluyor. Ancak aynı hedefin etrafında buluşan ülkelerin durumları birbirinden bir hayli farklı. Enerji tüketiminde elektriğin payını artırmaya çalışan ülkelerin yanı sıra nüfusunun önemli bir bölümünün hâlâ elektriğe erişemediği ülkeler de var. Diyalog tam da bu noktada başlıyor.

COP31 kapsamında düzenlenen Küresel Elektrifikasyon Bakanlar Toplantısı ve Elektrifikasyon Forumu’nda ülkelerin farklı ihtiyaçları bir arada ele alındı. Gelişmekte olan ülkeler finansman ve altyapı eksiklerini, gelişmiş ülkeler ise artan elektrik talebinin temiz enerjiyle karşılanması gerektiğini vurguladı.

Türkiye’nin elektrifikasyon gündemine bir destek de gelecek yıl COP32’ye ev sahipliği yapacak Etiyopya’dan geldi. COP32 Başkanlığı adına konuşan Dr. Selam Kidane Abebe, Etiyopya’nın 35’e 35 taahhüdünü desteklediğini açıkladı. Öte yandan Almanya ve Norveç de “35’e 35” taahhüdüne destek veren ülkeler arasında. Avrupa Birliği’nin de gerekli bürokratik işlemleri tamamlamasının ardından taahhüde katılması bekleniyor. Toplantıda öne çıkan bir başka gelişme ise Avrupa Komisyonu’nun, gelişmekte olan ülkelerde elektrifikasyon yatırımlarının önünü açmayı amaçlayan Electrify Now Finansman Koalisyonu’nu duyurması oldu.

“TAAHHÜTLER ZATEN VERİLDİ, SIRA UYGULAMADA” 

Elektriğin küresel nihai enerji tüketimindeki payının yaklaşık yüzde 23’ten yüzde 35’e çıkarılması hedeflenirken, bu aynı zamanda kullanılan fosil yakıtların yerine elektrikli teknolojilerin yaygınlaşması anlamına da geliyor. Uluslararası Yenilenebilir Enerji Ajansı (IRENA) Genel Direktörü Francesco La Camera ise yeni hedef belirleme tartışmalarına tepki gösterdi. Paris Anlaşması ve Dubai’de düzenlenen COP28’de taahhütlerin zaten verildiğini hatırlatan La Camera, artık bu sözlerin yerine getirilmesi gerektiğini söyledi. “35’e 35” ile ülkelerden yeni taahhütler istenmediğini vurgulayarak müzakerecilere, verilen sözleri uygulamaya geçirecek adımlar üzerinde çalışma çağrısı yaptı.

Türkiye’nin sunduğu taahhüt de her ülkeye aynı oranda elektrifikasyon zorunluluğu getirmiyor. Ülkelerin farklı koşullarını gözeten, yeni bağlayıcı ulusal yükümlülükler oluşturmayan ortak bir hedef olarak tanımlanıyor. Hedefin hayata geçirilmesi için Küresel Elektrifikasyon Girişimi de duyuruldu. Girişim kapsamında ülkeler deneyimlerini paylaşacak, elektrifikasyondaki ilerleme izlenecek ve özellikle dağıtım şebekelerini geliştirmek için ortak çalışmalar yürütülecek.

ENERJİ GÜVENLİĞİ İLE İKLİM HEDEFLERİ HİÇ OLMADIĞI KADAR YAKIN 

Elektrifikasyonun hız kazanmasında iklim hedeflerinin yanı sıra son yıllarda yaşanan enerji krizleri de etkili. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) İcra Direktörü Dr. Fatih Birol, enerji güvenliği ile temiz enerjiye geçiş hedeflerinin hiç olmadığı kadar yakınlaştığını söyledi.

Rusya’dan Avrupa’ya enerji akışındaki kesintilerin ve Ortadoğu’dan yapılan tedarike duyulan güvenin sarsılmasının ülkeleri kendi kaynaklarına yönelttiğini belirtti. Elektrikli araçlara verilen devlet destekleri ise petrol tedarikindeki riskleri azaltmanın bir yolu olarak görülüyor.

Elektrik talebinin toplam enerji talebinden üç kat hızlı büyüdüğünü söyleyen Birol, bu artışı üç unsurla açıklıyor: Elektrikli araçlar, yapay zeka ile veri merkezleri ve en önemlisi de klima kullanımı. Birol’a göre “35’e 35” taahhüdünün çok sayıda ülke tarafından desteklenmesi, yatırımcılara geleceğin elektrikte olduğu mesajını verebilir.

Ancak bu hedefe mevcut hızla ulaşmak mümkün görünmüyor. Avustralya İklim Değişikliği ve Enerji Bakanı ve COP31 Müzakereler Başkanı Chris Bowen’a göre, elektriğin enerji tüketimindeki payı 2010’dan bu yana yılda ortalama 0,3 yüzde puan arttı. Aynı hızın korunması durumunda ise 2035’te yüzde 26’ya ulaşılabilecek. Yani yüzde 35 hedefi için yıllık artışın yaklaşık dört katına, 1,2 yüzde puana çıkması gerekiyor.

655 MİLYON KİŞİ HÂLÂ ELEKTRİKSİZ 

Elektrik kullanımının nasıl artırılacağı tartışılırken dünyanın bir bölümü de hâlâ elektriğe ulaşamıyor. COP29 Başkanlığı temsilcisi Muhtar Babayev’in paylaştığı verilere göre, 2024’te 655 milyon insanın elektriğe erişimi yoktu. Dolayısıyla ülkelerin elektrik konusunda aynı noktada olmadığı açıkça görülüyor. Dönüşümün bu ayağında finansman ihtiyacı da büyük bir rol oynuyor.

Gelecek yıl Etiyopya’da gerçekleşecek COP32’nin başkanlığı adına konuşan Dr. Selam Kidane Abebe, Etiyopya’nın yenilenebilir enerji kaynaklarıyla elektriğe erişimini genişletmek istediğini, ancak bunun için finansman gerektiğini vurguladı. Özellikle Afrika ülkelerinin karşılaştığı yüksek borçlanma maliyetlerinin düşürülmesi de bu noktada önem kazanıyor.

Dr. Birol’un Sahra Altı Afrika ile Belçika arasında yaptığı karşılaştırma ise bu eşitsizliği ortaya koyuyor. Güçlü güneş enerjisi potansiyeline rağmen Sahra Altı Afrika’nın tamamında güneşten üretilen elektrik, Belçika’nın güneşten elektrik üretimiyle aynı düzeyde kalıyor. Diğer deyişle iki bölgenin büyüklüğü ve güneş potansiyeli karşılaştırıldığında aradaki fark daha da belirginleşiyor. Birol’un dikkat çektiği bu tablo, enerjiye erişimdeki adaletsizliği de ortaya koyuyor. Nüfusunun yaklaşık yarısının elektriğe erişemediği bir bölge, sahip olduğu güneş enerjisi potansiyelinden yeterince yararlanamıyor.

Küçük ada devletleri açısından ise ithal dizele bağımlılığın azaltılması ve aşırı hava olaylarına dayanıklı elektrik altyapısının kurulması öne çıkıyor.

YATIRIMIN ÖNÜNDEKİ ENGEL: FİNANSMAN 

Peki işin finansman boyutu ne noktada? OECD Çevre Direktörü Jaime de Bourbon de Parme, IEA verilerine atıfla elektrifikasyon yatırımlarının 2025’te yaklaşık 1,8 trilyon dolar olduğunu, yüzde 35 hedefi için önümüzdeki on yılda yıllık 3,5 trilyon dolara yükselmesi gerektiğini söyledi. Kurumsal yatırımcıların yaklaşık 150 trilyon dolar yönettiğine dikkat çekerek bu kaynakların küçük bir bölümünün elektrifikasyona gittiğini ve yatırımların ağırlıkla OECD ülkelerinde toplandığını belirtti. Diğer deyişle kaynak var, ancak gelişmekte olan ülkeler bu kaynağa ulaşmakta zorlanıyor.

Bu ülkelere daha fazla yatırım yapılabilmesi için finansman bulabilecek projelerin hazırlanması gerekiyor. Özel sermayeyi çekebilen iş modellerinin yaygınlaştırılması ve sınırlı kamu kaynaklarının yatırımların önünü açacak biçimde kullanılması da öneriler arasında.

Sustainable Energy for All (SEforALL) CEO’su Damilola Ogunbiyi ise bazı projelerin teknoloji nedeniyle değil, finansman biçimi yüzünden ilerleyemediğini anlattı. Yerel para birimiyle finansmanın, kur riskinin azaltılması ve son kullanıcıya uygun maliyet sunulması açısından önemine dikkat çekti.

Öte yandan elektriğin tüketiciye ne kadara ulaştığı da dönüşümün hızını belirliyor. Octopus Energy CEO’su Greg Jackson, elektrikli araçlar ve ısı pompalarının daha düşük maliyetle kullanılabilmesi için elektrik sisteminin daha esnek hale gelmesi gerektiğini söyledi. Birol da yüzde 35 hedefine ulaşmanın önündeki en büyük engellerden birinin elektrik maliyeti olduğunu belirterek tüketicinin elektrikli teknolojilere geçebilmesi için elektriğin ucuzlaması gerektiğini vurguladı.

COP32’DEN “35’E 35” TAAHHÜDÜNE DESTEK 

Görüşmelerde önemli bir açıklama da COP32 Başkanlığı adına geldi. Dr. Selam Kidane Abebe, Etiyopya’nın “35’e 35” Küresel Elektrifikasyon Taahhüdü’nü desteklediğini ve onayladığını duyurarak Türkiye ve Avustralya ile çalışacaklarını belirtti. Böylece Türkiye’nin COP31’de öne çıkardığı elektrifikasyon gündemi, bir sonraki konferansa ev sahipliği yapacak ülkenin de desteğini almış oldu.

Öte yandan Avrupa Komisyonu’nun enerjiden sorumlu üyesi Dan Jørgensen, Electrify Now Finansman Koalisyonu’nun başlatıldığını açıkladı. Hükümetleri, kalkınma bankalarını ve özel finansmanı bir araya getiren koalisyon, gelişmekte olan ülkelerin ihtiyaçlarından hareketle elektrifikasyon yatırımlarını hızlandırmayı amaçlıyor.

Jørgensen’in katılımını duyurduğu ortaklar arasında Avrupa Yatırım Bankası, Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası, Green Finance Institute, Institutional Investors Group on Climate Change ve Birleşmiş Milletler Sınai Kalkınma Teşkilatı bulunuyor. Amaç, elektrik üretimi ve şebeke yatırımlarıyla birlikte hanelerin ve işletmelerin elektrikli ekipmanlara erişimini de kolaylaştırmak.

PEKİ YA SERA ETKİSİ YARATAN EKİPMANLAR? 

Almanya’nın gündeme getirdiği konu ise yeni elektrik altyapısının hangi ekipmanlarla kurulacağı. Federal Çevre Bakanlığı Müsteşarı Heike Henn, elektrifikasyonun elektrik üretimindeki emisyonların azaltılmasıyla birlikte ilerlemesi gerektiğini söyledi. Henn’e göre şebekeler genişletilirken geçmişteki hataların tekrarlanmaması gerekiyor. SF6, yani kükürt hekzaflorür, elektrik şebekelerinde yalıtım amacıyla kullanılan, güçlü sera etkisine sahip bir gaz. Bu gazın yerine alternatiflerin tercih edilmesi, temiz enerjiye geçiş için büyütülen şebekelerden kaynaklanabilecek emisyonların da azaltılmasını sağlayabilir.

İçerideki pazar daralmasını dış satışlarla aşmak isteyen şirketlerde tablo ikiye bölündü. Yurt dışı gelirini 846,2 milyar TL’ye yükselten THY, geçen yılın tamamındaki 840,8 milyar TL’lik dış satışını dokuz ayda geride bıraktı. Şirket yönetimi, dördüncü çeyrek ileri rezervasyonlarının sağlıklı seyrettiğini belirtiyor. Ancak jeopolitik belirsizlikler ve yüksek yakıt fiyatları son çeyreğin daha zorlu geçmesini gündeme getirirken kapasite büyümesinde ölçülü beklenti öne çıkıyor. İkinci sıradaki Ford Otosan’ın dış satışları 578,9 milyar TL’ye inerken dönem sonu kârı da %34 geriledi. Şirket, yurt içi talepte devam eden zayıflık ve sıkı likidite koşullarına işaret ederken beklentilerini aşağı çekti.

Beyaz eşyada kan kaybı

Avrupa pazarındaki durgunluk beyaz eşya ihracatını olumsuz yönde etkiliyor. Yurt dışı satışları 309,3 milyar TL’den 266,6 milyar TL’ye gerileyen Arçelik, üçüncü çeyrekte 4,63 milyar TL zarar yazdı. Fitch’in kredi notunu düşürdüğü şirket, ekim ve kasımda toplam 10 milyar TL tutarlı bono ihraç etti. Dış gelirleri yarı oranda eriyerek 42,2 milyar TL’ye inen Vestel ise bir yandan borç yapılandırmasına gitmek amacıyla bankalarla görüşmesini sürdürürken diğer taraftan 2029 vadeli eurobond’larına ilişkin takas teklifi ve muvafakat talebi sürecini yürütüyor. Benzer şekilde Vestel Beyaz Eşya’nın dış satışları yarı oranda azalarak 26,6 milyar TL’ye düştü.

Cam ve çelikte daralma

Küresel fiyat baskısı cam sektörünün pazarını da daraltan bir nitelik taşıyor. Mısır’da ikinci düzcam hattını devreye alan ve gelirinin %59’unu yurt dışından sağlayan Şişecam’ın dış satışları 81 milyar TL’ye geriledi. Yurt dışı geliri 26,8 milyar TL’ye inen Ereğli’nin toplam cirosunun %32 büyümesi ise dikkat çekiyor.

ZEYNEP'E SOR

YÜKSELİŞ TRENDİ Mİ, DÜŞÜŞ TRENDİ Mİ?

Yükseliş trendi; hızlı büyüme, motivasyon, genişleme, yüksek getiri, likidite. Şişkin maliyet, analiz körlüğü, dönüş korkusu, iskonto eksikliği.

Düşüş trendi; iskontolu toplama, verimlilik imkanı, arınma, temel inşası, rasyonel zemin. Kan kaybı, tahribat, daralma, sınırsız düşüş yanılgısı.

Devraldığı İncesu fabrikasında doğal mineralli portakal aromalı gazoz imal ediyor

Meysu'nun farklı segmentlere girme hedefi ne durumda? ● Derya Çelik

Derya; ocakta borsada işlem görmeye başlayan Meysu aleyhine açılan marka davası ile 2,2 milyar TL tutarlı tazminat davası dikkat çekiyor. Öte yandan şirket, mayıs ayında devraldığı İncesu Subaşı doğal mineralli su işletme ruhsatı kapsamında fabrikasında yeni ürünlerin üretimine başladı. Söz konusu tesiste Gülhane Gazoz ile doğal mineralli portakal aromalı gazoz imalatını devreye aldı. Doğal mineralli su ve gazoz segmentine giriş yaparken ürün gamında çeşitlenmeye gitmiş oldu. Dokuz aylık dönemde gelirini %1 düşürürken dönem sonu kârı %74 geriledi.

Operasyonel verimlilik için şube ağını daha da daralttı. Toplam şube sayısı 10'a indi

ICBC Turkey neden şubelerini kapatarak küçülmeye gidiyor? ● Barış Topuz

Barış; ICBC Turkey, ekimde Antalya şubesinin faaliyetlerini durdurdu. Temmuzda da operasyonel verimliliğe dikkat çekerek beş şubeyi kapatıp, üçünü diğerleriyle birleştirdi. Kısa aralıklarla gelen kapatmalar, bankanın fiziki şube ağını daha da küçülterek maliyetleri düşürmeye odaklandığını işaret ediyor. Bankanın resmi sitesinde toplam 10 şubesinin olduğu görülüyor. Söz konusu durum ICBC Turkey'in müşteriyle yüz yüze temastan ziyade dijital bankacılığı öne çıkararak büyümeyi tercih ettiği anlaşılıyor. Dokuz aylıkta 2,6 milyar TL kâr açıkladı.

YATIRIM FONLARI

GOH fonu, borsada yan tahtalara yatırım yaparken son bir yılda %3 kaybettirdi

Garanti Portföy'ün yönettiği BIST 100 Dışı Şirketler Hisse Senedi Fonu (GOH), yılın ilk iki ayı yükselse de devamında yatay bir seyir izledi. Ağustostan sonra da düşen eğilim öne çıkarak ciddi bir kayıp yaşadı. Şubattan bu yana sürekli küçülen bir portföy söz konusu. Kasımda ise önceki aya göre artan bir hacim gözlenirken toplam değeri 432,1 milyon TL oldu. Uzun süre nakit çıkışı gözlenen fondan kasım ayında 230 bin TL nakit girişi yaşandı. Nakit çıkışı yatırımcı sayısını azaltmakta ve sayı şimdilerde 7.710 kişiye inmiş durumda. Fonun temel stratejisi, BIST 100 Endeksi dışında kalan şirketlere yatırım yaparak kazanç sağlamak üzerine kurulu. Bu amaca yönelik şekillenen portföyün %92,24'ü hisse senetlerinden, %6,51'i ters repodan oluşuyor. GOH, son bir yılda %2,62 kayıp yaşadı. Aynı sürede endeks %6,75 yükseldi.

TAHVİL

QNB Finansal Kiralama TLREFK + %0,7 getiriyle 600 milyon TL borçlandı

QNB Varlık Kiralama, nitelikli yatırımcıya yönelik 11.11.2026 vade başlangıç tarihli kira sertifikası ihracı gerçekleştirdi. 600.000.000 TL tutarlı kira sertifikasının yıllık getirisi TLREFK+%0,70 olarak belirlendi. 182 gün vadeli ve tek kupon ödemeli kira sertifikasının vadesi 12.05.2027 olacak. Getiri oranı, Türk Lirası Gecelik Katılım Referans Getiri Oranı (TLREFK) baz alınarak hesaplanacak. 10 Kasım itibarıyla TLREFK'nin %35,66 seviyesinde bulunduğu dikkate alındığında, şirketin sunduğu %0,70 ek getiri, yatırımcı açısından piyasa koşullarına göre makul bir seçenek olarak değerlendirilebilir. İhraç, QNB Finansal Kiralama'nın finansmanını karşılamasını sağlarken, piyasada TRDQNBV52716 ISIN kodu ile işlem görecek.

ŞİRKET PANOSU

Şirket haberlerinde bugün önemli ne var?

TÜRK ALTIN

Sahibi olduğu nakdi Ziraat Portföy'ün firma için kurduğu fonda değerlendiriyor

Türk Altın, yatırımcısından gelen sorular üzerine nakit pozisyonunu açıklarken, SPK tarafından tasfiye edilen hiçbir fona yatırmadığını belirtti. Nakdin büyük bölümü, özel kurulan ve sadece kendisinin yatırımcısı olduğu ZCE kodlu Ziraat Portföy Türk Altın Serbest Fonu kapsamında değerlendiriliyor. Söz konusu strateji sayesinde fon getirisinden elde edilen getiri kurumlar vergisinden istisna tutulmakta. Düşük riskli ve altın endeksli finansal enstrümanlarla yürütülen nakit yönetim modeli, olası kur ve enflasyon risklerine karşı mali yapısını koruma altında tutmakta.

KOCAER ÇELİK

Ekimde 68,3 milyon dolarlık çelik profil siparişi alsa da dokuz aylık geliri düştü

Kocaer Çelik, ekim ayında yurt içi ve yurt dışı pazarlardan 68,3 milyon dolarlık çelik profil siparişi aldı. Tutar, şirketin 2025 yılı konsolide hasılatının %12'lik bölümüne denk geliyor. Firma ağustos ayında da 61,4 milyon dolarlık sipariş aldığını açıklamıştı. Söz konusu tutarlar yıllık gelirinin %21,7'sine denk geliyor. Alınan yeni işler, operasyonel hızın ve global talep canlılığının göstergesi olarak kabul edilebilir. Bununla birlikte firma yılın ilk dokuz ayında gelirini %11 düşürerek 19,8 milyar TL'ye indirdi. Dönem sonu kârı ise %50 artışla 865,3 milyon TL'ye çıktı.

TÜRK PRYSMIAN

Mısır'daki rüzgar enerjisi projesinde 11 milyon euroya kadar gelir elde edecek

Türk Prysmian Kablo, Scatec tarafından Mısır'da yürütülen Shadwan 900 MW Rüzgar Enerjisi Projesi ihalesini kazandığını belirtti. Projede kullanılacak orta gerilim güç kabloları için yaklaşık 10 ile 11 milyon euro aralığında sözleşme imzalanması bekleniyor. Söz konusu tutar, firmanın ihracat gelirine doğrudan katkı sağlayacak. Şirket yılın ilk dokuz ayında gelirini %16 büyüterek 17,3 milyar TL'ye çıkarırken esas faaliyetlerden zarar yazmaya devam ediyor. Dönem sonunda ise zararını büyüterek 555,9 milyon TL'ye çıkardı. Geliri büyütmek kadar kârlılığı da güçlendirmeli.

HİSSEDEKİ FON PAYLARI

Edip Gayrimenkul'de son günlerde çıkış öne çıksa da eylüldeki fiyatın gerisinde

Edip Gayrimenkul'de fonlardan alım ağırlıklı işlemler öne çıkıyor. Portföylerindeki miktar %41,63 ile toplamda 51,60 bin lot artarak 175,55 bine çıktı. Hisseyi bulunduran fon sayısı 2 ile sabit duruyor. NLE fonu 40 bin lot ile en fazla alımı yaparken, satan konumda bulunan olmadı. Edip Gayrimenkul hakkında 2026 yılı içinde öneride bulunan herhangi bir aracı kurum bulunmuyor. Hisseye yönelik Nurol Portföy'ün ilgisi dikkat çekiyor. Kurumun yönettiği NLE ve NKD fonlarının gerçekleştirdiği alımlar öne çıkıyor.

Yurt dışında elde edilip de Türkiye’de vergilendirilecek kazançlar için daha önce mahallinde ödenen vergiler, Türkiye’de bu kazançlar nedeniyle hesaplanacak gelir veya kurumlar vergisinden mahsup edilecektir.

Yurt dışında yabancı para ile ödenen vergilere, bunların ilgili bulunduğu kazançların genel sonuç hesaplarına intikali esnasındaki kur uygulanacaktır.

Aşağıda yer alan sınırlamalar asıl olmak kaydıyla, zarar mahsubu veya istisnalar sonucu ilgili yılda Türkiye’de vergiye tabi kurum kazancının oluşmaması nedeniyle, Türkiye’deki beyannamelere dâhil edilen yurt dışı kazançlar üzerinden mahallinde ödenen vergilerin kısmen veya tamamen mahsubuna imkân bulunmazsa, bu mahsup hakkı izleyen üçüncü hesap dönemi sonuna kadar kullanılabilecektir.

Mahsup edilebilecek yurt dışı vergilerin sınırı

Yurt dışı kazançlar üzerinden ödenen ve Türkiye’de tarh olunacak vergilerden mahsup edilebilecek kurumlar vergisi ve benzeri vergiler, hiçbir surette yurt dışında elde edilen kazançlara %25 kurumlar vergisi oranının uygulanmasıyla bulunacak tutardan fazla olamayacaktır.

Yurt dışında ödenen vergilerin Türkiye’de hesaplanacak kurumlar vergisinden mahsup edilmesi istendiğinde, Türkiye’deki vergi matrahına dâhil edilecek yurt dışı kazanç tutarının bu vergileri de içerecek şekilde brütleştirilmesi gerekir.

Ancak yurt dışında elde edilen kazançların kurumlar vergisinden istisna edilmiş olması hâlinde, bu kazançlara ilişkin kesilen verginin mahsubu mümkün değildir.

Kontrol edilen yabancı kurumun ödediği vergiler

Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 7’nci maddesinin uygulandığı hâllerde, kontrol edilen yabancı kurumun ödemiş olduğu gelir ve kurumlar vergisi benzeri vergiler, söz konusu kurumun Türkiye’de vergilendirilecek kazancı üzerinden hesaplanan kurumlar vergisinden mahsup edilebilecektir.

Yurt dışı iştiraklerden elde edilen kâr payları üzerinden ödenen vergilerin mahsubu

Tam mükellef kurumların doğrudan veya dolaylı olarak sermayesi veya oy hakkının en az %25’ine sahip olduğu yurt dışı iştiraklerinden elde ettikleri kâr payları üzerinden Türkiye’de ödenecek kurumlar vergisinden, iştiraklerin bulunduğu ülkelerdeki kâr payı dağıtımına kaynak oluşturan kazançlar üzerinden ödenen gelir ve kurumlar vergisi benzeri vergilerin kâr payı tutarına isabet eden kısmı mahsup edilebilecektir. Kazanca ilave edilen kâr payı, bu kazançlar üzerinden yurt dışında ödenen gelir ve kurumlar vergisi benzeri vergiler dâhil edilmek suretiyle dikkate alınacaktır.

Yurt dışında ödenen vergilerin geçici vergiden mahsubu

Yurt dışında ödenen vergilerin yıllık kazanç üzerinden hesaplanan kurumlar vergisinden ve geçici vergiden mahsup edilebilmesine imkân tanınmıştır. Kurumların geçici vergi dönemlerinde yurt dışında elde ettikleri kazancın bulunması hâlinde, elde edildikleri ülkelerde bu kazançlar üzerinden kesinti veya diğer şekillerde ödenen vergiler, o dönem için hesaplanan geçici vergi tutarından da mahsup edilebilmektedir. Ancak bu şekilde indirilecek tutar, yukarıda da açıklandığı üzere yurt dışında elde edilen kazançlara ilgili geçici vergi oranının uygulanmasıyla bulunacak tutardan fazla olamayacaktır.

Yurt dışında ödenen vergilerin belgelendirilmesi

Yukarıda açıklanan şartlar dâhilinde yurt dışında ödenen vergilerin Türkiye’de mahsup edilebilmesinde en önemli unsur, söz konusu vergilerin ödendiğinin tevsiki olarak karşımıza çıkmaktadır.

Yabancı ülkelerde ödenen vergilerin Türkiye’de tarh olunan vergiden indirilebilmesi için bu vergilerin ilgili ülkede ödendiğine dair tevsik edici belgelerin ilgili yetkili makamlardan alınarak mahallindeki Türk elçilik veya konsoloslukları, yoksa mahallinde Türk menfaatlerini koruyan ülkenin aynı nitelikteki temsilcileri tarafından tasdik edilmesi gerekmektedir. Bu kapsamda kullanılabilecek tevsik edici belgeler, ilgili ülkede verilen beyannameler ya da adına vergi kesintisi yapılanlar için bu kesintilerin gösterildiği beyannameler ve bildirgeler ile ödemeye ilişkin tahakkuk fişi vb. belgelerdir.

Bununla birlikte İdare, konuyla ilgili vermiş olduğu muktezalarda, ilgili ülke yetkili makamlarından alındıktan sonra noterce tasdik edilerek yeminli tercüman tarafından Türkçeye çevrilen evrakların Yabancı Resmî Belgelerin Tasdiki Mecburiyetinin Kaldırılması Sözleşmesi’nde belirtildiği şekliyle, düzenlendikleri ülkenin adını, belgeyi imzalayan kişinin adını ve sıfatını, belgeye basılan mührün ait olduğu makamın adını, tasdik yerini ve tarihini, apostili düzenleyen makamı ve bu makamın mührünü veya kaşesini, apostili düzenleyen yetkilinin imzası ve apostil numarasını içerecek şekilde düzenlenmiş olması hâlinde ayrıca konsolosluk tasdiki aranmayacağını belirtmiştir. Dolayısıyla, yabancı ülkede ödenen vergilere ilişkin apostilli belgeler de tevsik edici belge olarak kabul edilmektedir.

Diğer taraftan, yukarıda bahsedilen tevsik edici belgelerin Türkiye’de kurumlar vergisinin tarhiyatı sırasında vergi mükellefi tarafından ibraz edilemediği durumlarda, yabancı ülkede ödenen veya ödenecek vergi Türkiye’deki kurumlar vergisi oranını aşmamak koşuluyla söz konusu ülkedeki mevcut kurumlar vergisi oranına göre hesaplanarak tarhiyatın bu şekilde hesaplanacak miktara isabet eden kısmı ertelenebilecektir. Böyle bir durumda, ertelenen miktara ilişkin belgelerin tarh tarihinden itibaren en geç 1 yıl içinde ilgili vergi dairesine ibraz edilerek bu belgelerde yazılı kesin tutarlara göre tarhiyatın düzelttirilmesi gerekmektedir.

Ancak herhangi bir mücbir sebep olmaksızın yukarıda bahsedilen belgelerin belirtilen süre içerisinde vergi dairesine ibraz edilmemesi veya ibrazından sonra tarhiyat sırasında ertelenen vergi tutarından daha düşük bir mahsup hakkı olduğunun anlaşılması durumunda, tarhiyat sırasında ertelenen vergiler için 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun hükümlerine uygun olarak gecikme zammı hesaplanacaktır.

Yurt dışında ödenen vergilerin mahsup sırası

Yukarıda açıklandığı üzere, yurt dışında ödenen vergiler yıllık kurumlar vergisi beyannamesinde hesaplanacak vergiden mahsup edilebileceği gibi, mükellefler ilgili mahsup işlemini yıl içinde verecekleri geçici vergi beyannameleri aracılığıyla de yapabilmektedirler.

Hesaplama sırasında, yurt dışında ödenen ve Türkiye’de mahsup edilecek vergi tutarının ilgili gelirin Türkiye’de tabi olduğu oran üzerinden hesaplanacak tutarı aşmaması hususuna özen gösterilmelidir. Söz konusu tutar hesaplandıktan sonra, mükellefin hâlihazırda yıl içinde kesinti yoluyla veya geçici vergi beyannamesi ile ödemiş olduğu vergilerin de bulunması durumunda, öncelikle yurt dışında ödenen vergiler hesaplanan kurumlar vergisinden mahsup edilecektir. Artan tutar bulunması hâlinde yurt içinde kesinti suretiyle ödenen vergiler ve geçici vergiler mahsup edilebilecektir.

Yurt dışında ödenen vergilerin çifte vergilendirmeyi önleme anlaşması kapsamında değerlendirilmesi

Anayasamızın 90’ıncı maddesinde belirtildiği üzere, “Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır.” Söz konusu hüküm çerçevesinde, vergi ödenen yabancı ülke ile Türkiye arasında imzalanmış bir çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmasının (“ÇVÖA”) mevcut olup olmadığına dikkat edilmesi ve böyle bir anlaşma var ise ilgili anlaşma hükümlerinin dikkate alınması gerekir.

Bu husus, söz konusu anlaşmaların “Çifte Vergilendirmenin Önlenmesi” başlıklı bölümlerinde düzenlenmiştir. Türkiye’nin taraf olduğu bazı anlaşmaların bu maddesinde birtakım kazançların Türkiye’de vergiden istisna edildiği görülebilmektedir. Böyle bir durumda, Türkiye’de istisna edilen bir kazanca ilişkin olarak yurt dışında bu kazanç üzerinden ödenen vergilerin Türkiye’de hesaplanacak kurumlar vergisinden mahsup edilmesi mümkün olmayacaktır.

Diğer taraftan, yurt dışında elde edilen kazancın, ilgili ülkeler arasındaki ÇVÖA’da belirtilen oranı aşan bir şekilde yurt dışında vergilendirilmiş olması durumunda da bu verginin sadece ÇVÖA’da belirtilen orana tekabül eden kısmı Türkiye’de mahsup konusu olabilecektir. Aynı zamanda bu anlaşmaya aykırı bir şekilde sadece yerel mevzuata göre yurt dışında vergilendirmenin gerçekleştirilmiş olması hâlinde, yurt dışında ödenen vergilerin Türkiye’de hesaplanacak kurumlar vergisinden mahsup edilmesi de mümkün olmayabilecektir.

Böylece 2025’te %30.9 olan TÜFE 2026’da çok az bir düşüş göstermiş olacak. Evet, bu sene özellikle enerji fiyatlarındaki yükselişin enflasyon üzerinde bir miktar etkisi oldu. Ancak, unutmayalım ki, Şubat ayında yayınlanan ilk Enflasyon Raporu’nda sene sonu TÜFE’si %18 civarında öngörülmüştü. Enerji fiyatlarındaki artış bu 12 puandan fazla sapmayı açıklayamaz. (Gelişmiş ülkelerde enerji fiyatlarının enflasyon üzerindeki etkisi sadece 1 puan oldu!)

Üstelik, enerji fiyatlarını bir kenara koyarsak, bu sene pek çok gösterge MB’nın leyhine gelişti. Bu sene kurlarda oynaklığa sebep olacak bir döviz atağı yaşanmadı. Döviz kurları, aynen MB’nın çizdiği patikada yoluna devam etti. (İlginç bir şekilde, eskiden kur sepeti üzerinden yapılan ayarlamalar, bu sene neredeyse tamamen dolar kuru üzerinden yapılmaya başlanmış gözüküyor. Sene başından beri dolar kurundaki artış %17.) Öte yandan, gün be gün takip edilen kur fiyatlamalarının yılın ortasından itibaren bir parça hızlandığı gözlemleniyor. Aylık bazda baktığımızda, dolar artış hızı sene başındaki %1.2’lerden %1.8’lere yükseltilmiş durumda. Bunun TL’nin üzerindeki aşırı değerleme baskısının bir sonucu olduğunu söylemek yanlış olmaz.

Bu sene diğer olumlu olması beklenen bir kalem de gıda fiyatları idi. Geçen sene kuraklık ve don olayları gıda fiyatlarını önemli ölçüde etkilemişti. Ancak 2025’in genelinde gıda fiyatlarındaki artış %28.3 olurken, bu senenin 12 ayında sadece 0.6 puan gerileyerek  %27.7 oldu. Hava durumu açısından çok daha olumlu bir sene olmasına rağmen fiyat artışlarındaki düşüş çok cüzi kaldı!

Evet, enflasyonu patlatan 2021-23 arasında uygulanan irrasyonel politikalar ve bunların sonucunda TL’nin yüksek oranda devalüe olmasıydı. 2023 genel seçimleri ve 2024 yerel seçimlerinde ekonominin fazla ısıtılması istenen soğumayı geciktirirken, 2025’teki siyasi gelişmeler sonrasında TL’nin değer kaybı da enflasyonun rayından bir miktar çıkmasına neden oldu. Ancak 2025 biterken ekonomi artık iyice soğuma emareleri göstermeye başlamış ve kurlarda istenen istikrar sağlanmıştı.

Soğuyan bir ekonomide, klasik yüksek reel politika faizine ve kısıtlayıcı makro-ihtiyati tedbirlere dayalı dezenflasyonist politikalar uygulamak çok doğru değil. (En azından bu politikaların genişlemeci, aynı zamanda seçici ve hedefli maliye politikaları ile desteklenmesi gerekir(di). İlk 10 ayda yönetilen-yönlendirilen fiyatlar hariç TÜFE’nin %26 artmış olmasına karşın genel TÜFE’nin %27.5 artmış olması bile maliye politikasının doğru kullanılmadığını gösteren bir veri.) Bu hem programa olan direnci artıran, hem de programın devamlılığının ciddi şekilde sorgulanmasına sebep olacak bir yaklaşım.

Nitekim, son gelen rakamlar, soğumanın istenilen boyutların çok üstüne çıkmaya başladığını gösteriyor. Ekim ayı PMI verilerinde belirgin düşüş söz konusu. Tüketici güven endeksi hızlı bir gerileme içerisinde (bunda fon yolsuzluğunun da önemli etkisi var elbet.) İşgücü istatistikleri oldukça geriden gelmesine rağmen Eylül itibarıyle hem işsizlik oranında (%8.4), hem de atıl işgücü oranında (31.2) artış söz konusu. (Atıl işgücü oranı bu istatistikler tutulduğundan beri en yüksek değerine ulaşmış vaziyette.) Bu oranların artmaya devam edeceği muhakkak. Özellikle tekstil ve otomotiv gibi lokomotif sektörlerden işten çıkarma ve işyeri kapatma haberleri gelmeye devam ediyor. Bankaların tahsili gecikmiş alacaklarında artış var. Tüm bunların üzerine, bir de fon yolsuzluğu nedeniyle oluşan servet, alım gücü ve güven kayıpları da eklendi. Bunlar olabildiğince kötü sinyaller.

Hal böyle iken, MB’nın Aralık ayında faizleri 100 baz puan indirip girmiş olduğumuz ekonomik resesyonu durdurması mümkün mü? (Sıcak para sevdasından dolayı faizlerin daha fazla indirilmesi de mümkün gözükmüyor. Şimdiden yabancı analistlerin medyaya yansıyan “daha fazla düşürürseniz kötü olur” şeklindeki mesajlarını okuyoruz.)

Sonuçta, enflasyonu istenen seviyelere düşüremedik. Üstüne üstlük ekonomiyi de gereksiz bir resesyona sokmuş olduk.

Grafik üzerindeki kesikli çizgiler genel seçim tarihlerini, düz çizgiler ise Cumhurbaşkanlığı seçim tarihlerini ifade etmektedir.

2007.01 ile 2026.10 dönemi arasındaki periyod içerisinde ekonomik güven endeksi maksimum 115 değerini, minimum 51 değeri görmüştür. Endeksin 19 yıllık ortalama değeri 100 şeklindedir. Endeksin aylık standart sapma değeri 9.7 şeklindedir. İlgili dönem içerisinde ABD kaynaklı küresel kredi krizinde ve 2020 Covid-19 döneminde ekonomik güven endeksi 60 değerinin altına hızla gerilemiştir.

Ekim 2026 tarihli en son açıklanan ekonomik güven endeksi verisinin “97.33” tüketici güven endeksi verisinin de “84.82” olduğunu görüyoruz.

Bu bileşik endeksin hesaplanmasında kullanılan temel güven endeksleri ve endeks içerisindeki ağırlıkları da şu şekildedir;

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) tarafından “Reel Kesim (İmalat Sanayi) Güven Endeksi” hesaplanmaktadır. (%40 Ağırlık) Bu endeks İmalat sanayi firmalarının üretim hacmi, mevcut siparişleri, stokları ve gelecek dönem beklentilerini ölçmektedir.

TÜİK tarafından “Hizmet Sektörü Güven Endeksi” hesaplanmaktadır.  (%30 Ağırlık) Bu endeks tarafından hesaplanır. Son üç ayda hizmetlere olan talep, mevcut iş durumu ve gelecek döneme ilişkin talep beklentilerini yansıtmaktadır.

“Tüketici Güven Endeksi” TÜİK ve TCMB ile ortaklaşa hazırlanmaktadır. (%20 Ağırlık) Endeks ile hanehalkının maddi durumu, genel ekonomi beklentisi, işsizlik öngörüsü ve tasarruf/harcama eğilimleri ölçülmektedir.

“Perakende Ticaret Sektörü Güven Endeksi” TÜİK tarafından hesaplanmaktadır. (%5 Ağırlık) Bu veri ile perakende sektöründeki iş hacmi, satış miktarı ve stok seviyelerini değerlendirilir.

“İnşaat Sektörü Güven Endeksi” de TÜİK tarafından hesaplanmaktadır. (%5 Ağırlık) Yürütülmekte olan kayıtlı inşaat projeleri ile gelecek dönem çalışan sayısı beklentilerini ele alınmaktadır.

Endekslerin yorumlanmasında 100 değeri “Eşik (Nötr)” olarak kabul edilmektedir. Endeks değerinin 100’ün üzerine çıkması genel ekonomik duruma ilişkin iyimserliği ve güvenin yüksek olduğunu göstermektedir. Endeks değerinin 100’ün altına inmesi ise, genel ekonomik duruma ilişkin kötümserliği ve temkinli/zayıf bir görünümü ifade etmektedir.

Geriye dönük olarak her iki verinin siyaset-ekonomi ilişkisi açısından nasıl bir görüntü sergilediğini incelemek ve takip etmek 2028 genel seçimleri öncesinde oldukça anlamlı olacaktır.

AKP’nin iktidara geldiği 3 Kasım 2002 genel seçimlerinden sonra yapılan 22 Temmuz 2007, 12 Haziran 2011, 1 Kasım 2015 seçimlerinde ilgili dönem içerisinde tüketici güven endeksinin en yüksek seviyelerde bulunduğunun bir tesadüf olmadığını hatırlamamız gerekiyor. Ancak bir diğer ilginç gelişme genel seçimlerin ertesinde endekste hızlı bir düşüş hareketinin de başlamış olduğu gerçeğinin gözüküyor olmasıdır.

İktidar her bir genel seçim öncesinde kamu harcamaları başta olmak üzere yapmış olduğu faiz ve kredi teşvikleri vasıtasıyla ekonomideki güven seviyesini yukarıya doğru taşıyarak seçimleri gerçekleştirmiştir. Seçim sonrasında ekonomik realitenin açığa çıkması ile birlikte güven endekslerinde hızla aşağı yönde bir düşüş gerçekleştiğini seçim tarihlerini gösteren grafik üzerindeki kesikli çizgi dönemlerinden çıkarabilmekteyiz.

2015 yılında Haziran ve Kasım aylarında yapılan 2 genel seçimde tüketici güven endeksindeki hızlı düşüş ve yükseliş süreçlerinin arkasında ekonomik güven arayışından ziyade güvenlik endişesinin yattığını okuyuculara hatırlatmak isterim.

2018 Haziran sonrasında geçtiğimiz Başkanlık Sisteminde geçmişte yaşanan benzer hareketler tekrar etmiştir. Başkanlık sistemi öncesinde yükselen endeks ve seçim sonrasında hızla geriye çekilen bir endeks hareketi.

Fon dolandırıcılığı ve piyasa manipülasyonu operasyonlarının başladığı Eylül ayından itibaren güven endekslerinde belirgin ölçüde düşüş hareket başlamış bulunmaktadır. 2 aydır yürütülen sürecin adil, şeffaf ve hızlı bir şekilde her bir yönüyle kamuoyunu tatmin edecek bir şekilde açıklığa kavuşturulmaması durumunda ilgili endekslerdeki geriye çekiliş hareketinin devam ederek aşağı yönlü bir trend eğilimi sergileyeceği açıktır.

Türkiye’nin içinde bulunduğu coğrafya tam anlamıyla kaygan bir zemine dönüştü. Yıllardır değişmez kabul edilen ittifaklar bir gecede bozulurken yan yana gelmeleri mümkün görülmeyen ülkeler beklenmedik iş birliklerine yöneldi.

İran savaşı yalnızca Orta Doğu’nun değil, Kafkasya’dan Hazar Havzası’na, Irak’tan Orta Asya’ya uzanan geniş bir coğrafyanın güç dengelerini değiştirdi.

Kafkasya’da Trump koridoru ve İran’a kuzeyden kuşatma

İran savaşının etkileri Güney Kafkasya ve Hazar Havzası’nda giderek daha belirgin hâle gelmeye başladı. Son iki haftada yaşanan üç gelişme, Washington’ın bölgeye ilişkin stratejisinin “İran’ı kuzeyden de kuşatmak” olduğunu ortaya koydu.

28 Ekim’de Ermenistan Parlamentosu, Zengezur güzergâhındaki TRIPP (Uluslararası Barış ve Refah için Trump Rotası) projesine ilişkin ABD ile yapılan çerçeve anlaşmasını onayladı. Kurulacak geliştirme şirketinde Amerikan tarafına yüzde 74 pay verildi. İlk işletme ve geliştirme süresi 49 yıl olarak belirlendi. Amerikalılar Zengezur üzerinden Kafkasya’ya giriş yapıyorlar.

İran’ın bu duruma tepkisi çok sert oldu. İran’ın eski dışişleri bakanlarından Ali Ekber Velayeti, Trump ve müttefiklerinin İran’ın kırmızı çizgilerini aşmaya kalkması hâlinde karşılık göreceklerini söyledi.

7 Kasım’da ise ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM), Iron Gate Görev Gücü’nün kurulduğunu açıkladı. Görev gücünün hedefi, İran’ın kara sınırları ve Hazar Denizi üzerinden yürüttüğü silah, teknoloji ve yaptırıma tabi malzeme tedarikini engellemek olacak.

ABD’nin Zengezur’a, üstelik 49 yıl gibi çok uzun bir süreyle yerleşmesinin etkisi, sadece İran’ın kuzeyden kuşatılmasıyla kalmayacak. ABD aynı zamanda Rusya’nın Kuzey-Güney Ulaştırma Koridoru ve Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi üzerinde jeopolitik baskı imkânına da kavuşacak.

Zengezur’daki Amerikan kontrolü Türkiye açısından tam bir “kaygan zemin”. Yıllardır Zengezur ile Orta Asya Türk dünyasına açılma hesapları yapan Ankara’nın bu planları mevcut koşullarda Kafkasya’ya genişleyen Amerikan hegemonyasının ve bölgesel müttefiklerinin çıkarlarına bağlanıyor. Bu durum Türkiye’nin İran, Rusya ve Çin ile ilişkilerinde ciddi sorunlar yaratabilir.

En kaygan zemin: Bakü-Ankara ilişkileri

Bölgedeki en dikkat çekici gelişmelerden biri de Azerbaycan ile Türkiye arasındaki ilişkilerde yaşanıyor. Başörtüsü mevzusuyla tepe noktasına çıkan Ankara-Bakü gerginliği, Erdoğan yönetiminin birbiri ardına attığı geri adımlarla (şimdilik) kontrol altına alınmış gibi. Ancak Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Şuşa’ya kadar bizzat gitmesi bile gerilimi tamamen ortadan kaldırmış değil.

Aliyev, Hankendi’deki zafer kutlamalarında Azerbaycanlı subayları işaret ederek Ermenilere ders verenlerin bu askerler olduğunu söyledi. Erdoğan’ın da katıldığı törendeki bu çıkış, Erdoğan’ın daha önce sarf ettiği ve Bakü’de tepkiyle karşılanan “nasıl ki Karabağ’a girdiysek” cümlesine verilmiş bir yanıt gibi.

Aliyev bunun üzerine sosyal medya paylaşımı üzerinden de Erdoğan hükûmetine mesaj vermekten geri durmadı. Karabağ’ın kurtarılmasının yıl dönümü nedeniyle Türkiye’de ana muhalefetteki Yeni Parti lideri Özgür Özel’in kendisini telefonla aradığını duyurdu. Oysa Karabağ’ın kurtarılmasından itibaren Özel her yıl Aliyev’i arıyor, ancak Azerbaycan Cumhurbaşkanı bu teması kendi resmî sosyal medya hesabından hiç duyurmuyordu. Belki de Erdoğan ve AK Parti hükûmetine Bakü’nün en ağır mesajı da bu oldu.

Bakü’nün dış politika tercihlerinde İsrail’in ağırlığını da ayrıca dikkate almak gerekli elbette; Aliyev, siyasi ve ekonomik maliyet hesabında Türkiye’yi değil, Ankara’nın giderek daha fazla karşı karşı gelmeye başladığı Tel Aviv’i karşısına almanın daha zor olacağı sonucuna varmış görünüyor. İsrail, Azerbaycan’la yalnızca savunma sanayisi ve istihbarat alanlarında iş birliği sağlamakla kalmadı, Washington yönetimine kolay erişim ve ABD Kongresi’ndeki güçlü lobi ağları da sundu.

Bu ilişki, İran’la yaşanan gerilim nedeniyle daha da önem kazandı.

Trump İran’da geri adım mı attı?

İran da hâlâ Orta Doğu’nun en “kaygan zemini” olmaya devam ediyor.

ABD yönetimi bir taraftan İran’a yönelik deniz ablukasını sürdürüp şimdi de kuzeyden, Hazar Denizi üzerinden, Tahran’ın dünyaya açılan yollarını kapatmaya çalışırken diğer yandan diplomasiyi zorlamaya devam ediyor. Trump’ı diplomasiye mecbur eden ise ABD’nin iç politikası. 3 Kasım ara seçimlerinde Cumhuriyetçiler o kadar büyük bir yenilgi aldılar ki, Trump yönetiminin özellikle orta ve uzun vadede Tahran’la “dalaşmaya” pek hâli kalmadı.

Bu nedenle, bizzat Trump’ın da sosyal medya paylaşımlarında söylediği gibi, Washington İran meselesinde “status quo”yu, yani mevcut durumu korumaya çalışacak gibi. Bu arada Katar ve Pakistan üzerinden yürütülen dolaylı barış görüşmeleri de sonuç verirse, hem Tahran hem Washington kendi kamuoylarına “kazandık” mesajı verebilecekler.

Suriye, Yemen ve Irak: Yeni güç mücadelesi

İran savaşının bölgesel sonuçları Suriye ve Irak’ta da kendisini gösteriyor.

Suriye Dışişleri Bakanı Esad Hasan Şeybani, ülkesinin Yemen’de uluslararası alanda tanınan hükûmetin ve Suudi Arabistan’ın yanında durduğunu, İran destekli Husilere karşı bu tutumu benimsediğini açıkladı. Şam yönetimi, Yemen’e asker gönderileceği yönündeki iddiaları ise reddetti. Ancak Şeybani’nin açıklamaları, yeni Suriye yönetiminin Riyad ile stratejik ortaklığını güçlendirme ve İran destekli silahlı gruplara karşı pozisyon alma arayışını ortaya koydu.

Irak’ta ise çok daha derin bir kriz yaşanıyor; Kürdistan Bölgesel Yönetimi’nde KYB’nin (Kürdistan Yurtseverler Birliği) hükûmetten çekilmesi ve Süleymaniye’de Erbil yönetimine karşı alternatif kabine toplantısı düzenlenmesi, Kürt siyasi yapısındaki ayrışmayı büyüttü. Bu gelişme, iki Kürt partisinin iktidar mücadelesiyle birlikte Irak’ta Kürtlerin anayasal ve kurumsal statüsünün geleceğini de ilgilendiriyor. Iraklı Kürtler açısından temel tehlike, elde edilmiş anayasal ve kurumsal statünün iç siyasi ayrışma nedeniyle işlevsizleşmesi, hatta çökmesi.

Talabani ekibinin Kuzey Irak’taki Kürdistan yönetiminden ayrılmasını İran etkisinden azade tutmak mümkün değil. İran’ın Irak üzerindeki etkisi, ABD ve İsrail saldırıları nedeniyle ortadan kalkıyormuş gibi görünüyordu. Şimdi âdeta diriliyor. ABD de bu durumun farkında. Nitekim ABD’nin Ankara Büyükelçisi Tom Barrack’ın âdeta Bağdat’ı mesken tutması ve hem Kürt grupları birbirleriyle hem de Kuzey Irak yönetimini Bağdat’la barıştırma çabaları bunu gösteriyor. Irak Başbakanı Ali ez-Zeydi’nin Musul Uluslararası Havalimanı’nda silahlı gruplarla bağlantılı bazı sözleşmeleri feshetme kararını desteklediğini açıklayan Barrack, milislerin Irak kurumları üzerindeki etkisinin sona erdirilmesini ve devlet otoritesinin güçlendirilmesini istedi.

Türkiye açısından bir “kaygan zemin” de Irak’ta yaşananlar; Irak’taki Kürt siyasi yapısının parçalanması, Türkiye’nin güvenlik hesaplarını da doğrudan etkileyebilir. Bu durum, Ankara’da yürütülen çözüm sürecinin geleceği açısından da yakından izlenmesi gereken yeni bir risk alanı oluşturuyor.

Rusya’dan İsrail’e beklenmedik temas

Bölgedeki ittifakların ne kadar değişken hâle geldiğini gösteren bir başka gelişme de Rusya’dan geldi.

Rus askerî istihbarat teşkilatı GRU’nun başkanının İsrail’e sürpriz bir ziyaret gerçekleştirdiği bildirildi. Ziyaretin, Ukrayna’nın Rusya’nın derinliklerindeki hedeflere yönelik uzun menzilli İHA saldırılarında İsrail merkezli HISKY şirketinin SmartLITE uydu terminallerini kullandığı iddialarıyla bağlantılı olabileceği değerlendiriliyor. Ukrayna savaşı nedeniyle Batı ile karşı karşıya gelen Rusya’nın, İran savaşının ardından İsrail’le de yeni bir güvenlik ilişkisi kurması dikkat çekici.

Trump ABD’de de geri adım atıyor

Trump’ın siyasi güç kaybı iç politikaya da yansıdı. Ara seçim yenilgisi sonrası Cumhuriyetçilerin Hispanik ve Latin kökenli seçmenler arasında destek kaybetmesi, Beyaz Saray’ı yeni bir arayışa itti.

Trump, CBS’in 60 Minutes programında göçmenlik polisinin (ICE) çok sert davrandığını ve yeni Kongre’de Demokratlarla çalışmak istediği başlıca konunun göçmenlik olduğunu söyledi. Fox News’e göre İç Güvenlik Bakanlığı’na bu konuda talimat verdi.

Trump ilk döneminde de Demokratlar ile Cumhuriyetçilerin göçmenlik konusunda vardığı uzlaşmalara destek sinyali vermiş, son aşamada geri adım atmıştı.

Trump’ın 2024’te kendisini Beyaz Saray’a taşıyan Hispanik ve Latin seçmenlerin önemli bölümünün desteğini kaybetmesi, Cumhuriyetçiler için uzun vadeli bir seçim sorunu yaratmış görünüyor. Teksas gibi Cumhuriyetçilerin güçlü olduğu bir eyaletteki kayıplar bunun en net işaretleri arasında. Göçmenlik politikasında yumuşama arayışı, seçmen tabanını yeniden kazanma girişimi olarak da değerlendirilebilir.

Makine ve donanımlardaki gelişmeler üretim, ulaşım ve iletişimde yeni yapılanmalara yol açıyor. Pazarların büyüyüp çeşitlenmesi hizmet alanlarını genişletiyor. Bağlantı, iletişim, rekabet ve iş birliği alanlarının yayılması hizmet talebini artırıyor.

Dünya genelinde imalat kesiminin görece gerilemesi, özellikle gelişmekte olan ülkelerde sanayileşme süreci tamamlanmadan hizmet kesimindeki hızlı büyümenin imalat kesiminin çok önüne geçmesi, tartışma gündeminde yerini alan sorunlarımızdan biri.

Okuyucu anımsayacaktır, bir önceki yazıda “sanayisizleşmenin” neden bir “eğilim” olduğunu açıklamaya çalıştık. Bu yazıda “hangi etkenlerin hizmet kesimini büyüttüğünü” sorgulayacağız. Sonrasında da “oda ve borsa yönetimlerinin ne yapması gerektiği” konusunda önerilerimizi paylaşacağız.

Uzaktan kumandadan bugüne

Hizmet kesiminin hızlı büyümesinin ardındaki teknolojik gelişmenin değişik etkileri önceki yazıda paylaşıldı. Burada erişebildiğimiz diğer boyutlara da değinelim: Makine ve donanımlardaki gelişmeler üretim, ulaşım ve iletişimde yeni yapılanmalara yol açıyor. “Uzaktan kumanda” olanakları iş ile makine arasındaki etkileşimi değiştiriyor: İş gücünde artış olmaksızın üretim ölçeklerini büyütme olanağı, üretkenlik düzeyini yükseltti. Uzaktan kumandanın bir sonraki aşamasını “otomasyon alanı” oluşturdu. Otomasyon, tekrarlanan ve rutini olan işlerde çalışanlara olan ihtiyacı azalttı; üretkenlik artışları ve verimlilik bir basamak daha yükseldi. Otomasyon uygulamaları belli bir olgunluk kazanınca “otonom uygulamalar” iş süreçlerinde hemen hemen her alana yayılmaya başladı. Özellikle “veri işleme kapasitesinin veri üretim kapasitesini aşması” otomasyon ve otonom uygulamaları hızla değişik iş alanlarına yaydı. Bugün küresel gündemin önemli sorunlarından biri, otonom uygulamaların iş gücü performansını ne kadar artıracağı, ne ölçüde iş gücünün yerini alacağı ve daha başka ne gibi sorunlarla bizleri yüzleştireceğidir.

Pazar alanlarının büyümesi ve çeşitlenmesi “hizmet alanlarını” genişletiyor. Bağlantı, iletişim, rekabet ve iş birliği alanlarının yayılması kadar çeşitlenmesi de “hizmet talebini” artırıyor.

Küreselleşme sürecinin yarattığı “insan ve iş yeri göçleri” de değişik etkilerin kaynağı: İş gücü göçleri gelişmiş ülkelerin sorunlarını istedikleri gibi çözemeyince “iş yeri göçleri” hızlandı. Göç veren yerlerde çöküşlere, göç alan yerlerde görece zenginleşmelere tanıklık ettik.

Küreselleşme iş gücü ve iş yeri göçlerini artırınca “ucuz ithalat” devreye girdi. Ulaşılabilirlik ve erişilebilirlik “iş gücü, mal ve hizmet akışlarını” hızlandırdı. Üretim tesislerinin daha uygun alanlara göçü, göç öncesi yerleşim yerlerinde ekosistemlerin dengelerini bozdu; sadece tesis çalışanlarını değil, sosyal yaşamın öteki aktörlerini de etkiledi.

Geride bıraktığımız yüzyılda üniversite eğitimindeki gelişmeler yeni bir “seçkin azınlık kitlesi” yarattı. Teknolojik gelişmelerin yarattığı “iş süreçleri ve iş gücü profillerindeki” değişmeler, seçkin azınlıkların kendi içlerindeki “hiyerarşileri” de değiştirdi; değiştirmeyi sürdürüyor. Ayrıca seçkin azınlıklar ile büyük kitleler arasında da ayrışmalar gözleniyor. Bütün bu gelişmeler yerleşik dünya düzeninin kurumlarını işlevsiz hâle getiriyor. Teknoloji ve ticaretteki gelişmelerin yarattığı “imalat sanayisindeki görece gerileme”, “iş gücünün örgütlenmesindeki zayıflama”, “gelir eşitsizlikleri” ve “orta sınıfın gerilemesi süreci” hep birlikte sorgulamamız gereken ivedi sorunlarımız.

Jeopolitik oluşumların farklılaşması, hükümet politikalarının daha güvenlikçi ve korumacı çizgiye kayması, iç ve dış göçlerin hızlanması “iş bilgisi ve yönetimi ihtiyaçlarını” yeniden tanımlamayı gerektiriyor.

Taşıma, perakende, toptan satışlar, konut, temizlik, sağlık, eğitim, finansman ve diğer hizmet alanlarındaki talep artışı, üretim ve ticaretin fiziki ve sanal platformlarında hizmet talebini de değiştiriyor.

İmalat kesiminin görece gerilemesi çok yakından izlenmesi gereken sorunlarımız arasında önemli bir yere sahip. Hizmet kesiminin yapısal ve ekonomik özelliklerini sorgulayarak faydalı bilgiyi çoğaltmadan sağlıklı gelecek inşası zor.

Yapısal ve ekonomik özellikler

İşlerimizi gerektiği gibi yönetebilmek için “hizmet üretiminin yapısal ve ekonomik özelliklerini” sorgulamalıyız. Ekonomik büyümenin temel değişkenlerinden biri olan “faydalı bilginin çoğaltılması” için hizmet üretimi konusunda net bilgiye olan ihtiyaç artıyor. İhtiyaçları tanımlama ve önceliklerini belirlemede faydalı bilginin yeterliliği belirleyici öneme sahip.

Hizmet üretimini imalat kesiminden ayıran yapısal ve ekonomik özellikleri sorgulayarak bilgi alanımızı genişletebiliriz. Gelin hep birlikte aşağıda sıraladığımız varsayımları sorgulayalım; eksiklerini tamamlayalım, yanlışlarını düzeltelim ve kendimize izleyebileceğimiz bir yol açalım:

- Mallar bozulur, eskir; hizmet ise uzun ömürlüdür. Hizmeti dağıtmak, hizmete erişmek ve hizmetten yararlanmak daha kolaydır: Hizmet üretiminin mal üretiminden yapısal farklarından biri “bozulma ve eskime” süreçleridir. Mallar eskir, aşınır, bozulur; hizmetler ise daha dayanıklıdır. Hizmet üretimi, en çarpıcı örneği bilgi paylaşımında olduğu gibi paylaşıldıkça büyür; kullanıldıkça zenginleşir; zenginleştikçe ürettiği değer artar; değer arttıkça da insan yaşamını kolaylaştırma işlevi gelişir. Hizmet üretimi, “kendini yeniden üretme hızı” sayesinde sonlu bir ömürden sonsuz bir ömre evrilir.

Ayrıca hizmet üretiminin iletilmesi, olgunlaştırılması ve çoğaltılması, mal üretimine göre kolaydır. Konumuz hizmet üretimi ve ihracatı ise önce ürettiğimiz hizmetin küresel ekosistemdeki hangi boşlukları dolduracağı hakkında net bilgi sahibi olmamız gerekir. Hizmet üretimiyle ilgili yeni bilim ve teknoloji gelişmelerinin yaratacakları iş süreçleri ve iş gücü profilleriyle ilgili eğilimleri yakından izlemek hayati öneme sahiptir. Eğilimlerin hizmet üretimi alanında yarattığı fırsatları en üst düzeyde değerlendirmek, tehlikeleri de en düşük maliyetle savuşturmak için “ulusal hizmet üretimi stratejimizin” kurgulanması ve kamuoyu ile paylaşılarak amaç, hedef, politika ve uygulamalara aktarılması gerekir.

- Hizmet üretimi “abone sistemine” uygundur; düzenli ödeme güvenilir nakit akışları yaratır: Hizmet üretiminin bir başka yapısal ve ekonomik özelliği, ürünlerin “abone sistemi” ile değerlendirilebilmesidir. Üretilen hizmetin sağladığı yararı yaygınlaştırmak ya da insanların o hizmetle ilgili satın alma güdülerine karşılık vermek için abonelik sistemi daha düşük maliyetle ölçeklendirilebilir. Abonelik sisteminde daha çok insana dokunarak abone sayısını artırmak kolaydır. Abone sayısı arttıkça gelir artışı hızlanır. Ayrıca abonelerin ve ödedikleri bedellerin izlenmesi de bugünün teknolojileriyle etkili bir şekilde yapılabilir. Düzenli ödeme almak, düzgün bir nakit akışı yaratmak, geri bildirimlerle aksamaları anında saptamak ve ince ayarlarla bu aksamaları giderip sistemin kendini yenilemesini sağlamak mal üretimine göre görece kolaydır. Zenginlik üretimi açısından hizmetler büyük bir potansiyele sahiptir: Hizmet üretimi ihmal edilmeden “imalat-hizmet dengesinin” kurulması etkili kalkınmanın gerek şartıdır.

Rant odaklı yapı

- Üreticileri, tüketicileri, sağlayıcıları ve sahipleri bir araya getiren platformlar, özellikle dijital teknoloji ağırlıklı yeni yapılanmada “hizmet ağırlıklı” ve “transfer işlemlerinden kazanan, rant odaklı” yapılar olarak karşımıza çıkıyor: Hizmet üretimini sorgulayacaksak, küresel ticarette etkinlikleri artan yeni platform yapılarını, işleyişlerini, aktörlerini ve kendi konumumuzu gözden geçirmeliyiz. Bugün teknoloji şirketlerinin temel özelliği, platformlara hâkim olmaları ve platformlardaki mal transferlerine aracılık etmeleri nedeniyle olağanüstü gelir sağlamalarıdır. Genel olarak ticaret sistemi küçük ya da büyük platformlarda ürünlerin transfer işlemleri aracılığıyla “ranta el koyma” gücünü kullanmaya dayanır. Servet ve sermayeye el koyma odağından baktığımızda, hizmet üretimini artırmak, kalitesini yükseltmek, küresel düzlemde karşılık bulmasını sağlamak için yeni platform oluşumlarını bilmek, platformlarda etkili biçimde konumlanmak için siyasi iradenin, bürokrasinin, iş dünyasının, medyanın ve sivil inisiyatiflerin bir plan çerçevesinde hareket etmeleri gerekiyor. Plana dayalı ortak bir anlayışa, ortak dile sahip olmalıyız. Son yıllarda “teknofeodaller” diye adlandırılan önde gelen teknoloji şirketlerinin stratejilerini bilmeden, taktikleri üzerine kafa yormadan, uygulamalarının bize nasıl yansıyacağını hesaplamadan “hizmet üretimi ve ihracatını” yerli yerine oturtamayız. Hizmet üretimi ve ihracatımızı artırmak istiyorsak platform yapıları, işlevleri ve kültürü hakkında net bilgi sahibi olmalıyız; kendi olanaklarımızı değerlendirerek bu alanda var olmanın “yol haritaları” üzerinde uzlaşmalıyız.

- Sıfır marjinal maliyetle üretim ve dağıtım alanlarının gelişmesi “hizmet odaklı iş” yapma anlamına geliyor: Mal üretiminde sıfır marjinal maliyet çok sınırlıdır. Hizmet üretiminde ise herhangi bir ek maliyet gerektirmeden hizmeti değerlendirme ve sıfır marjinal maliyetle üretim yapma potansiyeli vardır. Hizmet üretiminin bu özelliğini dikkate alarak platformlarda bağlantı, iletişim, rekabet ve iş birliklerinin işleyişinin ince ayrıntılarını bilirsek “hizmet üretimi ve ihracatı” konusunda piyasanın hangi boşluklarını doldurarak ilerleyebileceğimizi de netleştirebiliriz. Çok tekrarladığımız genellemeye dönüş yapalım: Gelişme yaratmanın temel ilkesi, net bilgi sahibi olmak, olanak ve kısıtlarımızı etkin biçimde koordine etmek ve karşılaştırmalı üstünlük yaratacak alanların önceliklerini belirleyerek bu alanlara odaklanmaktır. Ülkemiz insanı başta olmak üzere erişilebilir diğer kaynakları dikkate alarak hizmet ihtiyaçlarını tanımlamalıyız; ihtiyaç önceliklerini belirlemeliyiz, hangi ihtiyaçlarımızı karşılamada üstünlüğümüz olduğunu bilmeliyiz, hizmet üretiminde etkinlik ve verimliliği artıran iş süreçlerine hâkim olmalı ve insan kaynağını ona göre yetiştirmeliyiz. Hizmet ihracatını artırmak için hizmet üretiminin sıfır marjinal maliyet potansiyellerini değerlendirme konusunda ülke ölçeğinde politikalar, hedefler ve stratejiler üzerinde uzlaşmalı; gönüllü katılımı artırarak güç yaratmalıyız.

Bir sonraki yazıda “hizmet kesiminin yapısal ve ekonomik özelliklerinin” diğer boyutlarını tartışarak “imalat ve hizmet kesimi dengesinin” nasıl kurulabileceğiyle ilgili oda ve borsa yönetimlerine çağrı yapılacaktır.

Su deyip geçmeyin. Üç tarafı denizlerle çevrili, içinden Fırat, Dicle, Kızılırmak gibi önemli nehirler geçen bir ülke olmamıza rağmen Türkiye suyu bol bir ülke değil. Bunu ben demiyorum. Bu konuda sözüne en çok güvenilir kuruluşlardan Dünya Kaynakları Enstitüsü (WRI) söylüyor. WRI araştırmalarına göre Türkiye, su kaynakları üzerindeki talep baskısının yüksek olduğu ülkeler arasında.

Kuraklık kapıyı çaldığında bu baskıyı daha fazla hissediyoruz. Evde musluğu açarken de tarlayı sularken de fabrikada üretimi sürdürürken de aynı kaynağa ihtiyaç duyuyoruz. Dolayısıyla suyu sınırsızmış gibi kullanma lüksümüz yok.

Peki şirketler ne yapmalı?

Antalya’daki COP31 alanında CNBC-e yayınında sorularımı yanıtlayan Koç Holding CEO’su Levent Çakıroğlu’nun anlattıkları, bu soruya somut örneklerle cevap veriyor. Topluluk, Türkiye’deki operasyonlarında 2040’a kadar tatlı su çekimini yüzde 85 azaltmayı hedefliyor.

Burada bir ayrımı baştan yapalım. Hedef, fabrikalarda kullanılan bütün suyu yüzde 85 azaltmak anlamına gelmiyor. Suyu arıtıp tekrar tekrar kullanarak dışarıdan alınan tatlı suyu azaltmak mümkün. Üretim devam ederken doğal kaynaklar üzerindeki baskı hafifleyebiliyor.

Çakıroğlu, hedefin şirketlerin kendi çalışmalarının birleşiminden oluştuğunu anlatıyor. Her şirketin su ihtiyacı, bulunduğu yerdeki risk ve uygulayabileceği çözüm farklı. Holding yönü belirliyor, şirketler kendi yol haritalarını hazırlıyor. Ortak bir hedef koyacaklar, ardından her tesiste o hedefe nasıl ulaşılacağını belirleyecekler.

Üstelik sıfırdan başlanmıyor. Çakıroğlu’nun verdiği bilgiye göre topluluk son üç yılda tatlı su çekimini zaten yüzde 17 azaltmış. Faaliyetlerinde kullandığı suyun yüzde 64’ünü yeniden kullanıyor veya geri dönüştürüyor. Onun ifadesiyle, “şu ana kadar aldığımız mesafeden cesaret alıyoruz.”

Tüpraş ve Ford örnekleri

Tüpraş’ın deneyimi özellikle önemli. Rafinerilerde su, üretimin vazgeçilmez girdilerinden. Çakıroğlu, Tüpraş’ta su geri kazanım oranının yüzde 80’e ulaştığını söylüyor. Üretimde kullanılan su tekrar değerlendiriliyor, belediyeden alınan gri su arıtılarak proseslere kazandırılıyor. Amaç, 2040’ta geri kazanım oranını yüzde 98’e çıkarmak.

Dolayısıyla başarıyı yüzdelerin yanında kaç metreküp tatlı su çekiminin önlendiğiyle de izlemek gerekiyor. Aynı suyun yeniden kullanılması, fabrikanın ihtiyacını karşılarken çevresindeki yerleşimlerin ve tarımın yararlandığı kaynak üzerindeki baskıyı azaltabilir.

Bir başka örnek Ford Otosan’ın Yeniköy fabrikası. Çakıroğlu’nun aktardığına göre burada 2025 yılında tatlı su çekimi yüzde 80 azaltılmış. Yöntem yine gri suyun arıtılarak yeniden kullanılması. Demek ki çözüm yalnızca çalışanlara “musluğu açık bırakmayın” demekten geçmiyor. Üretim süreçlerini değiştirmek, arıtma altyapısı kurmak ve teknolojiye yatırım yapmak gerekiyor.

Tasarrufun öresinde bir yatırım

Elbette bu yatırımların bir maliyeti var. Ancak hesabı yalnızca bugünkü su faturası üzerinden yapmak eksik kalır. Çakıroğlu meselenin özünü “Bu bir taraftan bizim için su güvenliğiyle ilgili bir karar,” sözleriyle anlatıyor:

Gerçekten de su temin edemediğiniz için üretime ara vermenin maliyeti nedir? Geciken teslimatın, karşılanamayan siparişin, boş bekleyen kapasitenin faturası ne olur? Su verimliliği yatırımının geri dönüşünü hesaplarken bunları da masaya koymak gerekiyor. Ucuz suya alışmış olmak, suyun her zaman bulunacağı anlamına gelmiyor.

İşin bir de ürün tarafı var. Beyaz eşyada suyu daha verimli kullanan ürün geliştirmek, müşterinin faturasını azaltırken üreticiye rekabet avantajı sağlayabilir. Çakıroğlu da otomotiv ve beyaz eşyada enerji ve su verimliliğiyle ayrışan ürünler geliştirmeyi önemsediklerini söylüyor. Böylece dönüşüm fabrika kapısında bitmiyor, evlere kadar uzanıyor.

Yol haritası belli

Şirketler önce ne kadar su çektiklerini, nerede kullandıklarını ve ne kadarını geri kazanabildiklerini ölçmeli. Sonra tesisin bulunduğu havzanın durumuna göre hedef koymalı. Belediyelerle işbirliği, tedarikçilerin sürece katılması ve başarılı uygulamaların yayılması da gerekli. Açıklanan hedeflerin ara sonuçları düzenli paylaşılmalı ki alınan yol görülebilsin.

Tarımda verimlilik sağlanmadan Türkiye’nin su sorununun çözülmesi zor. Ama bu, sanayinin sorumluluğunu azaltmıyor. Koç örnekleri, şirketlerin elinde kullanabilecekleri araçlar bulunduğunu gösteriyor. Mesele bunları yatırım kararına dönüştürmek.

Suyu koruyan şirket, sürdürülebilirliği yani üretiminin ve büyümesinin geleceğini de korur.

İstiyorsak, reçete basit

Hal böyle olunca hemen Merkez Bankası’nın faiz politikasına gözler çevriliyor. Oysa bir yanlışı başka bir yanlışlıkla tedavi etmeye çalışmaktan vazgeçmedikçe sanayide şu anda yaşanmakta olandan daha kötü dönemler yaşanması kaçınılmaz. 2021 Eylül’ünde başlayan (olabildiğince kibarca söylemek gerekirse) ‘garip’ para politikasının inatla Haziran 2023’e kadar sürdürülmesinin bir sonucu bu. Yüzde 19’larda gezinirken kısa sürede üç haneli bir düzeye yönlenen enflasyon, sıçrayan risk primi ve ödemeler dengesi krizinin eşiğine gelen bir ekonomi. O durumdan kurtulmak için bir program uygulanmaya başlandı ama ne var ki program eksik. Programın eksikliklerini gidermeden, kolaycı yola sapıp, para politikasını gevşeterek tekrar benzer bir dönemi mi yaşamak istiyoruz? Hele dünyanın bu savaş ikliminde? Hele fon rezaleti patlak vermişken? İstiyorsak, reçete basit: Bakınız Eylül 2021-Mayıs 2023 dönemi.

Peki, sanayinin durumu ne olacak? İyi olmadığı ortada. Sadece sanayi mi? Onun ayna yansıması işsizlik verilerinde. İkinci grafikte geniş tanımlı işsizlik oranının (atıl işgücü oranı) aynı dönemdeki hareketi yer alıyor. İki yılda yüzde 28,7’den yüzde 30,9’a yükseliyor: 2,2 puan artış. Tamam, para politikasını garip bir biçimde gevşetmeyelim, peki ne yapalım? Ama önce dikkat: Para politikasının gevşetilmemesi, politika faizinin düşürülmemesi anlamına gelmiyor. Önemli olan, enflasyondan arındırılmış politika faizinin Eylül 2021- Mayıs 2023 dönemindeki gibi saçma sapan ölçüde düşük düzeylere indirilmemesi.

Olumlu yönde değişiklikler gerçekleştiği kanısını oluşturmak olmazsa olmaz

Programda nelerin eksik olduğu bu köşede o kadar çok ele alındı ki. Yine de ana başlıklarını yazmakta bir sakınca yok. Temel noktalar şunlar olmalı: Birincisi, bu ülkede olumlu yönde önemli değişiklikler gerçekleşiyor kanısını oluşturmak olmazsa olmaz. Ne kastettiğim açık sanıyorum: Adil ve hızlı çalışan bir yargı sistemine büyük ihtiyaç var. İşin uzmanları, bunun ilk adımının bağımsız bir Hakimler ve Savcılar Yüksek Kurulu oluşturmaktan geçtiğini sürekli vurguluyorlar.  İkincisi, Eylül 2021 - Mayıs 2023 döneminde uygulanan ekonomi politikasına bir daha dönülmeyeceğinin garantisini verebilmek gerekiyor. Bu çerçevede yapılacaklar açık: Bağımsız kurumların işleyişine müdahale edilmeyecek ama sıkı denetlenecekler. TÜİK’in kurumsal yapısı, ihale yasası ve imar yasası (elbette olumlu yönde) değiştirilecek. Asgari ücret ve en düşük emekli maaşı açlık sınırının belirgin biçimde üzerinde olacak. Yüksek gelir gruplarından daha çok vergi alınacak. Her sektör değil, seçilmiş sektörler teşvik edilecek. Bu, kamu uzmanlarının şirketlerin sorunlarını yerinde saptayarak teşvik tasarımının ne yönde güncellenmesi gerektiğini belirlemelerini sağlayan bir mekanizma çerçevesinde yapılacak. Yeşil dönüşümün finansmanı meselesinde kamu üzerine düşen adımları atacak.  Fon rezaletinin nasıl olup da yaşandığı apaçık biçimde kamuoyuna anlatılacak ve bir daha böyle rezalet yaşanmasın diye finansal istikrarı sağlamaktan sorumlu kurumların yapısı sağlamlaştırılacak. Eşgüdüm ve çapraz kontrol sistemi üzerinde özellikle durulacak. Eğitime ilişkin de eklenecekler var ama burada durayım; bu kadar ‘Polyannacılık’ yeter.    

Enflasyonun demir attığı ülkede, gün geçmiyor ki fiyat artışlarına dair gündem oluşmasın. Sık sık ülkeyi yönetenler; milletin fahiş fiyat yükü altında ezilmesine “asla” müsaade edilmeyeceğini söyleyip duruyor. Ayrıca; “bunu kim yaparsa yapsın bedelini fazlasıyla ödeyecek” tehditleri savruluyor.

Söz fahiş fiyatla mücadeleden açılınca; şimdiye dek denenmiş yöntemleri de hatırlatarak, hangi yolun işe yaradığını, hangisinin etkisiz kaldığını, hangilerinin tam tersi netice verdiğini sıralamakta fayda var. İşte enflasyon ikliminde fahiş fiyatlarla mücadele etmek isteyenlere bir uygulama rehberi:

YAPILACAKLAR VE YAPILMAYACAKLAR

YAP: 1- Üretimi destekle, 2- üreticiyi örgütle, 3- girdi maliyetlerini indir, 4- Hal Yasası’nı ıslah et, 5-Perakende Yasası’nı güncelle, 6- aracıların sayısını azalt, 7- Lojistik maliyetlerini düşür, 8- demiryolunu etkin kullan, 9- Anayasa’daki gibi GSMH’nin %1’ini tarıma aktar, 10- Üreticinin finansmanını rahatlat.

YAPMA: 1- Soğan deposu basma, 2- Savaşı etikette değil, tarlada, fabrikada ver. 3- Aracıları suçlayıp durma, 4- Üç harfli marketleri düşman ilan etme, 5- tarım bakanlığını adam et, 6- yandaşa, kaynak aktarma, 7- cezayla çözüm arama, 8- enflasyonu besleme, 9- tehdit savurma, 10- başkasını suçlama.

İKİ SORU İKİ CEVAP / Fahiş fiyata dair…

Cezalar, zamcıları engelleyebilir mi?

Hayır. Bu yolu her denediğimizde işe yaramadığını gördük. Cezayı ödeyip zammı yaptılar. Zira artan maliyetleri fiyatlarına yansıtmak zorunda olanlar, ceza dahi olsa zarar etmek istemiyorlar.

Piyasa denetimleri ne âlemde?

Piyasada 3,5 milyon civarındaki işyeri, esnaf, üretici varken devasa denetim ordusu dahi kursan, başa çıkamazsın. En iyi denetim, vatandaşın yaptığıdır. Bu da piyasayı baskılamakla olmuyor.

NOT

FİYATLANDIRMADA DAVRANIŞ BOZUKLUĞU KRONİK HAL ALDI

Fahiş fiyatta kamunun özelden aşağı kalır yanı yok. Hele ki belediyelerin borç listeleri binalara asılmaya başlamışken, fahiş harcamalar daha da göze batıyor, müteahhitlere aktarılan kamu kaynaklarının hesabı soruluyor. Bu noktada “acaba fahiş fiyatların hesabı” kime sorulacak dersiniz?

ZAM LÛGATI

Güncelleme: Bu hükümetin zamları “sempatik” kılmak için bilişim sektöründen ödünç aldığı kelime

Fahiş zam: Hiçbir ekonomik gerekçe yokken firmanın kendi mal ve hizmeti fiyatını arttırması

Yeniden Değerleme: Kamunun her yeni yılda hizmetlerinin fiyatını arttıracağı oranın adı

Hayat Pahalılığı: Enflasyon, fiyat artış hızı ise fiyatların gelip oturduğu düzeyin adı da budur

Kabul ediyorum; insanlar ekonomik yönden adeta can derdine düşmüş durumda…

Fon vurgununda varını yoğunu kaybeden binlerce insanın ıstırabı ve bu vurgunun yarattığı etkiyle borsada özellikle bazı hisse senetlerinde inanılmaz oranlara varan çöküş…

Ardından tüm piyasaları etkisi altına alan güvensizliğin had safhaya ulaşması ve krediye ulaşma kanallarının adeta tümüyle kapanması…

Sıradan vatandaşın bitmek bilmeyen geçim derdi…

Bir türlü istenilen düzeye çekilemeyen, hatta yaklaştırılamayan ama sözüm ona indirilebilmiş gibi yapılan; ayrıca hem bir yandan “Düştü” denilen, bir yandan da bu sözü tekzip edercesine “Düşürülecek” vaadi hiç bitmeyen enflasyon… 

2027 yılında emekliye enflasyon farkı dışında ek artış yapılacağının söylenmesinden sonra birden ortaya çıkarak tahmin üstüne tahmin yapan ama bu tahminlerini sanki kesinmiş gibi dile getiren sayısız sosyal güvenlik uzmanı… Emekliye hayal satılması… Bu kişilerin bir kısmının bilinçli olarak, bir kısmının farkına varmadan fon vurgununun üstünün örtülmesi çabalarına katkı sunması…

Bu hengâme içinde aslında tüm vatandaşları ilgilendiren ama sanki gün gelip bizlerin cebinden çıkmayacakmış gibi bir algıyla üstünde pek de durulmayan konu ise girişte de belirttiğim gibi Hazine’nin uzun vadeli ve sabit faizli borçlanması.

Uzun vadeli borçlanma tabii ki iyidir ve tercih edilmelidir ama faiz, vade dönemi için öngörülen enflasyonla uyumluysa.

İşte sorun burada… Hazine kasım ayının ihalelerini de tamamladı ve bu ay 11 Kasım ihraç tarihli üç ihale yapıldı.

İlk ihale 672 gün vadeli ve yıllık bileşik faiz yüzde 39,51.

İkinci ihale 1617 gün vadeli, vade tarihi Nisan 2031 ve yıllık bileşik faiz yüzde 39,07. Yani 2027, 2028, 2029, 2030 ve 20231’in ilk dört ayı için yıllık bazda yüzde 39,07 faiz.

Üçüncü ihale 2877 gün vadeli, vade tarihi Eylül 2034 ve yıllık bileşik faiz yüzde 36,61. Yaklaşık sekiz yıl vade ve her yıl için, ta 2033 ve 2034 için bile yıllık garanti faiz yüzde 36,61.

Enflasyon hedefi mi dediniz!

Hazine’nin altı ayda bir kupon ödemeli ve sabit faizli bu borçlanmalarında oluşan faizlerle, vade boyunca gerçekleşmesi öngörülen enflasyon arasında bağ kurmaya çalışmak bile çok anlamlı değil.

Birkaç yıl sonrası için tek haneli enflasyon öngörülürken yıllar sonrası için yüzde 40’a dayanan faiz garanti edilmesinin nesini değerlendirmeli ki? Bu ihaleleri bu faizlerle yapanlar oluşan çelişkiyi görmüyor olabilir mi, mümkün mü; tabii ki onlar da bu tuhaflığın farkında. Ama yapılabilecek pek bir şey yok ki.

Bu borç alınmak zorunda, o kadar, nokta!

İhaleyi yapanın sorumluluğu yok 

Bu ihaleleri gerçekleştiren birimler de tabii ki öngörülen enflasyon oranları doğrultusundaki faizle borçlanmayı tercih eder. Bürokrasiden söz ediyorum. Daha düşük faizle borçlanmak mümkün olsa bu faiz elbette verilmez. Ama şartlar buna elvermiyorsa, ki elvermiyor; çaresiz kalınıp bu faize razı olunuyor.

Burada bürokrasinin tabii ki sorumluluğu yok. Onlar mevcut koşullarda ne gerekiyorsa yapıyor.

Sorun, onları böyle davranmak, bu faizle borçlanmak durumunda bırakan siyasi iktidarda.

Yoksa düşünebiliyor musunuz, hangi bürokrat normalden daha fazla faiz vererek borçlanmayı aklından geçirebilir, böyle bir tercihte bulunabilir.

Faiz artma eğiliminde 

Altı ay vadeli sabit faizli ihalelerde aynı vadeli kağıt tekrar tekrar ihraç ediliyor. Zaten ikinci grafik de aynı vade için yapılan ihalelerdeki faizin nasıl seyrettiğini ortaya koyuyor.

Örneğin grafiğin son iki sütunu… Bu yıl 5 Eylül 2035 vadeli iki ihale yapıldı. Bunlardan ilkinde ihraç tarihi 14 Ocak ve faiz yüzde 29,09. İkinci ihalede ihraç tarihi 19 Ağustos. Bu kez faiz yüzde 35,12. Ocaktan ağustosa ne değişti de aynı vadeli kağıdın faizi 6 puan birden arttı?

Aynı vade için faizin yükselme eğiliminde olduğunu hemen hemen tüm vade grupları için görmek mümkün. Örneğin Mart 2028 vadeli kağıt grubunda, örneğin Nisan 2031 vadeli kağıt grubunda, örneğin Eylül 2034 vadeli kağıt grubunda.

Sabit faizli ihalede böylesine uzun vadeler için bu düzeyde yüksek faiz yükü altına girmek kötü, bundan daha kötüsü de faizin giderek artıyor olması.

Dün yüksekti, bugün daha yüksek…

Dün yüksek faizle borçlanmaya başlanmıştı, bugün o faiz yükü çok daha yüksek faizli borçlanmayı zorunlu kılıyor.

Bugünün çok yüksek faizli borçlanması da kaçınılmaz olarak gelecekte daha da yüksek faizli borçlanmalara yol açacak.

Bütçeyi düzene sokup kalıcı bir şekilde faiz dışı fazla verir hale gelinmeden iç borç anapara yükünü azaltmak ve böylece Hazine’nin daha düşük faizli borçlanmasını sağlamak mümkün olmaz.

Ama 1994'teki gibi değil... 

Şu ayrıntıyı da gözden kaçırmamak gerek. Hazine’nin uzun vadeli ve yüksek faizli borçlanması kötü ama 1994’te yapıldığı gibi sanki her şey yolundaymış da tek sorun yüksek faizmiş gibi tutup Hazine ihalelerini iptal etmek çok daha kötü. Bunun ne gibi sonuçları olduğunu büyük bir ekonomik krizle yaşadık.

O yüzden, önce bütçe olmak üzere diğer konularda mesafe almak gerek. Zaten ondan sonra faiz kendiliğinden aşağı gelecek, Hazine ihalelerindeki faiz talebi kendiliğinden düşecektir.

SPK eski Başkanvekili Enver Usca ile eski Piyasa Gözetim ve Denetim Daire Başkanı Ercan Urkan geçen cumartesi özgürlüklerine veda ettiler. Halka arzları ve sermaye artırımlarını onaylayan, piyasadaki olağandışı fiyat ve işlem hareketlerini izlemekle görevli kurumun iki eski yöneticisinin tutuklanması ciddi soruları beraberinde getiriyor. Fonların düşük hacimli hisselerde yoğunlaştığı, fiyatların olağan dışı hareket ettiği süreçte kim neyi gördü, hangi uyarılar dikkate alındı? Halka arzlarda ve piyasa gözetiminde denetim nasıl yapıldı?

BDDK’dan Uygulama 4. Daire Başkanı Mustafa Alper Taş, Uygulama 3. Daire Başkanı Bilal Soysal ve Başkan Yardımcısı Muhammet Erişen de tutuklandı. Bankaların mali risklerini, denetim raporlarını ve mevzuata uyumunu inceleyen kurumun üst düzey yöneticilerinin soruşturmaya dahil edilmesi, bankacılık ayağının da bütün yönleriyle araştırılmasını gerektiriyor.

Borsa İstanbul’un eski Genel Müdürü Korkmaz Enes Ergun’un tutuklanması ise borsa yönetiminin gözetim ve müdahale süreçlerindeki rolünü gündeme getiriyor. Piyasada olağandışı işlemler yaşanırken hangi mekanizmalar devreye girdi, hangi müdahaleler yapıldı?

Takasbank’ın eski Genel Müdürü Yunus Arıncı da daha önce adli kontrolle serbest bırakılmasının ardından yeniden gözaltına alındı ve dün de tutuklandı. Takasbank, takas ve teminat yönetimiyle piyasanın temel altyapı kurumlarından biri. Bu nedenle soruşturmanın bu kuruma uzanması da ayrıca önem taşıyor.

Soruşturmanın ulaştığı isimler ve makamlar, ortada organize bir yapı olduğu gösteriyor. Yani olay başlarda pazarlandığı gibi birkaç portföy yönetim şirketinin usulsüzlüğü değil.

Şimdi asıl mesele şu: Denetim kurumları ne zaman harekete geçti? Riskleri önceden gördüler mi? Uyarılar yapıldıysa neden sonuç alınamadı? Denetim kurumlarını denetlemekle görevli olanlar uyudular mı? Yüzbinleri etkileyen bu krizde denetim zincirinin nerede koptuğu açıklığa kavuşmalı.

Koç Holding’in davetiyle “COP31”i izleyen meslektaşlarımla birlikte Koç Holding Yönetim Kurulu Başkan Vekili Ali Koç ve CEO’su Levent Çakıroğlu ile sohbet ediyoruz.

Ali Koç, söze “COP31”den girdi:

-          Artık iklim konusunda yeni hedeflere ihtiyaç yok. Daha önceki “COP” toplantılarında hedefler, yapılması gerekenler ortaya konuldu. Şimdi Antalya’daki “COP31”in “Artık konuşmayalım, harekete geçelim” dönemine denk gelmesi Türkiye için büyük fırsat.

“COP31”in Türkiye’nin enerji vizyonunu ortaya koyması açısından da önemli bir buluşma olduğunu belirtti:

-          Türkiye’nin bu fırsatı iyi kullanacağını düşünüyorum. Biz bu tür uluslararası buluşmaları iyi yapıyoruz. “COP31”i de iyi yapacağımızdan hiç şüphem yok. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığımız çok güzel hazırlandı.

İklim krizinin doğal afetleri tetiklediğini, jeopolitik risklerin de enerji güvenliğini gündeme getirdiğini vurguladı:

-          Hürmüz krizinin enerji fiyatlarına etkisini hiçbirimiz tahmin edemezdik. Ülkemizin enerji maliyeti bu krizden sonra yüzde 49 arttı. Enerji konusunda dünyanın en bağımsız ülkesi ABD’de akaryakıt fiyatları ara seçimleri etkiledi.

Ali Koç, bu noktada enerji dönüşümü üzerinde durdu:

-          Enerji dönüşümü, enerji bağımsızlığı ve ekonomik rekabetçilik sağlıyor. Şimdi dünyada iklim hedefleri ekonomik yarışa döndü. Avrupa bambaşka yaklaşıyor. Regülasyon, karbon fiyatlaması, biraz da fazla bürokrasi var.

ABD’nin tamamen serbest olduğuna dikkat çekti:

-          Hiçbir regülasyon yok. Karbonla pek uğraşmıyor. Kaya gazından nükleere kadar her türlü enerji çeşitlendirmesi var. Kim derdi ki Amerika, bir numaralı ülke olacak diye…

Çin’in yenilenebilir enerji teknolojilerindeki hakimiyetini anımsattı:

-          Yenilenebilir enerji teknolojilerinde Çin’in hakimiyet oranı yüzde 70’ten 90’a uzanıyor. Çin’in bir oyun planı var. Bu oyun planında devler desteği büyük rol oynuyor. Bunu Batılılar tenkit ediyor, ben alkışlıyorum. İnanılmaz bir ölçek oluşturdu.

İhtiyacın yaratıcılığı ve inovasyonu körüklediğini kaydetti:

-          Bu değişimde, yenilenebilir enerji dönüşümünde, elektrifikasyonda kazanan iklim hedefi olacak.

Şu soru ve yanıtlarıyla sürdürdü:

-          Çünkü ne dedik? Artık tercih değil mecburiyet. Ekonomik açıdan mecburiyet. Ekonomiyi etkiliyor, enflasyonu etkiliyor, seçim sonuçlarını etkiliyor. Bir ülkenin her türlü bağımsızlığını etkiliyor, her türlü rekabetçiliğini etkiliyor.

Koç Holding CEO’su Levent Çakıroğlu’na döndü:

-          Levent Bey, 10 senedir bu konularla ilgili kafayı kırmış vaziyette. Niye böyle diyorum? Liderlik çok önemli. Birinin liderlik etmesi lazım. Kâra odaklanman, temettü dağıtımına yoğunlaşman beklenen yerde iklim hedefleri öncelik olmayabilir çoğu yerde.

Katıldığı “Taahhütlerden Eyleme: Küresel İklim Gündeminde İş Dünyasının ve Politikaların Rolü” panelinde ABD eski Başkan Yardımcısı Al Gore’un sözlerine işaret etti:

-          Al Gore, “Liderlik” de “Yenilenebilir kaynak” da dedi. Dolayısıyla ülke bazında da liderlik çok önemli. Bu dönüşüm bende Türkiye için çok büyük fırsatlar yaratıyor. Bu fırsatlardan yararlanabiliriz, yararlanmalıyız.

Koç, dönüşümün başarılı olması için ekosistemin de çok önemli olduğunu irdeledi:

-          Ekosistemin en önemli ayağı stabil bir ekonomi. Dünyada o kadar çok para var ki. Para gidecek yer arıyor. Niye bize gelmesin? Bizde helva yapacak unu, şekeri, yağı, yani malzemesi var. Olay onu bir araya getirmek.

Sözlerini şöyle açtı:

-          Benim söylemek istediğim, yatırımları çekebilmek için enerji dönüşümü yapabilmek, Türkiye’ye rekabet avantajı, dayanıklılık sağlamak, ithalata bağımlılığı kaldırmak için ekonomik oyun alanının yatırımcıyı, finansı daha cezbedecek konuma gelmesi gerektiği.

Levent Çakıroğlu araya girdi:

-          Enerjide dışarıya bağımlılığı ne kadar azaltırsak, o kadar güvende hissederiz. Ona göre yatırımları daha güvenli yapabiliriz.

Ali Koç ekledi:

-          Enerji ülkeler için milli güvenlikten ayrı düşünülmeyecek bir konu.

Ali Koç’un hem konuştuğu panelde hem de bizimle sohbette birkaç kez altını çizdiği gibi “yenilenebilir dönüşümü”, enerji bağımsızlığı ve ekonomik rekabetçilik sağlıyor…

Bunları dikkate alıp, enerjide dönüşümü hızlandırmaya odaklanmak gerekiyor…

7 şirketimiz enerjisinin tümünü ‘yenilenebilir’den temin ediyor

KOÇ Holding Yönetim Kurulu Başkan Vekili Ali Koç ve CEO Levent Çakıroğlu’na “COP31”deki sohbette sorduk:

-          Koç Topluluğu şirketlerinin enerjide öz tüketim düzeyi nasıl? Yenilenebilir enerji üretiminiz ne düzeyde?

Levent Çakıroğlu yanıtladı:

-          Bizim öz tüketim kapsamındaki lisanslarımızın toplamı 540 MW civarında. Bunun 200 MW’tan fazlasını tamamladık. Kalan bölümü de kısa sürede aşama aşama devreye girecek.

Şirketler bazında şu bilgiyi paylaştı:

-          7 şirketimiz, Arçelik’in Türkiye operasyonları, Ford Otosan, Türk Traktör, Entek, Yapı Kredi ve Otokoç’un kullandığı enerjinin yüzde 100’ü yenilenebilir kaynaklardan temin ediliyor.

Tüpraş üzerinde ayrıca durdu:

-          Diğer taraftan Türaş’ın bir enerji dönüşüm projesi var. Yoğun enerji kullanıyor. Karbon ayak izini azaltmak üzere Entek üzerinden yenilenebilir enerjiye yatırım yapıyoruz.

Entek’te şu anda 478 MW yenilenebilir enerji kapasitelerinin olduğunu vurguladı:

-          Gelecek yılın sonunda 827 MW’a çıkacak. Buradaki planımız biraz daha iddialı. 2030’da 1.6 GW’a çıkarmayı, 2035’te de 2.5 GW’a yükseltmeyi planlıyoruz. Hem Türkiye’de hem yurt dışında yatırımlarımız var.

Araçlarda elektrifikasyonun önemine dikkat çekti:

-          Ford Otosan’ın elektrikli ticari aracı ile bir elektrikli otomobil modeli piyasada var. Kamyon elektrifikasyonu konusunda arkadaşlarımız çalışmalarını yürütüyor. Ayrıca, Otokar’ın yüzde 100 elektrikli otobüsü var. Hidrojen yakıtlı otobüsün de prototipi yapıldı.

Wat Mobilite’nin de elektrikli araç şarj ağının olduğunu kaydetti:

-          Yenilenebilir enerji ve elektrifikasyon yatırımlarımız şu anda bu çerçevede. Güneş paneli, hücresi, rüzgar türbini üretimine dönük yatırım konusunda alınmış bir kararımız yok.

Ali Koç araya girip Tüpraş’a dikkat çekti:

-          Tüpraş, çok büyük yatırım yapan şirketlerimizden biri. Bu yatırımlar sayesinde bütün bu Hürmüz krizi döneminde Türkiye’yi enerjisiz bırakmadı. Kapasitemizi yüzde 100 kullanabildik.

Rafinerinin yüzde 100 kapasiteyle çalışmasının hiç de kolay olmadığını kaydetti:

-          Dünya genelinde bildiğim kadarıyla dünya genelinde rafinerilerin kapasite kullanım oranı ortalaması yüzde 74. Rusya’da saldırılardan dolayı yüzde 50’lere düştü. Körfez’de birçok rafineri hasar gördü. Biz enerji güvenliğine büyük önem veriyoruz.

Koç Grubu’nun özelleştirme sonrası Tüpraş’a yaptığı toplam yatırımı sorduk, yanıtladı:

-          8.5 milyar doları buldu.

5 yılda 17 milyar dolar yatırım yaptık, yolda yeni hikayelerimiz var

KOÇ Holding CEO’su Levent Çakıroğlu, portföylerini hem mevcut işleri açısından hem de yeni eklenebilecek işler açısından değerlendirdiklerini bildirdi:

-          Herhangi bir konuda bir büyüme fırsatı, sürdürülebilir rekabetçi avantaj gördüğümüzde yatırım yaparız. Zaten çok yatırım yapan bir topluluğuz. Geçtiğimiz 5 yılda 17 milyar dolar seviyesinde yatırım yaptık.

Ardından ekledi:

-          Ülkemize güveniyoruz. Ülkemizin potansiyeline inanıyoruz. Dolayısıyla da fırsat gördüğümüz yatırımları yapmaktan da çekinmiyoruz.

Ali Koç araya girdi:

-          Karamsar gündem içinde Yapı Kredi Portföy satışıyla ülkemize 425 milyon dolar Türkiye’ye para getirdik. K9 üretimi tesisini geçenlerde açtık. Tofaş’ın geleceği için çok önemli bir proje. Rahmi Bey’in (Koç) Manisa’da açılışını yaptığı Arçelik fabrikası önemli yatırım.

Ardından şu mesajı verdi:

-          Gündem sürekli değişiyor ama ülkemizde bazı kurumlar, şirketler yatırım yapmaya, istihdam yaratmaya, üretmeye var gücüyle devam ediyor. İnşallah ikinci yüzyılımız birinci yüzyılımızdan daha parlak olur. Daha yolda çok etkileneceğiniz yeni hikayelerimiz var.

AB’de ‘akıl tutulması’ yaşanıyor, ‘kazan-kazan’ ‘kaybet-kaybet’e dönmesin

KOÇ Holding Yönetim Kurulu Başkan Vekili Ali Koç’a sohbet sırasında soruldu:

-          “Made in Europe”da Türkiye’nin dahil olmadığı bir karar çıkarsa, Türk otomotiv sanayi yoluna nasıl yoluna devam eder? Beklentiniz, stratejiniz nedir?

Ali Koç, önce otomotiv sektörünün geçen yılki ihracat ve ithalat verilerini anımsattı:

-          Geçen yıl ülkemiz 28 milyar Euro’luk otomotiv ithalatı yaptı. İhracatımız da 26 milyar Euro idi. Otomotivde Avrupa’nın adet olarak ikinci, değer olarak üçüncü pazarıyız. “ Made in Europe” bizi derinden etkileyen bir konu.

Türkiye’nin “Made in Europe” dışında tutulması yönünde bir karar verilmesinin etkileriyle ilgili şu değerlendirmeyi yaptı:

-          Böyle bir kararın verilmesi, 30 yıldır “kazan-kazan” olan ilişkiyi “kaybet-kaybet” seviyesine getirir maalesef. Biz aramızda “Made in Europe”u konuşurken “AB’deki siyasetçilerin akıl tutulması” diyoruz.

Türkiye’nin Gümrük Birliği’nin modernizasyonunu beklediğini irdeledi:

-          Biz “Gümrük Birliği modernizasyonu nerede kaldı?” diye beklerken, böyle bir şeyle karşı karşıya kalmak endişe verici.

En kötü senaryoya hazırlıklı olmaları gerektiğini vurguladı:

-          İnşallah o akıl tutulması yerini aklı selime bırakır. 30 yıllık ilişkiyi zayıflatacak değil, güçlendirecek bir düzeye gelebilir. Şu anda bir iyi haber geliyor, iki kötü haber geliyor. Hikayenin önemli parçalarından birinin Türkiye olması gerekirken dışlanıyoruz.

Şu noktanın altını çizdi:

-          Ticaretimizin, ihracatımızın yüzde 45’e yakını Avrupa ile gerçekleşirken “Made in Europe”un bize telafisi güç bir durum getirmemesi gerekiyor.

Yatırım fonlarında yaşanan manipülasyon sonrasında likidite kriziyle sarsılan piyasalarda kredi derecelendirme kuruluşları da mesaiyi artırdı. Borsa İstanbul’da işlem gören şirketlere kredi notu veren JCR Avrasya 16 Eylül’den bu yana hem fon krizi endişeleri hem de finansman sıkıntıları nedeniyle 50 şirketin kredi notunda indirim yaptı. Fon kriziyle direkt bağlantılı olmasa da firmalar piyasalarda yaşanan belirsizliklerden nasibini aldı.

Notlarda kriz öncesi ve sonrası 

Kredi derecelendirme kuruluşu JCR Avrasya’nın Kamuyu Aydınlatma Platformu’na 16 Eylül’de likidite kriziyle piyasaları alt üst eden fon krizi sonrası yaptığı açıklamalar hem kredi notlarının nasıl düştüğünü ortaya koyarken bir yandan da önceki verilen notları da tartışmaya açtı. JCR Avrasya’nın kredi notları yatırım yapılabilir seviye, spekülatif seviye, temettü hali olmak üzere üç ana skalada veriliyor. Yatırım yapılabilir seviyede AAA en yüksek kredi kalitesine işaret ederken AA notları çok yüksek kredi kalitesini, A notları yüksek kredi kalitesini, BBB notları iyi kredi kalitesini gösterirken, BB notları ise spekülatif seviyeyi anlatıyor. Spekülatif seviyede ise B notları yüksek düzeyde spekülatif, CCC önemli düzeyde kredi riskini, CC çok yüksek düzeyde kredi riskini, C temerrüte yakın riski gösteriyor. Temerrüt halinde ise prD kısmi temerrütü, D ise temerrüt durumunu ortaya koyuyor. Fon krizinde öne çıkan şirketlerin kriz öncesinde yüksek kredi notlarına sahip olmaları ise dikkat çekti.

EKONOMİ’nin KAP’a yapılan açıklamalardan derlediği verilere göre 16 Eylül’den bu yana 50 şirketin kredi notu düştü. Bu şirketlerin bir kısmının notu ciro azalış, FAVÖK marjlarında keskin düşüş, faiz karşılama kapasitesinin zayıfl aması, tahvil ödemelerini yapamamaları nedeniyle olurken bir kısmının ise direkt fonlardaki soruşturmalar nedeniyle indirildi.

Tasfiyedeki fonlarla ilişkili olanlar 

Altınkılıç Gıda ortaklık yapısında yer alan tasfiye sürecindeki fonun yaratmış olduğu belirsizlik ile ihtiyaç duyulması halinde finansman bonolarının çevrilememesi riski nedeniyle BBB+ olan notunun BB+ seviyesine inmesine şahit oldu. Özata Denizcilik ise tasfiye sürecine tabi olan fon niteliğindeki bazı hissedarlara ilişkin belirsizliklerden kaynaklanan potansiyel risk faktörleri gerekçesiyle BBB- olan notu B-‘ye indirilen şirketlerden. Escar Filo’nun ise grup şirketi Bulls Portföy’ün kurucusu olduğu yatırım fonlarının bir bölümüne dönük alınan tasfiye kararlar nedeniyle A+ olan notu B-‘ye indirildi. Türk Prysmian Kablo’nun yüksek borç yükü sonrası notu AA seviyesinden A seviyesine çekildi. Peker GYO’nın şirketin kontrolünü elinde bulunduran Tera Grubu ile yüksek düzeydeki finansal ilişkiler ve son dönemde grup nezdinde yaşanan olumsuz gelişmelerin şirketin finansal yapısı üzerindeki olası etkileri gerekçesiyle notu BBB’den CC’ye indirildi. Hedef Yatırım Bankası’nın banka ortakları ve ilişkili taraflarına yönelik son dönemde kamuoyuna yansıyan gelişmeler gerekçesiyle notu A-‘den B-‘ye indi. Tera Finans Faktoring’in de notu fon kriziyle birlikte A- seviyesinden CC’ye indirildi.

Tera Yatırım’ın notu A seviyesindeydi 

Golden Global Yatırım Bankası faaliyet izninin kaldırılması nedeniyle B seviyesindeki notunu kaybetti ve D seviyesine yani temerrüde düştü. Yatırım fonu krizi aktörlerinden Tera Yatırım’ın notu ise faaliyet izinlerinin iptali ve tasfiye kararı sonrası CC seviyesinden D seviyesine çekildi. Ancak Tera Yatırım’ın ilk fon krizine kadar kredi notu A seviyesindeydi. İlk kriz sonrası JCR Avrasya A olan notu CC seviyesine indirdi. Ardından da temerrüt kararı geldi. Sümer Faktoring ise mevcut piyasa koşulları nedeniyle potansiyel borç çevirme riski nedeniyle A+ olan notunu kaybetti notu BB+’ya indi.

Yine tasfiye sürecindeki fonlarla anılan Bulls Yatırım’ın geçici faaliyet durdurma kararı sonrası B- notu CC’ye düştü. Yine Birleşim Mühendislik firma ortağına yönelik son dönemde tasfiye kararı alınan yatırım fonlarında ve ilgini fonların portföylerinde bulunan hisselerinde yapılan işlemlere ilişkin başlayan adli süreçler nedeniyle notu A seviyesinden BBB- seviyesine indirildi. Birleşim Grup enerji de aynı gerekçelerle BBB+ olan notunu kaybetti ve BBB- notu aldı.

Tera Yatırım Bankası’nın notu temerrüde düşmesinin hemen ardından CC’den prD seviyesine çekildi. Ancak yine kriz öncesinde Tera Yatırım Bankası’nın da notu A- seviyesindeydi, 16 Eylül sonrası A-‘den CC’ye indirildi. İzdemir Enerji’nin yine firmanın ortaklığında yüzde 11,06 paya sahip olan fon niteliğindeki hissedarın tasfiye sürecine ilişkin belirsizliklerden kaynaklanan potansiyel risk faktörleri gerekçesiyle notu BBB’den BBB-‘ye indirildi. Kuyaş’ın notu da varlıkların önemli bir kısmını oluşturan finansal yatırımlar içerisinde yer alan yatırım fonlarının ve söz konusu yatırımların finansmanında kullanılan aracı kurum kredilerinin detaylarına ilişkin bilgi temin edilememesinin ışığında notu BB-‘den B-‘ye çekildi.

Bono ödeme sorunları öne çıkıyor 

Kayatur Filo’nun ise konkordato talebinin olumlu karşılanması sonrasında Haziran 2027’ye kadar devam eden finansman bonolarından kaynaklanan ana para ve faiz ödemelerinin zamanında karşılanmasına ilişkin belirsizlik oluşması sonrası BB olan kredi notu CCC’ye indirildi, bu önemli düzeyde kredi riskini gösteren bir not. BOSSA şirketi ciro azalış trendinin devam etmesi nedeniyle JCR Avrasya’da A- olan notunu BBB seviyesine indirilmesini izledi. Hatsan ise 3. dönem finansallarına göre brüt zarar ve faaliyet zararının derinleşmesinin de yer aldığı sıkıntılar nedeniyle BBB+ olan kredi notunu korudu ama görünüm durağandan negatife çevrildi.

Finansal yeniden yapılandırmaya başvuran Kale Seramik’in notu da BBB+ seviyesinden BB+ seviyesine çekildi. Kayseri Şeker’in brüt zararının yanı sıra yüksek finansman giderlerinin net karı baskılaması nedeniyle BBB seviyesindeki notu BBB-‘ye indi. Rainbow Polikarbonat’ın yüksek düzeydeki finansman giderlerinin karşılama metriklerini baskılamasının da yer aldığı gerekçelerle BBB notu BBB-‘ye indi. Alkim Kağıt’ın iç talebin ve karlılığın düşmesi gerekçeleriyle A+ notu A- seviyesine çekildi. Eczacıbaşı İlaç’ın da 2026 yılının ilk yarısında FAVÖK marjındaki iyileşmeye rağmen negatif FAVÖK yaratımının devam etmesi ve bunun içsel kaynaklarla borç ödeme kapasitesini sınırlandırması nedeniyle notu AA+’dan A+’a indi. Zorlu Enerji kupon ödemelerini ertelemesi sonrası BBB+ notu BB seviyesine getirildi.

Yüksek finansal borçluluk ortak gerekçe 

Lider Turizm yine fon krizi sonrası derinleşen likidite sıkıntıları nedeniyle not indirimi yaşadı. JCR Avrasya’ya göre son dönemdeki gelişmeler çerçevesinde ihtiyaç duyulması halinde finansman bonolarının çevrilememesi riski taşıyan şirketin notu A+’dan BBB seviyesine getirildi. Korteks Mensucat’ın notu yine yüksek finansal borçluluk gerekçesiyle BBB-‘den BB+’ya, Sun Tekstil’in satış hacimlerinde süregelen düşüş eğilimini de barındıran gerekçelerle AA- notu A+’ya, Ral Yatırım Holding’in konkordato ilan etmesi nedeniyle BBB olan notu CCC’ye indirildi. Arzum’un finansal yeniden yapılandırma başvurusunun sonuçlanmamasının da etkisiyle notu BB’den BB-‘ye indi. Takip eden not düşüşü yaşayan şirketlerde öne çıkan sorun yüksek borçluluk ve düşen satış hacmi oldu.

Antalya'da düzenlenen Birleşmiş Milletler (BM) İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Tarafl ar Konferansı'nın (COP31) Liderler Zirvesi dün başladı. 95 ülkeden liderin katıldığı zirvenin açılışında konuşan Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Paris Anlaşması'nda belirlenen hedefl ere ulaşılamayan her dakika, riskler ve maliyetlerin arttığını söyledi. “Yeryüzü korunması gereken bir emanet” diyen Erdoğan, “Antalya’nın dönüm noktası olsun” çağrısı yaptı. Erdoğan, “Önümüzde iki seçenek var. Ya zorluklara bakıp şikayet edeceğiz ya da umuda sarılıp harekete geçeceğiz” dedi. İnsanlığın bugün asıl ihtiyacının “insan ve tabiat arasında imzalanacak “evrensel merhamet” mutabakatı olduğunu ifade eden Erdoğan, “Ekolojiyi ekonomiye feda eden tamahkar zihniyete artık 'dur' diyelim” çağrısında bulundu.

Tek çatımız var, o da gökyüzü 

Çevre duyarlılığının bütün kadim medeniyetlerin, bütün köklü kültürlerin, bütün dinlerin ortak hassasiyetlerinden biri olduğunu vurgulayan Erdoğan, şunları söyledi: "İnsanlık olarak evimizin tek bir çatısı vardır. O da gökyüzüdür. İnsanlık olarak evimizin tek bir bahçesi vardır. O da yeryüzüdür. Şunu da açık açık söylemek isterim ki bizim başka bir gökyüzümüz, başka bir yeryüzümüz, denizlerimiz, okyanuslarımız, ormanlarımız yoktur. Ancak bugün insanlık aşırı tüketim hırsının da etkisiyle belki de tarihinin en derin varoluş krizlerinden birini yaşıyor. Küresel ısınmadan biyolojik çeşitliliğin yok olmasına, doğal kaynakların ölçüsüz tüketiminden gıda güvenliğinin tehlikeye düşmesine, ekolojik tahribattan ani ve yıkıcı iklim hadiselerine ciddi sorunlarla yüzleşiyoruz.”

10 öncelikli alanda somut ilerleme hedefi

"Yaş kesen baş keser" atasözüyle, sağlıklı bir ağacı yok yere kesmenin bir insanı öldürmekle eşdeğer olduğunun ifade edildiğini vurgulayan Erdoğan, Türkiye olarak meseleye bu nazarla baktıklarını dile getirdi. Erdoğan, "Temiz enerji dönüşümünden sıfır atığa, gıda güvenliğinden sanayileşmeye, iklime dirençli şehirlerden okyanusların korunmasına uzanan 10 adet öncelikli alanda somut ilerlemeler sağlamayı hedefliyoruz. Evvela önümüzdeki 10 yıl içinde elektrik kullanım oranımızın yüzde 50 artırılmasını, atık üretimindeki artışın yarıya indirilmesini ve sanayide döngüsel malzeme kullanımının yaygınlaştırılmasını amaçlıyoruz" dedi.

Gelişmiş ülkeler finansı üstlenmeli

Finansmanı iklim değişikliğine en az etki eden ülkelerin, çoğu zaman en ağır bedelleri ödediği gerçeğinin akılda tutulması gerektiğine işaret eden Erdoğan, "Özellikle en az gelişmiş ülkelerin ve gelişmekte olan küçük ada devletlerinin finansmana, teknolojiye ve kapasite geliştirme imkanlarına erişimi kolaylaştırılmalıdır" dedi. Erdoğan, "İklim değişikliğiyle mücadelemiz, maalesef, uluslararası sistemin daha çetin sorunlarla boğuştuğu bir döneme denk geliyor. Savaşlar, krizler, göçler, açlık ve yoksulluk, uluslararası dayanışmaya duyulan ihtiyacı günden güne artırıyor" dedi. Erdoğan, silahlı çatışmaların yol açtığı ağır faturayı insanların yanı sıra tabiatın da ödediğini vurguladı. Bunun en canlı örneğinin Gazze olduğuna işaret eden Erdoğan şunları söyledi: "Birleşmiş Milletler Genel Kurulu hitabımda da vurguladığım gibi Gazze'de sadece bir soykırım değil, aynı zamanda bir çevre-kıyım yaşanmıştır. Gazze'de asırlık zeytin ağaçları kesildi. Biz bugün zeytin ağacı diktik. Asırlık zeytin ağaçları kesilirken toprak kirletildi, su kirletildi, şehirler devasa birer enkaz yığınına çevrildi. Biz, bugün İsrail'den konteyner istiyoruz ama şu anda Gazze'deki Filistinli kardeşlerimiz ne yazık ki çamur batağının içerisindeki çadırlarda yaşamaya mahkum edildiler" diye konuştu.

Albanese: Derhal harekete geçmeliyiz 

Avustralya Başbakanı Anthony Albanese ise zirvedeki konuşmasında iklim değişikliğiyle mücadelede gerçek ve hızlı bir ilerleyişin mümkün olduğunu belirterek, kritik bir dönemde olunduğunu ve derhal harekete geçmeleri gerektiğini söyledi. Albanese, çok kritik bir dönemde olduklarına dikkati çekerek "Derhal harekete geçmeliyiz" derken Etiyopya Başbakanı Abiy Ahmed, "Yüksek borçlanma maliyetinin ülkelerin dayanıklılığa yatırım yapma kabiliyetini sınırladığının farkındayız. Çok taraflı finansal kuruluşların borç verme çalışmaları düzenlenmelidir" dedi.

Guterres: Fosil yakıtlar da dinazorlar gibi tarih olmalı

COP31 Liderler Zirvesi’nin açılışında konuşan Birleşmiş Milletler (BM) Genel Sekreteri Antonio Guterres, “İlk iklim görevimiz gerçeği söylemektir. Acı gerçek şu ki; iklim krizi bizi geride bırakıyor. Fosil yakıt çıkarları servetlerine servet katmaya devam ederken gezegenimizi öldürüyor” dedi. Guterres “Bu yol, karşılıklı olarak kesin yıkımın yoludur. Fosil yakıtlar da dinazorlar gibi tarihe karışmalı. Fakat dinazorların bir lobisi yoktu, ama fosil yakıtların var. Fosil yakıt lobisinin stratejisi basit: Bilimi çarpıt, politikayı geciktir, eylemi geciktir, hesap verebilirliği geciktir. Artık bu alışkanlıktan kurtulmanın ve fosil yakıt bağımlılığına son vermenin zamanı geldi" dedi.

Guterres “En büyük dokuz petrol şirketi son çeyrekte 95 milyar dolar kârı cebine indirdi. Kayıp ve Zarar Fonu ise 600 milyon dolar aldı. Bu, şirketlerin sadece 14 saatte kazandığı para. Kirleticiler ödemelidir. Bir seçeneğimiz var: Ya bu adil geçişi planlayacağız ya da bedelini kaos ve kaybedilen geçim kaynaklarıyla ödeyeceğiz" diye konuştu.

Ya pişireceğiz, ya da pişeceğiz 

Guterres “Küresel emisyonların her yıl yaklaşık yüzde 6 oranında düşmesi gerekiyor. Mevcut ulusal planlar, şartlı olanlar da dahil, en iyi ihtimalle bunun üçte birini sağlayabiliyor. Bu planlar tam olarak uygulanmış olsa bile, bu yüzyılın sonunda dünya 2,5 derecenin üzerine çıkacak ve kritik eşiğij aşacaktır. Olağanüstü bir hızlanmaya ihtiyacımız var. Gezegenimiz ısınıyor. Zaman daralıyor” dedi. Guterres, konuşmasında İngilizce’deki "ya tamam ya devam" anlamına gelen "make or bake"deyimine gönderme yaparak, "ya pişireceğiz ya pişeceğiz" metaforunu kullandı. “İklim konusunda ilk görevimiz gerçeği söylemektir" diyen Guterres, iklim krizinin hızlı ilerlemesinin "acı bir gerçek" olduğunu belirtti. Guterres “ "Gelecek yıldan itibaren artık Genel Sekreter olmayacağım. Ama gerçeği söylemekten vazgeçmeyeceğim" dedi.

Silva: Zengin ülkeler kendileri dünyaya zarar veriyor

Brezilya Devlet Başkanı Luiz Inacio Lula da Silva, zirvedeki konuşmasında küresel gündemde iklim krizinin yerini savaşlar ve ticaret gerilimlerinin almaya başladığını belirterek, iklim değişikliğiyle mücadelenin yeniden uluslararası gündemin merkezine taşınması gerektiğini söyledi. Ekonomik krizlerin sosyal adaletsizlikleri derinleştirdiğini vurgulayan Lula da Silva, ortak ancak farklılaştırılmış sorumluluklar ilkesinden vazgeçilmesinin doğru olmayacağını belirterek, "Zengin ülkelerin zaten kendileri dünyaya zarar veriyor ve onların da taahhütleri yerine getirmesi gerekiyor" ifadelerini kullandı. Lula da Silva, Brezilya'nın ekonomik büyümesini sürdürürken emisyonlarını azaltmayı başardığını belirterek, "Ekonomimiz büyürken bir taraftan ısınmayı da azaltmamız gerekiyor." dedi. Bir sonraki COP'un Afrika'da düzenlenecek olmasının "tarihi bir fırsat" oluşturacağını kaydeden Lula da Silva, "yüksek borç yükü altındaki Afrika ülkelerinin daha fazla kaynağa erişebileceğini" dile getirdi.

Heyet, Türkiye’nin Washington Büyükelçisi Sedat Önal’ı makamında ziyaret etti. Kayseri doğumlu olan Büyükelçi Önal’a Kayseri sanayisinin üretim gücü, ihracat vizyonu ve ABD pazarına yönelik beklentiler aktarıldı. MÜSİAD Kayseri'nin öncülüğünde hazırlanan KAŞE Faz 1 ve Faz 2 raporlarında ortaya konulan tespitler, ziyaretin ekonomik ve stratejik çerçevesini oluşturan önemli referanslar arasında yer aldı. Özellikle Faz 2 kapsamında gerçekleştirilen ekonometrik analizlerde, Kayseri ihracatının döviz kuru hareketlerinden ziyade ihracat yapılan ülkelerin ekonomik büyüklüğü ve dış talep koşullarına daha duyarlı olduğunun ortaya konulması, ABD gibi yüksek satın alma kapasitesine sahip pazarların önemini bir kez daha gösterdi.

Dünyanın en büyük tüketim ve ticaret pazarlarından biri olan ABD; Kayseri'nin mobilya, elektrik-elektronik, metal, makine, tekstil ve diğer sanayi sektörleri açısından önemli fırsatlar barındırıyor. Bu pazarda kurulacak doğrudan ticari bağlantıların, Kayserili firmaların yeni müşterilere ulaşmasına, ihracat pazarlarını çeşitlendirmesine ve katma değerli ürünlerin uluslararası pazarlardaki payının artırılmasına katkı sağlaması hedefleniyor.

MÜSİAD Kayseri Şube Başkanı Ferhat Akmermer, ziyaretin önemine ilişkin yaptığı değerlendirmede şu ifadelere yer verdi: “Kayseri, güçlü üretim altyapısı, girişimci iş dünyası ve ihracat tecrübesiyle uluslararası pazarlarda çok daha güçlü bir konuma ulaşabilecek potansiyele sahip. Ancak günümüz ekonomisinde yalnızca üretmek yeterli değil; doğru pazarlara ulaşmak, yeni ticari bağlantılar kurmak ve küresel ölçekte rekabet edebilmek de büyük önem taşıyor. KAŞE raporlarımızda ortaya koyduğumuz ekonomik analizler de ihracatımızın gelişiminde dış pazar talebinin ve pazar çeşitliliğinin önemini gösteriyor. Bu doğrultuda ABD ziyaretimizi, Kayseri'nin üretim gücünü dünyanın en büyük ekonomilerinden biriyle daha güçlü şekilde buluşturma hedefimizin bir parçası olarak görüyoruz. Amacımız, gerçekleştirdiğimiz temasları kalıcı ticari iş birliklerine dönüştürmek, üyelerimizin ABD pazarındaki fırsatlara erişimini kolaylaştırmak ve Kayseri'nin ihracatına yeni kapılar açmak. Kayseri iş dünyasının uluslararası rekabet gücünü artıracak her türlü girişimin öncüsü ve destekçisi olmaya devam edeceğiz.”

Kayseri'nin üretim kapasitesinin yalnızca mevcut pazarlardaki konumunu korumakla sınırlı kalmaması, yeni pazarlarda daha güçlü bir yer edinmesi gerektiğine inanan MÜSİAD Kayseri, ABD ziyaretini bu hedef doğrultusunda değerlendiriyor. Gerçekleştirilen temaslarla Kayserili iş insanları ile ABD'deki ticaret çevreleri arasında yeni iş birliği kanallarının oluşturulması ve şehrin ihracat hacminin artırılmasına yönelik somut adımların atılması amaçlanıyor.

Yılda yaklaşık 11 milyon kilovatsaat elektrik üretmesi hedeflenen yatırım, belediyenin ana hizmet binası başta olmak üzere tüm tesislerinin, işletmelerinin ve elektrikli araçlarının enerji ihtiyacını karşılayacak. Şehrin geleceğine değer katan, çevreye duyarlı ve ekonomik açıdan sürdürülebilir projeler üretmeye devam ettiklerini belirten Kocasinan Belediye Başkanı Ahmet Çolakbayrakdar, “Kendi enerjimizi üretecek, tasarrufumuzu yeni hizmetlere dönüştüreceğiz” dedi.

Cırgalan GES’in belediyenin enerji ihtiyacının tamamını karşılayacak önemli bir yatırım olduğunu vurgulayan Başkan Çolakbayrakdar, “Belediyemizin ihtiyaç duyduğu 6,4 megavatlık enerjiyi bu tesis sağlayacak. Bundan sonraki süreçte ana hizmet binamız başta olmak üzere belediyemize ait tüm tesislerin, işletmelerin ve elektrikli araçlarımızın elektrik ihtiyacını bu tesiste üreteceğimiz enerjiyle karşılayacağız. Üstelik belediyemizin kasasından enerji giderleri için 1 TL dahi çıkmadan bu ihtiyacımızı kendi üretimimizle karşılayacağız” ifadelerini kullandı.

Projenin teknik kapasitesi ve sağlayacağı ekonomik kazanımlara dikkat çeken Başkan Çolakbayrakdar, “Yaklaşık 15 futbol sahası büyüklüğündeki alanda kurduğumuz 10 bin 872 panelle yılda yaklaşık 11 milyon kilovatsaat elektrik üreteceğiz. Bu üretim, yaklaşık 3 bin 500 hanenin yıllık elektrik tüketimine denk geliyor. Aynı zamanda yılda yaklaşık 4 bin 700 ton karbon salımının önüne geçerek doğanın korunmasına da katkı sağlayacağız. Yaklaşık altı ay gibi kısa bir sürede tamamladığımız santralimizin altyapısını, ilerleyen süreçte 1 megavatlık ilave kapasite oluşturulabilecek şekilde hazırladık. Yatırımımızın yaklaşık beş yıl içerisinde kendisini amorti etmesini öngörüyoruz” diye konuştu.

Tiryaki Agro’nun teknoloji iştiraki T-Tech Business Solutions tarafından geliştirilen TyraTrade, Future of AI & Cloud Awards 2026 kapsamında ödül kazandığı bildirildi.

Şirket açıklamasına göre yapay zekâ, bulut ve veri alanında ölçülebilir değer üreten 283 projenin değerlendirildiği ödüllerde, TyraTrade “AI-Powered Operational Excellence” kategorisinde ödüle değer bulundu. Ödül, Future of AI & Cloud Awards töreninde takdim edildi. TyraTrade'in, Tiryaki Agro Emerging Markets'in uluslararası ticaret operasyonlarında farklı kaynaklardan gelen ticaret verilerini, raporlamayı ve operasyonel takibi tek platformda bir araya getirdiği belirtildi.

“TyraTrade ile günlük operasyonlarımızı daha çevik ve verimli yönetiyoruz”

Tiryaki Agro Yönetim Kurulu Üyesi ve Tiryaki Gelişen Pazarlar CEO’su Fatih Tiryakioğlu, TyraTrade’in global operasyonlarına sağladığı katkıya ilişkin yaptığı değerlendirmede şunları söyledi: “Farklı coğrafyalarda faaliyet gösteren bir yapı olarak operasyonlarımızı ortak bir veri ve süreç anlayışıyla yönetebilmek bizim için büyük önem taşıyor. TyraTrade ile ticari süreçlerimizi tek bir platform üzerinden daha bütünsel biçimde takip ederken, ekiplerimizin bilgiye erişimini hızlandırıyor ve günlük operasyonlarda önemli bir verimlilik kazanımı sağlıyoruz. Veriye daha hızlı ulaşabilmek ve operasyonlarımızı uçtan uca görebilmek, değişen pazar koşullarında daha çevik hareket etmemizi ve karar alma süreçlerimizi güçlendirmemizi sağlıyor.”

"Küresel uyum ve hız"

Tiryaki Agro Bilgi Teknolojileri Direktörü Timur Karaman da, TyraTrade'in uluslararası ödüle layık görülmesiyle ilgili, “TyraTrade projemizin ödüle layık görülmesi, operasyonel mükemmelliği destekleyen dijital dönüşüm çalışmalarımızın ulaştığı noktayı gösteriyor. Tarım ürünleri tedarik zincirinin farklı aşamalarında verinin etkin kullanılması, süreçlerin birbiriyle uyum içinde ilerlemesi ve değişen koşullara hızlı yanıt verilmesi büyük önem taşıyor. TyraTrade ile ticaret operasyonlarımızda veriyi daha etkin kullanıyor, süreçlerimizi bütünsel bir bakış açısıyla yönetiyor ve karar kalitemizi güçlendiriyoruz. Bu başarıda emeği bulunan tüm ekip arkadaşlarımıza ve başvuru sürecini yürüten T-Tech ekibine teşekkür ediyorum” diye konuştu.

İklim krizinin görünmeyen bir cephesi var. Metan, siyah karbon, azot oksit ve soğutma sistemlerinde kullanılan bazı gazlar, atmosferde karbondioksite kıyasla daha kısa süre kalmalarına rağmen küresel ısınma üzerinde çok güçlü bir etkiye sahip.

Bilim insanlarının süper kirleticiler olarak tanımladığı bu maddeler, bugüne kadar yaşanan küresel ısınmanın yaklaşık yarısından sorumlu.

Antalya’da devam eden COP31’de bu kirleticilerin azaltılması, iklim mücadelesinin en hızlı sonuç alınabilecek alanlarından biri olarak öne çıkıyor.

İklim ve Temiz Hava Koalisyonu (CCAC), süper kirleticilerin hızla azaltılmasını iklim krizinin “acil frenine” benzetiyor. Çünkü karbondioksit emisyonlarının azaltılması uzun vadeli ve köklü bir ekonomik dönüşüm gerektirirken, özellikle metan gibi kısa ömürlü kirleticilerin kontrol altına alınması, yakın vadede sıcaklık artışının yavaşlatılmasına katkı sağlayabiliyor. Üstelik bunun için gerekli teknolojilerin önemli bir bölümü bugün mevcut. Soru, bu çözümlerin hangi hızla yaygınlaştırılacağı ve yatırımların nasıl finanse edileceği.

İklim finansmanının yüzde 0,5’i bu alana gidiyor

Birleşmiş Milletler Çevre Programı (UNEP) ve İklim ve Temiz Hava Koalisyonu tarafından hazırlanan Hidden Assets (Gizli Varlıklar) değerlendirmesi, temiz hava ile iklim eyleminin birlikte ele alınmasının ekonomik karşılığını ortaya koyuyor. Araştırmaya göre, belirlenen 25 entegre çözümün uygulanmasına yatırılan her 1 dolar, yaklaşık 15 dolarlık ekonomik fayda yaratma potansiyeline sahip.

Bu fayda; sağlık harcamalarının azalması, tarımsal verimliliğin artması, iş gücü kayıplarının önlenmesi ve iklim değişikliğinin yol açtığı ekonomik zararların sınırlandırılmasından kaynaklanıyor.

Söz konusu kazanımların 2035 yılında küresel gayrisafi yurt içi hasılanın yüzde 2,8’ine, 2050 yılında ise yüzde 4,5’ine eşdeğer büyüklüğe ulaşabileceği hesaplanıyor. Ancak finansman rakamları çok farklı bir tablo ortaya koyuyor.

CCAC ve Climate Policy Initiative tarafından hazırlanan finansman analizine göre, 2023 yılında süper kirleticilerin azaltılmasına yönlendirilen kaynak yaklaşık 9 milyar dolarda kaldı. Bu tutar, küresel iklim azaltım finansmanının yalnızca yüzde 0,5’ine karşılık geliyor.

Metan emisyonlarının azaltılmasına ayrılan 5,2 milyar dolar ise Küresel Metan Taahhüdü ile uyumlu hedeflere ulaşmak için gereken yıllık yatırımın sadece yüzde 4’ünü karşılıyor.

Bir tarafta yüksek ekonomik getiri potansiyeli, diğer tarafta ciddi bir finansman açığı var. COP31’in çözüm aradığı temel çelişkilerden biri de bu.

Atık suyun içindeki iklim riski

Antalya’daki görüşmeler, iklim mücadelesinin bugüne kadar yeterince dikkat çekmeyen alanlarını da gündeme taşıyor. Bunlardan biri atık su yönetimi.

CCAC Teknoloji ve Ekonomik Değerlendirme Paneli’nin ön bulgularına göre, atık su ve sanitasyon sistemleri küresel metan emisyonlarının yaklaşık yüzde 7 ila 10’undan, azot oksit emisyonlarının ise yüzde 3 ila 7’sinden sorumlu. Oysa bu alanda uygulanabilecek bazı çözümler oldukça düşük maliyetli.

Mevcut atık su havuzlarının üzerinin kapatılması veya arıtma amaçlı sulak alanlar oluşturulması gibi uygulamalarla emisyonların azaltılmasının maliyeti, önlenen ton karbondioksit eşdeğeri başına 16 ila 55 dolar arasında değişebiliyor. Daha gelişmiş teknolojiler ise atık sudaki azot ve fosforun geri kazanılmasını, bunların gübre üretiminde kullanılmasını ve biyogaz elde edilmesini mümkün kılıyor.

Bazı uygulamaların azot oksit emisyonlarını yüzde 20 ila 30 oranında azaltma potansiyeli bulunuyor. Dolayısıyla atık su, çevresel bir maliyet kalemi olmaktan çıkarak enerji ve ham madde kaynağına dönüşebiliyor.

Açıkta yakılan atıklar küresel bir sorun

COP31’de gündeme gelen bir diğer konu, atıkların açık alanlarda yakılması ve kontrolsüz biçimde depolanması. Paylaşılan verilere göre açıkta atık yakılması, küresel siyah karbon emisyonlarının yüzde 11’inden fazlasına neden oluyor. Siyah karbon, özellikle eksik yanma sonucu ortaya çıkan, hem hava kalitesini bozan hem de atmosferin ısınmasına katkıda bulunan güçlü bir kirletici.

Sorunun sağlık boyutu da büyük. Açıkta yakılan atıklar, özellikle düşük gelirli yerleşimlerde yaşayanları ve atık toplayıcılarını ciddi hava kirliliğine maruz bırakıyor.

COP31 kapsamında tanıtılan yeni eylem planı, 2028 yılına kadar açıkta atık yakma ve kontrolsüz depolama uygulamalarının sona erdirilmesine yönelik adımların hızlandırılmasını hedefliyor.

Burada belediyelerin rolü belirleyici. Çünkü atıkların açıkta yakılması çoğu zaman bireysel tercihlerden kaynaklanmıyor. Yetersiz toplama altyapısı, arıtma kapasitesi eksikliği ve finansman sorunları bu uygulamaların sürmesine neden oluyor. Yeni yaklaşım, yerel yönetimlerin finansmana erişimini güçlendirmeyi, geri dönüşüm ve enerji geri kazanımı yatırımlarını yaygınlaştırmayı amaçlıyor.

Temiz hava ekonomik kalkınmanın parçası

COP31’de dikkat çeken mesajlardan biri de Dünya Bankası İklim Baş Ekonomi Danışmanı Stéphane Hallegatte’den geldi. Hallegatte, temiz havanın ekonomik kalkınma sağlandıktan sonra ele alınacak bir konu olarak görülmemesini vurguladı. Bu yaklaşım, iklim politikalarının ekonomik değerinin nasıl hesaplandığına ilişkin önemli bir tartışmayı gündeme getiriyor. Hava kirliliğinin yol açtığı kronik hastalıklar, erken ölümler, sağlık sistemi üzerindeki baskı ve verimlilik kayıpları çoğu zaman kamu yatırımlarının ekonomik değerlendirmelerine yeterince yansıtılmıyor. Oysa temiz hava yatırımları, sağlık bütçeleri üzerindeki yükü azaltırken üretkenliği de artırabiliyor. Aynı durum tarım için de geçerli. Hava kirliliğinin azaltılması, tarımsal verimliliğin korunmasına ve gıda güvenliğinin güçlendirilmesine katkı sağlayabiliyor. Bu nedenle iklim politikalarının enerji, sağlık, tarım ve finans kurumları arasında daha güçlü bir koordinasyonla yürütülmesi gerekiyor.

Bursa Sanayicileri ve İşinsanları Derneği (BUSİAD), küresel ekonomik dengelerde yaşanan değişimi ve bunun iş dünyasına etkilerini değerlendirmek amacıyla Jeoekonomi ve Küresel İlişkiler Paneli düzenledi.

Panelin açılışında konuşan BUSİAD Yönetim Kurulu Başkanı Tuncer Hatunoğlu, jeoekonominin artık yalnızca devletlerin ve uluslararası ilişkiler uzmanlarının değil, iş dünyasının da yakından takip etmesi gereken stratejik bir alan haline geldiğini söyledi.

Jeoekonomiyi, ülkelerin ekonomik araçları stratejik ve siyasi hedeflerine ulaşmak için kullanması olarak tanımlayan Hatunoğlu, ticaret politikaları, gümrük vergileri, enerji kaynakları, teknoloji ve tedarik zincirlerinin ülkeler arasındaki rekabetin yeni araçları olduğunu ifade etti. Bir ülkede alınan siyasi kararın dünyanın başka bir bölgesindeki fabrikanın üretim maliyetini, ihracat pazarını ve geleceğini değiştirebildiğine işaret eden Hatunoğlu, “Sanayicinin artık yalnızca kendi fabrikasını, sektörünü ve ülkesinin ekonomik koşullarını bilmesi yeterli değil. Dünyanın nereye gittiğini de anlamak zorundayız” dedi.

Rekabetin kuralları değişiyor

Küresel ekonomide yeni bir döneme girildiğini belirten Hatunoğlu, geçmişte serbest ticaretin ve üretimin en verimli olduğu yerde yapılmasının ön planda olduğunu, bugün ise ekonomik güvenlik, tedarik güvencesi ve stratejik bağımsızlığın öne çıktığını kaydetti.

Dünyanın giderek ekonomik blokların, teknoloji rekabetinin, enerji mücadelelerinin ve stratejik ortaklıkların belirleyici olduğu bir yapıya dönüştüğünü vurgulayan Hatunoğlu, “Artık mesele yalnızca kimin daha ucuza ürettiği değil; kimin hangi teknolojiye, hangi pazara ve hangi kaynağa erişebildiğidir” değerlendirmesinde bulundu.

Bu dönüşümün Bursa açısından özel önem taşıdığını dile getiren Hatunoğlu, otomotiv, tekstil, makine ve diğer sanayi kollarında uluslararası değer zincirlerine entegre olan Bursa'nın küresel gelişmelerden doğrudan etkilendiğini söyledi. Avrupa'nın sanayi politikaları, Çin'in üretim gücü, ABD'nin ticaret politikaları ve enerji güvenliğindeki gelişmelerin Bursa'daki işletmelerin geleceğini de şekillendirdiğini belirten Hatunoğlu, sanayicilerin ekonomik göstergelerin yanı sıra jeopolitik gelişmelerin ekonomik sonuçlarını da izlemesi gerektiğini ifade etti. Hatunoğlu, “Gelecekte başarılı olan şirketler, yalnızca değişime hızlı uyum sağlayanlar değil, değişimin yönünü önceden okuyabilenler olacaktır” diye konuştu.

Jeoekonomi ve Küresel İlişkiler Platformu kuruldu

BUSİAD bünyesinde Jeoekonomi ve Küresel İlişkiler Platformu'nu oluşturduklarını belirten Hatunoğlu, platformun Bursa iş dünyasının küresel gelişmeleri daha iyi anlamasına ve geleceğe yönelik stratejiler geliştirmesine katkı sağlamasını hedeflediklerini söyledi. Hatunoğlu, dernek olarak yalnızca bugünün sorunlarını tartışan değil, geleceğin koşullarını anlamaya ve Bursa iş dünyasını bu koşullara hazırlamaya çalışan bir yapı oluşturmak istediklerini kaydetti.

Küresel ilişkiler ve tedarik zincirleri masaya yatırıldı

11 Kasım'da düzenlenen Jeoekonomi ve Küresel İlişkiler Paneli'nin ilk oturumunda, “Jeoekonomi Nedir?” başlığı altında Beykoz Üniversitesi Rektör Danışmanı Prof. Dr. Ahmet Kasım Han ile ekonomist Can Selçuki değerlendirmelerde bulundu. Oturumun moderatörlüğünü BUSİAD Başkan Yardımcısı Âli Kerem Alptemoçin üstlendi. İkinci oturumda ise “Hürmüz ve Made in EU Gölgesinde Tedarik Zinciri” konusu ele alındı. Emekli Büyükelçi Mithat Rende ile OİB Yönetim Kurulu Üyesi Ertuğrul Tuna Arıncı'nın konuşmacı olduğu oturumu Prof. Dr. Ahmet Kasım Han yönetti. 

Türkiye Küçük ve Orta Ölçekli İşletmeler, Serbest Meslek Mensupları ve Yöneticiler Vakfı (TOSYÖV) tarafından düzenlenen Doğu Marmara İl Toplantısı, Gebze Güzeller Organize Sanayi Bölgesi’nin (Güzeller OSB) ev sahipliğinde gerçekleştirildi. “Sanayinin Geleceği” başlığıyla düzenlenen toplantıda dijital dönüşüm, yeşil dönüşüm ve enerji verimliliği, endüstriyel yapı güvenliği ile KOBİ’lere yönelik destek, teşvik ve finansman olanakları ele alındı.

TOSYÖV Doğu Marmara Temsilcisi Emre Yıldırım, Kocaeli, Sakarya, Düzce, Bolu ve Yalova’yı kapsayan bölgesel yapılanmayla sanayici ve girişimcilere yönelik çalışmalar yürüteceklerini belirterek, “Ülkemizin en önemli sanayi bölgelerinden birinde yerel ve hedef odaklı hizmet vermek, sanayicilerimizin her an yanında olmak amacıyla bu yapılanmayı hayata geçirdik. Bölgemiz, sahip olduğu güçlü sanayi potansiyeli ve dinamik girişimci kitlesiyle büyük bir güce sahip. Bu gücü daha verimli hale getirmek, yaşanan sorunlara ortak çözümler üretmek ve rekabet gücümüzü artırmak için çalışacağız” dedi.

İlerleyen süreçte bölgesel temsilciliği dernek yapısına dönüştürmeyi hedeflediklerini kaydeden Yıldırım, “TOSYÖV Doğu Marmara Kalkınma Derneği’ni kurarak bölgemizin kendine özgü dinamiklerine daha hızlı ve yerinde yanıt vermek istiyoruz. Birlikte üretecek, birlikte büyüyecek ve Doğu Marmara’yı hep beraber kalkındıracağız” ifadelerini kullandı.

“Sanayinin geleceği ortak akılla şekillenecek”

TOSYÖV Yönetim Kurulu Başkanı Elif Ufluoğlu, Doğu Marmara İl Toplantısı’nın sanayinin geleceği temasıyla düzenlendiğini belirterek, KOBİ’lerin değişen üretim koşullarına uyum sağlamasının önemine dikkat çekti. Dünya ekonomisinin büyük bir dönüşümden geçtiğini ifade eden Ufluoğlu, “Artık güçlü olmak yalnızca daha fazla üretmek değil, daha akıllı, daha verimli, daha sürdürülebilir ve daha rekabetçi üretmek anlamına geliyor. Bu dönüşümün en önemli aktörleri ise ekonomimizin omurgasını oluşturan KOBİ’lerimiz” dedi.

TOSYÖV olarak KOBİ’lerin gelişimini, rekabet gücünü ve sürdürülebilir büyümesini desteklemek için çalıştıklarını kaydeden Ufluoğlu, “Bizim için önemli olan yalnızca sorunları konuşmak değil, çözümün bir parçası olmak, kamu, üniversite ve iş dünyasını aynı masa etrafında buluşturarak somut sonuçlar üretmektir. Sanayinin geleceği yalnızca teknolojiyle değil, ortak akılla, iş birliğiyle ve değişime cesaret eden sanayicilerimizle şekillenecek. Geleceğin güçlü Türkiye’si, bugünün dönüşen, gelişen ve birlikte üreten sanayisiyle mümkün olacaktır” diye konuştu.

Geçtiğimiz dönemde, bu süreçte, Türkiye’nin ilk resort oteli olan Martı Resort, tarihi mirasına ve rustik mimari dokusuna bağlı kalınarak güncellendi. Marmaris’teki bir diğer tesis Martı La Perla ise 16 yaş üstü misafirleri ağırlayan konseptiyle daha genç ve dinamik bir kimlik kazandı.

Grubun başlattığı renovasyon çalışmaları kapsamında Kemer’de, Olympos Dağı ve Phaselis Antik Kenti arasında, 1.600’den fazla çam ağacının gölgesinde konumlanan Martı Myra da doğayla uyumlu mimarisini yeniledi. 1996’dan bu yana Hisarönü Körfezi’nde 7/24 hizmet veren Martı Marina &Yacht Club ise 2027 yılında hayata geçirilmesi planlanan yeni yatırımlar ve geliştirme çalışmalarıyla hizmetlerini daha da ileri taşımayı hedefliyor. 

Martı Hotels & Marinas büyük ölçekli işletmelerinin yanı sıra küçük ölçekteki Güllü Konakları benzeri yatırımlarıyla da fark yaratmayı başarıyor. Grup bünyesinde hizmet veren Güllü Konakları  bağlar, çam ormanları ve zeytinliklerle çevrili doğada Şirince’nin köklü mirasını sessiz lüks anlayışıyla yorumluyor. 

Dünyanın en iyi turizm köyü Şirince bir cazibe merkezi konumunda

Hatırlayanlar olacaktır, Maya takvimine göre 21 Aralık 2012 tarihinde kopacağı öne sürülen kıyametten Şirince’nin etkilenmeyeceğine dair bir efsane ortaya çıkmıştı. Bu haberler Şirince'ye dünya çapında bir şöhret kazandırmıştı. 

Şirince İzmir’in Selçuk ilçesine bağlı.  Taş sokakları, bağları, zeytinlikleri, kiremitli çatıları, ahşap pencereleri, ağaçları ve çiçekleriyle başlıbaşına bir cennet. 19. yüzyıl ve 20. yüzyıl başlarından kalma iki katlı, beyaz badanalı, cumbalı taş evler birbirinin manzarasını veya güneş ışığını kapatmayacak şekilde inşa edilmiş. Yanyana duran bu yapılar, uzaktan bakınca empresyonist bir tabloyu andırıyor.

1922 yılına kadar Ortodoks Rumların yaşadığı köyde, mübadele sonrası bölgeye yerleştirilen Balkan göçmenler ağırlıkta. Köyün içinde yer alan ve Ali Nesin öncülüğünde kurulan Matematik Köyü ile Tiyatro Medresesi gibi kurumlar sayesinde, Şirince sanat ve eğitim çalışmalarıyla da dikkat çekiyor. 

Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü’nün “Best Tourism Villages” programı kapsamında “Dünyanın En İyi Turizm Köyü” seçilen köy, kültür, doğa ve gastronomiyi aynı destinasyonda buluşturuyor. Bülbül Dağı üzerinde yer alan Meryem Ana Evi’ne yaklaşık 16 kilometre uzaklıkta olması ve bölgede başta Efes olmak pek çok tarihi bölge bulunması, Şirince’yi yabancı turistler için bir cazibe merkezi kılıyor.

Gül bahçesi içindeki konakta sessiz lüks ve “slow food”bilikteliği

Yarım asrı aşkın bir süredir, büyük tesislerde hizmet veren Martı Hotel’s & Marinas’ın, Şirince’de, görece küçük bir oteli mevcut. Kuruluş, 100 yılı aşkın bir geçmişe sahip olan Güllü Konakları’nı “Sessiz lüks” anlayışıyla yöneterek, bölgeye gelen yabancılar için ideal bir durak sunuyor. 

Taş binalar, avlular,  şadırvanlar, gül ve zeytin ağaçları içindeki tesiste, odalar numaralar değil, gül cinslerinin isimlerini taşıyor. Her oda birbirinden farklı dekorasyona ve aynı zamanda Martı Grubunun sunduğu konfor anlayışına sahip. 

Geçtiğimiz günlerde küçük bir basın grubu olarak Martı Hotels & Marinas Marka Pazarlama Müdürü Lina Temelli ile birlikte Güllü Konakları ziyaret ettik ve Şirince’deki zeytin hasatına katıldık.

Şirince’den Bölgenin Tarihi Rotalarına

Güllü Konakları, Şirince’nin merkezindeki konumuyla yalnızca köyü değil, çevredeki önemli kültür ve gastronomi rotalarını keşfetmek için de alternatif bir başlangıç noktası sunuyor. Efes Antik Kenti ya da  Urla Bağ Yolu için bölgeye gelen yabancı turistler,  Güllü Konakları’nı tercih ediyorlar. 

Topraktan Sofraya Şirince: ZESTE

Güllü Konakları’nın Şirince’nin kültürel ve tarımsal mirasından beslenen özgün bir restoranı var. Bir zeytin bahçesi içinde yer alan Zeste 30 kişilik kapalı ve 40 kişilik açık alan kapasitesine sahip. Serin sonbahar günlerinde sofralar şömine etrafında kuruluyor. 

Şef Sinan Karaahmet’in mutfak yaklaşımıyla şekillenen Zeste, “slow food” yaklaşımıyla çalışıyor. Menü, mevsimin sunduklarına göre yıl boyunca değişiyor. Mevsimsellik ve yerel üretime duyulan saygı mutfağın temelini oluşturuyor.

Şef Karaahmet, Ege’nin köklü lezzet hafızasını çağdaş ve yalın bir mutfak anlayışıyla yorumluyor. Zeste, gerçek anlamda “çiftlikten sofraya” yaklaşımı çerçevesinde, kendi seraları, ekili alanları, zeytinlikleri ve hayvancılığı kapsayan üretim ekosisteminden besleniyor. Kendi üretiminde bulunmayan ürünlerde ise Tire Ovası ve benzer üretim anlayışını paylaşan butik üreticiler tercih ediliyor.

Küçük tesislere ihtiyaç büyük

Güllü Konakları Martı Hotels& Marinas için önemli bir yeni alan. Yılların otelcilik deneyimini küçük ölçekteki bir tesise aktaran grup, bu yatırımı da çok başarılı bir biçimde yürütüyor. Başta Ege olmak üzere, Türkiye’nin çeşitli turistik ve tarihi bölgesinde yüksek kaliteli küçük tesise ihtiyaç var. Martı Grubu, Güllü Konakları benzeri farklı yatırımlar yaparak, bir zincir daha oluşturabilirler düşüncesindeyim. 

Uluslararası ticarette yeni iş birlikleri geliştirmek ve Türk üreticilerini küresel alıcılarla buluşturmak amacıyla düzenlenen Invitation Only Antalya, 22-25 Kasım 2026 tarihlerinde sektörün önemli buluşmalarından biri olmaya hazırlanıyor.

ZÜCDER, EVSİD, İDDMİB ve İKMİB iş birliğiyle Antalya Nirvana Cosmopolitan Hotel’de gerçekleştirilecek organizasyon, 70 ülkeden 200 nitelikli satın almacıyı sektör temsilcileriyle bir araya getirecek.

Organizasyonun önemine ilişkin değerlendirmelerde bulunan ZÜCDER Yönetim Kurulu Üyesi ve Hascevher Metal AŞ Yönetim Kurulu Üyesi Fatih Dinçer, uluslararası ticarette doğru alıcılarla kurulan nitelikli temasların ve sürdürülebilir iş ilişkilerinin sektörlerin büyümesinde belirleyici rol oynadığını vurguladı.

Hedef, kalıcı ticari iş birlikleri

Invitation Only Antalya’nın yalnızca bir ticari buluşma organizasyonu olmadığını, aynı zamanda firmaların yeni pazarlara ulaşması ve uluslararası ticaret ağlarını genişletmesi açısından önemli bir platform niteliği taşıdığını belirten Dinçer, organizasyonun katılımcı firmalara yeni fırsatlar sunacağını ifade etti.

Ticari bağlantıların sayısından çok niteliğine odaklandıklarını kaydeden Dinçer, doğru satın almacılarla kurulacak temasların uzun vadeli iş birliklerine dönüşmesinin öncelikli hedefleri arasında bulunduğunu dile getirdi.

Uluslararası pazarlarda rekabet gücünü artırmanın yolunun güçlü ticari ilişkilerden geçtiğine dikkat çeken Dinçer, organizasyonun sektör temsilcilerinin küresel ölçekte yeni bağlantılar kurmasına ve ihracat potansiyellerini geliştirmesine katkı sağlayacağını belirtti.

70 Ülkeden, 200 satınalmacı

Kasım tarihleri arasında Antalya’da gerçekleştirilecek Invitation Only Antalya kapsamında, farklı ülkelerden gelecek 200 nitelikli satın almacının Türk sektör temsilcileriyle doğrudan temas kurması hedefleniyor.

Firmalar arasında yeni ticari bağlantıların oluşturulması, mevcut iş ilişkilerinin geliştirilmesi ve uzun vadeli iş birliklerinin temellerinin atılması amaçlanan organizasyon, Türk üreticilerinin uluslararası pazarlardaki görünürlüğünü artırmayı da hedefliyor.

Dört gün sürecek buluşmanın, sektörler arası ticari etkileşimi güçlendirerek Türkiye’nin ihracat odaklı büyümesine katkı sunması bekleniyor.

Kuzey Makedonya Bursa Fahri Konsolosu Halil Bedzeti, Türkiye’nin Üsküp Büyükelçisi Alper Aktaş’a yeni görevi dolayısıyla tebrik ziyaretinde bulundu.

Görüşmede Türkiye ile Kuzey Makedonya arasındaki tarihsel ve kültürel bağların yanı sıra ekonomik ilişkilerin geliştirilmesine yönelik fırsatlar değerlendirildi. Büyükelçi Alper Aktaş, iki ülke arasındaki ilişkilerin güçlü tarihsel, kültürel ve siyasi bağlar üzerinde ilerlediğini belirterek, bu ortaklığın uluslararası platformlarda da sürdürüldüğünü ifade etti. Üsküp ile Bursa arasındaki kültürel benzerliklere dikkat çeken Aktaş, Bursa’nın sanayi ve üretim gücünün Kuzey Makedonya için önemli yatırım fırsatları oluşturduğunu, Bursalı iş insanlarının ülkede gerçekleştireceği yatırımların ticari ilişkileri ileri taşıyacağını vurguladı.

“İş birliği mesajı”

Kuzey Makedonya Bursa Fahri Konsolosu Halil Bedzeti ise fahri konsolosluk olarak Bursa ile Kuzey Makedonya arasında kamu kurumları, yerel yönetimler ve sivil toplum kuruluşları düzeyinde temasları sürdürdüklerini belirtti. İki ülke arasındaki ekonomik, sosyal ve kültürel ilişkilerin derinleştirilmesi için çalışmaya devam edeceklerini kaydeden Bedzeti, Büyükelçi Aktaş’a misafirperverliği ve olumlu yaklaşımı dolayısıyla teşekkür etti.

Hacılar Belediye Meclisi’nin Kasım Ayı Olağan Toplantısı, Belediye Başkanı Bilal Özdoğan başkanlığında gerçekleştirildi. Toplantıda 9 asıl, 6 ek olmak üzere toplam 15 gündem maddesi görüşülerek oy birliğiyle karara bağlandı. Toplantının açılışında ilçede sürdürülen yatırımlara ilişkin değerlendirmelerde bulunan Özdoğan, 2019 yılından bu yana sağlık, eğitim, spor ve kentsel dönüşüm alanlarında önemli projeleri hayata geçirdiklerini belirtti. “Belediyeciliği hizmet ve eser siyaseti üzerine inşa ediyoruz. Devletimizin, Büyükşehir Belediyemizin, ilçe belediyemizin ve hayırseverlerimizin katkılarıyla Hacılar’ımızda yatırımlarımız artarak devam ediyor” diyen Özdoğan,  “İlçemizin girişinde bulunan yaklaşık 7 dönümlük alanda kat karşılığı inşaat projemizin sözleşmelerini imzaladık. Kazı çalışmalarına başladık. Yaklaşık 500 milyon TL yatırım bedeline sahip bu önemli projemizin ilçemize hayırlı olsun” ifadelerini kullandı.

İlçe genelindeki yol çalışmalarına da değinen Başkan Özdoğan, Kayseri Büyükşehir Belediyesi işbirliğiyle önemli bir ulaşım yatırımının daha hayata geçirileceğini belirtti. Özdoğan, “Beğendik, Sakar Çiftliği, Zeynepkaya, Şehit Rüştü Bayram ve Eşmecik bölgelerimizde asfalt çalışmalarımız için hazırlıklarımızı tamamladık. Yaklaşık 7,5 kilometrelik güzergâhta 350 milyon TL’lik altyapı ve 50 milyon TL’lik üstyapı yatırımı gerçekleştiriyoruz” dedi.

“Ortaseki’yi ekoturizmde önemli bir noktaya taşıyacağız”

Ortaseki Titrek Kavak Ormanları’nın doğal güzelliklerine dikkat çeken Başkan Özdoğan, bölgenin korunarak turizme kazandırılması için çalışmaların sürdüğünü ifade etti. Özdoğan, “Bu sezon edindiğimiz tecrübeleri önümüzdeki sezona taşıyarak daha profesyonel bir ekoturizm alanı oluşturmayı hedefliyoruz. Kamera ve bariyer sistemleri, lavabo, mescit, dinlenme alanları ve satış noktalarıyla bölgenin altyapısını güçlendireceğiz. Amacımız bu doğal mirası koruyarak tanıtmak ve gelecek nesillere aktarmak” diye konuştu. Hacılar’ın turizm, spor ve sosyal yaşam potansiyelini bir bütün olarak değerlendirdiklerini belirten Özdoğan, “Hafta sonu Ortaseki’de yürüyüş, Hürmetçi’de kahvaltı, Hacılar Erciyesspor’umuzun maçı... Hacılar’ımızı bu anlayışla hem doğasıyla hem sosyal ve sportif imkânlarıyla öne çıkarmak istiyoruz” ifadelerini kullandı.

Batı Akdeniz İhracatçı Birliği (BAİB) 2025 yılı İhracatın Yıldızları ödül töreni Mimar Sinan Kongre Merkezi’nde gerçekleştirildi.

67 firmaya ödülleri Ticaret Bakan Yardımcısı Volkan Ağar ve protokol üyeleri tarafından verildi.

Volkan Ağar, jeopolitik gerilimler, bölgesel çatışmalar, artan korumacılık ve yükselen enerji ve navlun maliyetlerinin dünya ticaretini baskı altında tuttuğunu, tüm bu olumsuzluklara rağmen Türk ekonomisinin 24 çeyrektir kesintisiz büyüdüğünü ve ihracatımızın da dirençli duruşunu koruduğunu anımsattı.

Yılın on ayında mal ihracatının yüzde 5,5 artışla 236,8 milyar dolara, yıllıklandırılmış mal ihracatının ise tarihin en yüksek seviyesi olan 285,6 milyar dolara yükseldiğini belirten Ağar, ‘’Hizmetler ihracatına yönelik beklentimizle birlikte, Ekim ayı itibarıyla yıllıklandırılmış mal ve hizmet ihracatımızın toplamda 413 milyar doları bularak Orta Vadeli Program hedefimizi yıl bitmeden yakaladığımızı öngörüyoruz’’ dedi.

İhracattaki bu başarının sahada büyük bir emek ve ciddi zorluklar pahasına elde edildiğinin farkında olduklarını ifade eden Ağar, şunları kaydetti:

‘’Artan maliyetlere, daralan dış talebe ve belirsizliğe rağmen siparişini koruyan, istihdamını sürdüren firmalarımızın mücadelesi var. Enerji ve işçilik maliyetlerindeki artışın özellikle emek yoğun sektörlerimiz üzerinde yarattığı baskının farkındayız. İstihdamın ve üretim kapasitesinin korunmasına yönelik taleplerinizi Bakanlık olarak dikkatle ele alıyoruz. Yaş meyve ve sebze ihracatçılarımızın en önemli gündemlerinden birinin lojistik olduğunu biliyoruz.’’

"Bulgaristan yeni kapı açacak"

Kapıkule ve Hamzabeyli gümrük kapılarında yaşanan yoğunluğun, özellikle yaş meyve ve sebze ürünlerinde yarattığı kayıpların farkında olduklarını anlatan Ağar, sözlerini şöyle sürdürdü:

‘’Sınır kapılarındaki yoğunluğun temel nedeni, Bulgaristan Kapitan Andreevo Gümrük Kapısı'nda ki modernizasyon çalışmalarıdır. Bulgaristan ile varılan mutabakatla Dereköy Gümrük Kapısı'nı hafif ticari araçların geçişine açtık. Bulgaristan ve Yunanistan gümrük idareleriyle görüşmelerimiz sürdürüyor, Ro-Ro hatlarının kapasitesini artırmak için çalışıyoruz. Kapıkule'nin kuzeyinde yeni bir kara gümrük kapısı açılması konusunda da Bulgaristan ile mutabakata vardık. Bazı ürün gruplarına geçiş önceliği tanınmasına yönelik çalışmalarımız da devam ediyor.’’

Karadeniz’de güvenli seyrüsefer koşullarının yeniden sağlanması ve ticari taşımacılığın kesintisiz sürdürülmesi amacıyla ilgili bakanlıklar ve kurumlarla  koordinasyon içerisinde olduklarını anlatan Bakan Yardımcısı Ağar, şunları kaydetti:

‘’Pazara erişim tarafında; kalıntı ve pestisit kaynaklı bildirimler, yeni pazarlar için bitki sağlığı protokolleri ve AB’nin sofralık üzümde uyguladığı dönemsel vergi gibi konuları yakından takip ediyor; Tarım ve Orman Bakanlığımızla koordinasyon içinde ve AB makamlarıyla temaslarımızda gündeme getiriyoruz. Madencilik ve doğal taş sektörümüzün ruhsatlar, orman izin süreçleri ve arazi izin bedellerine ilişkin taleplerinizin farkındayız. İlgili bakanlıklar ile çözüm için çalışıyoruz. Kozmetik sektörümüzün hedef pazarlardaki teknik mevzuat, test ve belgelendirme yükünü hafifletmek için pazara giriş belgeleri destek listemizi düzenli olarak güncelliyoruz.’’

İhracat ve finansman destekleri

İhracata hazırlık aşamasından pazarlamaya, tasarımdan küresel firmalara tedarikçi olmaya, tanıtımdan fuar katılımlarına, yurt dışı dağıtım kanalları oluşturmaktan küresel marka olmaya kadar her aşamada ihracatçılara desteklerini sürdürdüklerini vurgulayan Ağar, sözlerini şöyle tamamladı:

‘’Bu kapsamda, 2025 yılında DFİF’ten yaklaşık 33 milyar TL destek sağladık. 2026 yılında ise toplam desteğimizi 45 milyar TL’ye yükselttik. Bölgemizdeki firmalarımıza ise 2025 yılında 379,1 milyon TL destek sağladık. Bu yıl ise destek ödemelerimiz 386,8 milyon TL’ye ulaştı. Yıl tamamlanmadan geçen yılın toplamını aştık. Finansmana erişimi en öncelikli gündem maddelerimizden biri olarak görüyoruz. Ekim ayı itibarıyla Türk Eximbank ihracatçılarımıza 55,3 milyar dolar destek sağladı. İGE A.Ş. bugüne kadar 343 milyar TL’lik krediye 300 milyar TL kefalet sağlarken, Türk Ticaret Bankası bu yıl 110 milyar TL finansman hedeflemektedir.’’

BAİB’de hedef 3 milyar doları aşmak

BAİB Başkanı Mehmet Ali Can da ihracatta yılsonu hedefinin 3 milyar doları aşmak olduğunu söyledi.

Geçen yılı 2,7 milyar dolarlık ihracatla tamamladıklarını anımsatan Can, bu yılın 10 aylık dönemde yüzde 10 artışla 2,4 milyar doları aştıklarını belirten Can, ‘’Yılın n 10 aylık döneminde 2 bin 235 firmamız, 179 ülke ve bölgeye ihracat yaptı. Aralık ayı sonu itibariyle yılı 3 milyar doların üzerinde ihracatla kapatmayı hedefliyoruz’’ dedi.

"Savaşlar gerilim hattı oluşturuyor"

İhracat rakamları artarken enerji, işçilik, finansman ve lojistik maliyetlerinin artışı, kur kaynaklı rekabet baskısı ve dünya pazarlarındaki belirsizlik olduğunu dile getiren Can, şöyle konuştu:

‘’Firmalarımız pazar kaybetmemek adına karlılığından feragat ediyor. Bunu başaramayanlar maalesef pazarını kaybediyor. Bu nedenle değerdeki artışı tek başına başarı saymamalı, miktardaki gerilemeyi ciddiye almalıyız. Bunun yanında bizim için büyümenin sürdürülebilir olması ve daha fazla firmamızın ihracat ailesine katılması da en az rakamlar kadar önemlidir. Rusya-Ukrayna savaşı yıllardır bölgemizi ve küresel ticareti etkiliyor. Ukrayna'ya ihracatımız bu yıl yaklaşık yüzde 32 azalarak 81 milyon dolara geriledi. 2023 yılında 130 milyon dolardı. ABD ile İran arasındaki çatışma ve Orta Doğu'daki gelişmeler belirsizliği daha da artırıyor.’’

Türkiye’nin çevresindeki gerilim hatlarının ihracatçıyı doğrudan etkilediğine dikkat çeken Mehmet Ali Can, şöyle devam etti:

‘’Bu gerilim hattının dışında kalarak bu rakamları yakalama başarısını göz ardı edemeyiz. Enerji fiyatları yükseliyor, lojistik maliyetleri artıyor, navlun ve sigorta giderleri öngörülemez hale geliyor. Ülkeler kendi üreticilerini korumak için yeni ticari engeller getiriyor. Biz ihracatçılar bir yandan bunlarla mücadele ederken, diğer yandan artan üretim maliyetleri, finansmana erişim ve kur kaynaklı rekabet sorunlarıyla karşı karşıya kalıyoruz. İhracatın miktar olarak da büyüyebilmesi için rekabet gücünü destekleyen koşullara ihtiyaç var. Bu nedenle ihracatçımıza sağlanan finansman koşullarının genişletilmesi, mevcut desteklerin güçlendirilmesi ve uluslararası pazarlarda rekabet edebileceği ekonomik şartların oluşturulması büyük önem taşıyor. Beklentimiz, ihracatçının daha fazla ihracat yapması için koşulların iyileştirilmesidir.’’

Buna göre, ocak-eylül döneminde taşıma tonajını geçen yılın aynı dönemine göre yaklaşık yüzde 25 artıran Pasifik Eurasia, Bakü-Tiflis-Kars (BTK) hattında ihracat taşımalarını ise yaklaşık yüzde 30 artırdı.

Açıklamaya göre Çin-Türkiye-Avrupa hattındaki düzenli blok tren seferleri, yeni yük grupları ve uluslararası iş birlikleriyle Pasifik Eurasia, Orta Koridor'un etkinliğinin artırılmasına ve uluslararası ticarette daha güçlü bir lojistik güzergah haline gelmesine katkı sağlıyor.

Pasifik Eurasia, 2027'de Çin, Kazakistan, Azerbaycan ve Gürcistan'daki paydaşlarıyla iş birliklerini geliştirmeyi planlıyor.

Şirket, bu amaçla Middle Corridor Multimodal LTD ile Çin çıkışlı, Türkiye ve Avrupa varışlı ve tersi yöndeki tüm taşımalar için karşılıklı hizmet alışverişi başlattı.

Kazakistan merkezli Middle Corridor Multimodal LTD, China Railways iştiraki CRCT, Kazakistan Demiryolları, Azerbaycan Demiryolları ve Gürcistan Demiryolları ortaklığıyla kuruldu.

Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığının verdiği Yeşil Lojistik Belgesi'ne sahip Pasifik Eurasia'nın, demir yolunun yük taşımacılığındaki payını artırmak amacıyla farklı taşıma türlerini bir araya getiren hizmetler geliştirdiği belirtildi.

Şirketin, Arkas Lojistik ile kurduğu Pasifik Arkas Demiryolu Tren İşletmeciliği ortaklığı aracılığıyla hibrit lokomotiflerle yürütülen yurt içi yük taşımacılığını geliştirmeye ve yurt içi lojistik ağını uluslararası hatlarla bütünleştirmeye odaklandığı bildirildi.

Pasifik Arkas'ın dizel ve elektrik modlu beş lokomotifinden ikisi, elektrifikasyonun devreye girdiği Çerkezköy hattında elektrikli modda çalışmaya başladı.

"Bakü-Tiflis-Kars Demiryolu Hattı'ndaki düzenli yük akışını güçlendirmeyi hedefliyoruz"

Pasifik Eurasia Genel Müdürü Emre Sarıcan, önceki yıllarda Çin-Türkiye-Avrupa güzergahında başlattıkları blok tren taşımacılığı kapsamında Çongçing'den Türkiye'ye seferlerini haftalık takvime bağladıklarını anlattı.

Orta Koridor'u izleyen trenlerin Kazakistan, Hazar Denizi, Azerbaycan ve Gürcistan üzerinden Bakü-Tiflis-Kars Demiryolu Hattı'yla Türkiye'ye ulaştığını ifade eden Sarıcan, China Railway ve Yuxinou Logistics bünyesindeki kuruluşlarla yürüttükleri işbirlikleriyle hattaki düzenli yük akışını güçlendirmeyi hedeflediklerini kaydetti.

Sarıcan, Orta Kodiror'un ihracat yönünde kullanımına örnek olarak bu yıl İzmir Biçerova Tren İstasyonu'ndan Şanghay'a 50 adet 40 fitlik konteyner taşıyan bir blok yük treni orgnize ettiklerini aktardı.

Kazakistan'dan Türkiye'ye tahıl taşınmasına yönelik anlaşma kapsamında ilk siparişin alındığını belirten Sarıcan, Bakü-Tiflis-Kars Demiryolu Hattı üzerinden Mersin'in Tarsus ilçesindeki Yenice İstasyonu'na taşıma yapıldığını kaydetti.

Bu hatta aylık yaklaşık 30 bin tonluk taşıma hacmine ulaşmayı hedeflediklerini aktaran Sarıcan, "Suudi Arabistan merkezli bir meşrubat şirketiyle yürüttüğümüz çalışma kapsamında Körfez bölgesinden yüklenerek ülkemiz üzerinden Kazakistan'a yönelik taşımalara da başladık. Organizasyon, ürünlerin deniz yoluyla Türkiye'deki limanlara getirilmesini ve buradan demir yoluyla Kazakistan'a sevk edilmesini kapsıyor." ifadelerini kullandı.

Sarıcan, düzenli sevkiyat planı oluşturulduğunu ve ikinci partinin taşıma işlemlerine kasım ayında başlandığını vurguladı.

Bu yıl İzmir'den Çin'e gerçekleştirdikleri ihracat taşımasının yanı sıra Avrupa çıkışlı yükleri Türkiye üzerinden Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) ülkelerine "swap body" (değiştirilebilir taşıma kasası) yöntemiyle sevk ettiklerinin bilgisini paylaşan Sarıcan, şunları kaydetti:

"Otomotiv lojistiğinde Avrupa'dan Türkiye'ye blok trenlerle otomobil taşıyor, Türkiye'den BDT ülkelerine yönelik transit ihracat kapsamında konteynerize otomobil taşımaları gerçekleştiriyoruz. Türkiye'den Avrupa'nın farklı noktalarına metal ürünleri, ray, travers ve çimento taşımalarımız, Kazakistan'dan aldığımız tahıl siparişleri ve Körfez'den Orta Asya'ya uzanan multimodal taşımalarımız, hizmet verdiğimiz güzergahları ve yük gruplarını çeşitlendirme hedefimizin somut örnekleridir. Mevcut servislerimizin sefer sıklığını 2027'de artırmayı, Çin'de yeni çıkış noktaları oluşturmayı ve terminal bağlantılarımızı güçlendirmeyi hedefliyoruz."

Program, İstanbul Sabiha Gökçen (ISG) Uluslararası Havalimanı'nda saat 09.05'te düzenlenen anma töreniyle başladı.

Pegasus Hava Yolları Yönetim Kurulu Başkanı Mehmet Nane, Pegasus Hava Yolları CEO'su Güliz Öztürk ve yöneticilerin de katıldığı program kapsamında, Büyük Taarruz Şehitliği ve Mustafa Kemal Atatürk Anıtı, Kocatepe Anıtı ve Zafer Müzesi ziyaret edildi.

Programda konuşan Öztürk, her yıl 10 Kasım'da Atatürk'ü anmak üzere basın mensuplarıyla anma uçuşu düzenlediklerini söyledi.

Anma uçuşlarının bir gelenek haline gelmesinden mutluluk duyduklarını vurgulayan Öztürk, "İlkini Cumhuriyetimizin 100. yılında Samsun'a yapmıştık. Sonra Selanik'e gittik, geçen yıl Çanakkale'deydik. Bu yıl da Kurtuluş Savaşı'mızın en önemli dönüm noktalarından birine tanıklık etmiş olan Afyonkarahisar'dayız. Bundan sonra da geleneksel hale gelmiş bu anma uçuşlarına yine önemli şehirlerde devam edeceğiz." dedi.

Öztürk, 2022'nin ilk çeyreğinden itibaren hızlı bir büyüme dönemine girdiklerini aktararak, bu süreçte filo ve uçuş ağlarını genişlettiklerini dile getirdi.

Şubatta başlayan ABD-İran Savaşı'nın seyahat talebinde dalgalanmaya yol açtığını ifade eden Öztürk, yakıt fiyatlarındaki sert artışın da şirket üzerindeki maliyet baskısını artırdığını belirtti.

Öztürk, "2026'nın 9 aylık dönemi itibarıyla 33,4 milyon misafirimize hizmet verdik ve kapasitemizi yüzde 4 artırdık. Satış gelirlerimiz de yüzde 8 büyüdü. Toplamda 9 ayda ciromuzu 2,8 milyar avronun üzerine taşıdık. Bu kapsamda 9 ayda faiz, amortisman ve vergi öncesi karımız (FAVÖK) 486 milyon avro, marjımız ise yüzde 17,2 olarak gerçekleşti." diye konuştu.

"Uzun vadeli bir perspektifle filomuzu büyütmeye devam ediyoruz"

Öztürk, filolarının yıl sonunda 132 uçağa sahip olacağını vurgulayarak Çekya Hava Yolları (Czech Airlines-CSA) ve Smartwings Grubunun satın alınma işlemlerine değindi.

Pegasus ve Smartwings'in birleşik filosunun 175 uçağın üzerinde olduğunu belirten Öztürk, şunları kaydetti:

"Smartwings yatırımı, Türkiye'deki güçlü konumumuzu korurken Avrupa'daki varlığımızı geliştirmemize ve daha dengeli bir coğrafi dağılıma ulaşmamıza da imkan sağlayacak. İlk aşamada Smartwings'in iş modelini koruyacağız. İki ayrı şirket ve iki ayrı marka olarak çalışacağız. Bununla birlikte uzun vadeli bir perspektifle filomuzu büyütmeye devam ediyoruz. Airbus uçaklarımızla büyümeyi sürdürüyoruz. Asıl güçlü büyüme dönemi Boeing uçaklarımızın teslimatıyla başlayacak. İlk Boeing teslimatını 2028'de gerçekleştireceğiz. Filomuza 2028'de 8, 2029'da ise 12 Boeing uçağı katılacak. Böylece 2030'da havacılık grubunun birleşik filosunun 200 uçağın üzerine çıkacağını öngörüyoruz. Tüm bu gelişmeler doğrultusunda, 2026 yıl sonu itibarıyla gelirlerimizde yüzde 5 ila 10 arasında bir artış, FAVÖK marjımızın da yaklaşık yüzde 15 seviyesinde gerçekleşmesini öngörüyoruz."

Uzun vadeli filo planına da değinen Öztürk, opsiyonlar dahil 2040'a kadar yaklaşık 240 uçağın teslim edilmesini beklediklerini belirtti.

Öztürk, "Önemli olan tabii sadece büyümek değil, operasyonel verimliliği koruyarak, finansal esnekliği ve dayanıklılığı koruyarak verimli ve akıllı bir şekilde büyümek. Tüm amacımız da bu." diye konuştu.

"Bakım ihtiyaçlarımızın yaklaşık yüzde 60'ını kendi bünyemizde karşılayacağız"

ISG'de bir bakım hangarı yatırımı yaptıklarını vurgulayan Öztürk, 5 uçak kapasiteli ve boya hangarını da içeren ilk fazı şubatta devreye aldıklarını söyledi.

Öztürk, bakım hangarının ikinci fazının da 5 uçak kapasiteli olacağını belirterek, "İkinci fazı kasım sonu veya aralık ayında tamamlayacağız. Yatırımın tamamlanmasıyla 2027'nin ocak veya şubat ayında devreye girecek. Uzun vadede bakım ihtiyaçlarımızın yaklaşık yüzde 60'ını kendi bünyemizde karşılayacağız." dedi.

Yakıt tasarrufu, bilet ve ek ürün fiyatlandırması, uçak bakımı ve arıza tahmini gibi alanlarda yapay zekadan yararlandıklarına dikkati çeken Öztürk, son üç yılda 50'den fazla yapay zeka projesi üzerinde çalıştıklarını vurguladı.

Öztürk, FlyGPT çatısı altında yürüttükleri Phantom projesiyle yapay zeka ajanlarını iş süreçlerine dahil ettiklerini dile getirerek, "Hedefimiz dünyada teknolojiyi en iyi kullanan üç hava yolundan biri olmak." ifadesini kullandı.

Finans ve uçuş ekiplerinin konaklama işlemleri dahil çeşitli süreçlerde 30'dan fazla yapay zeka ajanının görev aldığını aktaran Öztürk, nihai değerlendirme ve onayların çalışanlar tarafından yapıldığını kaydetti.

Öztürk, sürdürülebilir havacılık yakıtına (SAF) ilişkin çalışmalara da işaret ederek, şirketin geçen yıl yolcu kilometre başına düşen karbon emisyonunun 56,9 gram karbondioksit olduğunu söyledi.

Öztürk, "Gerçekten globalde sektörde en düşük oranlardan bir tanesi. 9 ay, Orta Doğu'daki bütün bu soruna, uzayan rotalara rağmen 57,1'de tutmayı da başarabildik. Tüpraş ve SOCAR ile de SAF'ın geliştirilmesine yönelik işbirlikleri de başlattık. Farklı iş modelleri üzerinde de birlikte çalışıyoruz." dedi.

ISG'nin Pegasus'un ana üssü olduğunu kaydeden Öztürk, ikinci terminalin devreye girmesiyle havalimanının terminal kapasitesinin iki katına çıkmasını beklediklerini aktardı.

Öztürk, Iberia ile yapılan anlaşma kapsamında ABD'nin New York ve Miami kentlerine ve Güney Amerika'daki bazı noktalara kod paylaşımlı uçuşlar gerçekleştirildiğini, bu uçuşların biletlerinin Pegasus'un mobil uygulamasından ve internet sitesinden alınabildiğini dile getirdi.

(AA)

Gebze Ticaret Odası (GTO) 10. dönem meclis yönetimi yapılan seçimle belirlendi.

Meclis üyelerinin katılımıyla gerçekleştirilen seçim sonucunda TAYSAD Yönetim Kurulu Başkanı Yakup Birinci, GTO Meclis Başkanı oldu. Meclis başkan yardımcılıklarına Gökhan Altıntaş ve Köksal Aydın seçilirken, Bülent Tüyyüz ise katip üye olarak görev aldı. Yeni dönemde görev yapacak meclis yönetimi, GTO’nun çalışmalarını meclis çatısı altında yürütecek.

İMES Organize Sanayi Bölgesi (İMES OSB) 3. Olağan Genel Kurulu, bölge katılımcıları ve davetlilerin geniş katılımıyla İMES OSB Süheyl Erboz Konferans Salonu’nda gerçekleştirildi.

Genel Kurula İstanbul Sanayi Odası Başkanı Adnan Dalgakıran, İMES Sanayi Sitesi Başkanı Kemal Akar, Yalova Makina İhtisas OSB Yönetim Kurulu Başkanı Direnç Özdemir, İMES OSB Yönetim Kurulu Başkanı Ahmet Tokkan, beraberindeki yöneticiler ve bölge katılımcıları katıldı.

Genel Kurul kapsamında gerçekleştirilen seçim ve oylama sonucunda Ahmet Tokkan başkanlığındaki yönetim ekibi, yeni dönemde de görev yapmak üzere oy birliğiyle seçildi.

Yeni dönemde İMES OSB’nin sanayi altyapısının geliştirilmesi, üretim ve istihdam kapasitesinin artırılması ve katılımcı firmalara yönelik çalışmaların sürdürülmesi hedefleniyor.

Sosyal medya hesabından paylaşım yapan Bayraktar şunları kaydetti:

"Görüşmemizde; küresel iklim değişikliğiyle mücadele politikalarımızı, temiz enerji dönüşümü hedeflerimizi ve adil bir enerji geçişi için uluslararası platformlarda atılabilecek ortak adımları değerlendirdik. Bu kapsamda, Rusya ile birlikte inşa ettiğimiz Akkuyu Nükleer Güç Santrali projemiz başta olmak üzere, temiz ve kesintisiz enerjinin en önemli kaynaklarından biri olan nükleerin, emisyon azaltım hedeflerimize ve küresel iklim mücadelesine güçlü katkılar sunacağına inanıyoruz. Rusya ile enerjinin birçok alanında olduğu gibi iklim değişikliğiyle mücadele ve yeşil dönüşüm süreçlerinde de güçlü iş birlikleri geliştirmeye devam edeceğiz."

Antalya’da ev sahipliği yaptığımız COP31’in üçüncü gününde, Rusya Federasyonu Devlet Başkanı İklim Değişikliği Özel Temsilcisi Sayın Ruslan Edelgeriev ile bir araya geldik. Görüşmemizde; küresel iklim değişikliğiyle mücadele politikalarımızı, temiz enerji dönüşümü hedeflerimizi ve adil bir enerji geçişi için uluslararası platformlarda atılabilecek ortak adımları değerlendirdik. Bu kapsamda, Rusya ile birlikte inşa ettiğimiz Akkuyu Nükleer Güç Santrali projemiz başta olmak üzere, temiz ve kesintisiz enerjinin en önemli kaynaklarından biri olan nükleerin, emisyon azaltım hedeflerimize ve küresel iklim mücadelesine güçlü katkılar sunacağına inanıyoruz. Rusya ile enerjinin birçok alanında olduğu gibi iklim değişikliğiyle mücadele ve yeşil dönüşüm süreçlerinde de güçlü iş birlikleri geliştirmeye devam edeceğiz.

— Alparslan Bayraktar (@aBayraktar1) November 11, 2026

Sayıştay’ın 2025 yılı denetim raporlarına göre, nüfusu 50 bin ve üzerindeki 81 büyükşehir ilçe belediyesi arasında en az bulgu İnegöl Belediyesi’nde tespit edildi.

İnegöl Belediyesi adına 2 bulgunun yer aldığı raporda, belediyenin mali tablolarına olumlu denetim görüşü verildiği bildirildi. Açıklamaya göre, 306 bin 4 kişilik nüfusuyla büyükşehir ilçeleri arasında önemli bir yere sahip olan İnegöl Belediyesi’nin 2025 yılı Sayıştay Denetim Raporu’nda toplam 2 bulguya yer verildi. Belediyenin raporunda yer alan iki bulgunun da denetim görüşünü etkileyen nitelikte olmadığı belirtildi.

Sayıştay, belediyenin mali tablolarının tüm önemli yönleriyle doğru ve güvenilir bilgi içerdiğini değerlendirerek olumlu denetim görüşü verdi. Raporda herhangi bir kamu zararı tespiti veya tazmin hükmü de yer almadı.

“Bulgular belediye alacaklarının takibi ve tahsiliyle ilgili”

Verilen bilgiye göre, Sayıştay raporunda yer alan iki bulgu ise belediyenin alacaklarının takip ve tahsil süreçleri ile kira alacaklarına ilişkin hukuki işlemleri kapsıyor. Bunlar; idare alacaklarına ilişkin genel hükümlere göre takip ve tahsilat süreçlerinin etkin olarak işletilmemesi konusu ile kira alacaklarının tahsiline ilişkin hukuki süreçlerin işletilmemesi ve kira sözleşmesi sona eren taşınmazların tahliye işlemlerinin yapılmaması konuları. Söz konusu bulgular, belediyenin mali tablolarının güvenilirliğine ilişkin olumsuz bir denetim görüşü oluşturmazken, belediye alacaklarının takip ve tahsil süreçlerinin daha etkin yürütülmesine yönelik tespitler olarak raporda yer aldı.

“Tablo tüm çalışma arkadaşlarımızın emeğinin sonucudur”

İnegöl Belediye Başkanı Alper Taban, elde edilen sonucun İnegöl ve İnegöl Belediyesi adına sevindirici olduğunu söyledi. Yapılan her işten, atılan her adımdan emin olduklarını, Sayıştay raporlarının neticesinin de İnegöl Belediyesi’nin ve İnegöl şehrinin doğru yönetildiğini ortaya koyduğunu kaydeden Başkan Taban, “Bu tablo tüm İnegöl Belediyesi çalışanların da ortak emeğinin sonucudur. Bir yandan; Botanik Nikah ve Etkinlik Salonları projesi, bir yandan Millet Bahçemiz, yeni yüzme havuzu, kentsel dönüşüm uygulamaları, yeni şehir stadyumu, yeni meydanlar, yeni kitaphaneler, tarım ve turizm alanında çalışmalar, spor sahaları, üst yapı çalışmaları gibi projelerimiz devam ederken, diğer taraftan mali açıdan belediyemizin başarılı bir dönem geçirmesi asla tesadüf değil. Belediyecilik bir ekip işidir. Ortaya çıkan bu tablo, kurumumuzdaki tüm çalışma arkadaşlarımızın özverili gayreti, emeği ve sorumluluk bilinciyle yürüttüğü çalışmaların neticesidir” dedi.

TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası (İMO) Bursa Şubesi, “Talebimiz Geleceğimiz” kampanyası kapsamında inşaat mühendisliğinin sorunlarına ve güvenli yapılaşma için çözüm önerilerine dikkat çekti. İMO Bursa Şubesi Yönetim Kurulu Başkanı Serdar Atilla Erdem, deprem riskinin Türkiye için bir beka sorunu olduğunu belirterek, “Depremi beka sorunu olmaktan çıkarmanın en önemli ayağı, inşaat mühendisliği bilimine hak ettiği itibarı teslim etmek ve inşaat mühendislerinin sorunlarını çözmektir” dedi. Mühendislik hizmetlerinin maliyet kalemine indirgenmesinin hem mesleki niteliğe hem de toplumun güvenli yaşam hakkına zarar verdiğini belirten Erdem, kamuda yetersiz ücret ve özlük hakları, özel sektörde ise düşük ücret, uzun çalışma saatleri ve güvencesiz istihdamın önemli sorunlar olduğunu söyledi. Genç mühendislerin işsizliği, emekli mühendislerin yetersiz aylıkları ve kadın mühendislerin karşılaştığı ayrımcılığın da çözüm beklediğini ifade etti.

“Yapı stoku envanteri çıkarılmalı”

Türkiye'nin güncel ve kapsamlı bir yapı stoku envanterine sahip olmamasını önemli bir eksiklik olarak değerlendiren Erdem, milyonlarca vatandaşın yaşadığı binaların güvenli olup olmadığını bilmediğine dikkat çekti. İmar aflarıyla mühendislik hizmeti almamış veya projelerine aykırı yapıların teknik inceleme yapılmadan hukuki statü kazandığını belirten Erdem, yapıların kullanım ömürleri boyunca düzenli denetlenmesi gerektiğini vurguladı.

“İMO’dan sekiz başlıkta çözüm çağrısı”

İMO'nun talepleri arasında mühendislik hizmetlerine uygun asgari ücret belirlenmesi, kamu mühendislerinin özlük haklarının iyileştirilmesi, genç mühendisler için istihdam olanaklarının artırılması ve Yetkin Mühendislik sisteminin yasalaştırılması yer aldı. Oda ayrıca şantiye şefliğinin tam zamanlı yürütülmesini ve her şantiyeye bir şef atanmasını, yapı denetiminin bağımsızlaştırılmasını, ülke genelinde yapı stoku envanterinin çıkarılmasını ve periyodik yapı kontrol sisteminin kurulmasını istedi.

“Sorunların tespitini değil, çözülmesini istiyoruz”

Mesleğin sorunlarını ve çözüm önerilerini ilgili kurumlara ve TBMM’ye ilettiklerini belirten Erdem, kamu kurumlarına somut adım atılması çağrısında bulundu. Mühendislik emeğinin korunmasının doğrudan vatandaşların yaşam güvenliğiyle ilgili olduğunu vurgulayan Erdem, “Mühendislik emeğinin korunması aynı zamanda çocukların güvenli okullarda eğitim görmesi, vatandaşların depreme dayanıklı hastanelerde sağlık hizmeti alması ve milyonlarca insanın güvenli konutlarda yaşaması anlamına geliyor” dedi.

“Bursa’da 500’e yakın mühendis katıldı”

İMO Bursa Şubesi'nin basın açıklamasına Mudanya Belediye Başkanı Deniz Dalgıç, odanın geçmiş dönem başkanları, bölge temsilcileri ve kamu ile özel sektörde çalışan yaklaşık 500 inşaat mühendisi katıldı. Mesleğin değersizleştirilmesine sessiz kalmayacaklarını belirten Erdem, “Bilimden, emekten ve mesleki sorumluluğumuzdan aldığımız güçle mesleğimizi, emeğimizi ve halkımızın yaşam hakkını savunmaya devam edeceğiz” ifadelerini kullandı.

Yapılan açıklamaya göre, ilan fiyatları baz alınarak oluşturulan veriler, eylülde 921 bin 307 lira olan ortalama ilan fiyatının ekimde 926 bin 771 liraya yükseldiğini ortaya koydu. Enflasyondan arındırılmış reel fiyatlarda ise eylüle kıyasla yüzde 1,94 düşüş gerçekleşti.

Ekimde arabam.com ilanlarında en çok görülen markalar sırasıyla Renault, Fiat, Volkswagen, Ford, Opel, Hyundai, Peugeot, Toyota, BMW ve Citroen oldu.

Model bazında bakıldığında ise ekimde ilanlarda en çok bulunan otomobil modelleri sırasıyla Clio, Megane, Egea, Corolla, Astra, Focus, Passat, Civic, Polo ve Corsa oldu.

Ekimde 600 bin liraya kadar olan araçların ilan oranı yüzde 29 olurken, 600 bin 1 ile 1 milyon lira aralığındaki araçlar yüzde 26, 1 milyon 1 ile 1 milyon 400 bin lira aralığındakiler yüzde 20, 1 milyon 400 bin 1 ile 1 milyon 700 bin lira aralığındakiler yüzde 10, 1 milyon 700 bin lira ve üzerindekiler ise yüzde 15'ini oluşturdu.

Söz konusu dönemde 5 yaşa kadar olan araçların ilan oranı, yüzde 27,8 olarak gerçekleşti. 6-9 yaş aralığındaki araçların oranı yüzde 16,7 olurken, 10-15 yaş aralığındaki araçların oranı yüzde 30 oldu. 16-20 yaş aralığındaki araçların oranı yüzde 10,9, 20 yaş ve üzerindeki araçların oranı ise yüzde 14,7 olarak gerçekleşti.

arabam.com'da ilana giren araçlar yakıt tipine göre incelendiğinde, ekimde benzinli araçların ilan oranı bir önceki aya kıyasla 0,2 puan azalarak yüzde 31,2 oldu.

Dizel araçların ilan oranı ise 0,2 puan artışla yüzde 47 seviyesine yükseldi. Elektrikli araçların ilan oranı yüzde 1,5, hibrit araçların ilan oranı yüzde 4,1 olarak kaydedilirken, LPG'li araçların ilan oranı yüzde 16,2 olarak gerçekleşti.

"İlanlarda fiyat indirimlerinin arttığını gördük"

arabam.com CEO'su Önder Oğuzhan, ilanlarda fiyat indirimlerinin arttığını gördüklerini belirtti.

Fiyatı düşürülen ilanların oranının eylül ve ekimde artış gösterdiğini aktaran Oğuzhan, "Ekim ayında bu oran, hem bireysel hem de kurumsal satıcıların ilanlarında bir önceki aya göre yüzde 10'un üzerinde arttı. Kurumsal satıcıların stoklarını eritme ve nakit akışını hızlandırma hedefleri ile sıfır kilometre araçlardaki indirim ve finansman kampanyaları da özellikle yeni model ikinci el araçlarda rekabet baskısı yaratıyor." ifadelerini kullandı.

Oğuzhan, "Gelecek dönemde de finansman koşullarının ve sıfır kilometre araç kampanyalarının ikinci el piyasasının seyrinde etkili olacağını öngörüyoruz." değerlendirmesini yaptı.

Asıl sınamanın iddialı hedeflere ulaşmak için gereken kaynakları bulabilmek olduğunu vurgulayan Şimşek, 2026'nın son derece zorlu bir yıl olduğunu söyledi.

Bakan Şimşek, yakın tarihin en büyük enerji arzı şokunun yaşandığına ve bunun oldukça önemli makroekonomik etkilerinin de olduğuna işaret ederek "Burada bizim için 2053 net sıfır hedefi tabii ki çok önemli. Buna odaklanıyoruz. Biz yükselen bir piyasayız, büyüyen bir ekonomiyiz dolayısıyla sürekli olarak büyümeye devam etmemiz gerekiyor ama büyürken karbondan arındırabilir misiniz kendinizi? Bu çok önemli. Yeşil sanayinizi oluşturabilir misiniz? Önümüzde duran sorunlar bunlar." diye konuştu.

Enerji açısından bakıldığında ise iki bileşen olduğuna değinen Şimşek, enerji tarafında çok iddialı hedeflerinin bulunduğunu ve 2040'a kadar 175 gigavat güneş ve rüzgar enerjisini hedeflediklerini bildirdi.

Şimşek, düşük karbonlu yolun kendileri için bir seçenek değil, bir zorunluluk olduğunu belirterek Türkiye'nin ihracatının yarısından fazlasının Avrupa'ya olduğunu ve bu yüzden dekarbonizasyona yatırım yapmaları gerektiğini anlattı.

Buradaki asıl zorluğun hem ucuz hem de temiz enerjiyi üretebilmek olduğuna dikkati çeken Şimşek, şöyle devam etti:

"Sanayinin karbondan arındırılması mümkün mü? Biz bunun gerçekleştirilebileceğine inanıyoruz ancak burada yanıtlanması gereken temel sorular, bunun ne kadara mal olacağı ve finansmanının nasıl sağlanacağı. Yapılan hesaplamalar bu hedef doğrultusunda yaklaşık 300 milyar dolarlık bir kaynağa ihtiyaç olduğunu gösteriyor. Türkiye'nin mali duruşu oldukça güçlü. Deprem sonrası altyapının yeniden inşası için 100 milyar doların üzerinde harcama yapılmasına rağmen bütçe açığımız Gayri Safi Yurt İçi Hasıla'ya oranla yaklaşık yüzde 3 seviyesinde. Kamu borcumuzun GSYH'ye oranı da yaklaşık yüzde 22 ile oldukça mütevazı bir düzeyde. Dolayısıyla önemli bir mali hareket alanına sahibiz ancak bu iddialı hedeflere ulaşmak için yalnızca kamu kaynaklarının yeterli olmayacağını düşünüyoruz."

Bakan Şimşek, bu nedenle Dünya Bankası ve Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası (EBRD) gibi çok taraflı kalkınma bankalarının desteğine ihtiyaçlarının olduğunu belirterek şu ifadeleri kullandı:

"Buradaki amaç, yalnızca bu kuruluşlardan kredi temin etmek değil, farklı kaynaklardan özel sermayeyi harekete geçirmek ve yatırımların risklerini azaltmak. Çok taraflı kalkınma bankaları, teminat sağlayarak ve riskleri üstlenerek özel sektör yatırımlarının önünü açabilir. Dünya Bankası, EBRD ve IFC gibi kuruluşların bu sürece ortak olarak dahil olması büyük önem taşıyor. Türkiye'nin bu hedefleri gerçekleştirmek için güçlü bir mali konumu ve yeterli hareket alanı bulunuyor."

"Enerji, Türkiye'nin cari açığının büyük bir kısmına tekabül ediyor"

Hazine ve Maliye Bakanı Şimşek, Türkiye'nin birincil enerji kaynaklarının yüzde 70’inden fazlasının ithal edildiğini kaydederek, bunun cari açığın büyük bir kısmına tekabül ettiğini dile getirdi.

Son 10 yıl içerisinde Türkiye'nin petrol ve doğal gaz ithal etmek için yaklaşık 600 milyar dolar ödediğine işaret eden Şimşek, sözlerini şöyle tamamladı:

"(Bu) Brüt dış borcumuzdan daha yüksek. Dolayısıyla enerji sistemimize baktığımızda, yenilenebilir enerji kapasitemizi artırmamız gerektiği açık. Bu, ekonomik dayanıklılığımızı da güçlendirecek. Bu nedenle yenilenebilir enerji yatırımlarımızı sürdürmeye devam edeceğiz. Bunun ekonomik gerekçesi son derece açık. Enerji sistemimizi karbondan arındırırken aynı zamanda elektrifikasyonu yaygınlaştırmaya yöneliyoruz. Böylece enerji ithalatına bağımlılığımızı ve makrofinansal risklerimizi azaltırken dayanıklılığımıza ve rekabet gücümüze yatırım yapıyoruz. Bu dönüşüm sayesinde sanayimize daha uygun maliyetli ve rekabetçi fiyatlarla enerji sunabiliyoruz. Bununla birlikte, önümüzdeki dönemde atılması gereken daha pek çok adım bulunuyor."

(AA)

KOBİ’lerin dijital dönüşüm süreçlerine rehberlik etmek amacıyla düzenlenen Akıllı KOBİ Eskişehir Dijital Dönüşüm Konferansı, 12 Kasım Perşembe günü Eskişehir Ticaret Odası (ETO) Meclis Salonu’nda gerçekleştirilecek.

Turkcell ve DenizBank’ın ana sponsorluğunu üstlendiği konferans, saat 12.30’da kayıt ve stant ziyaretleriyle başlayacak.

Saat 13.00’te başlayacak açılış bölümünde Akıllı KOBİ İcra Kurulu Üyesi Başar Ceylan ve ETO Başkanı Metin Güler’in konuşması planlanıyor. Programda Eskişehir Büyükşehir Belediye Başkanı Ayşe Ünlüce ve Eskişehir Valisi Dr. Erdinç Yılmaz da açılış konuşmacıları arasında yer alıyor.

E-ticaret ve finansman destekleri ele alınacak

Konferansta Turkcell Kurumsal Satış Direktörü Mehmet İlker Oruç dijital iş servislerini, DenizBank KOBİ Bankacılığı Satış ve Performans Yönetimi Grup Müdürü Tayfur Geler sürdürülebilir büyümenin finansmanını, Paycell İş Ortaklıkları ve Türkiye Satış Müdürü Emrah Sueren ise KOBİ’lere yönelik ödeme sistemlerini ele alacak.

Logo Yazılım Türkiye Genel Müdürü Akın Sertcan ile Hepsiburada Kıdemli Kurumsal İlişkiler Müdürü Sinem Süllü, e-ticaret ve iş süreçlerinin dijitalleşmesine ilişkin değerlendirmelerini paylaşacak. Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası (EBRD) Finansal Olmayan Hizmetler Uzmanı Bilge Sezer Kayaoğlu ise dijital dönüşüme yönelik finansman desteklerinin ele alınacağı panele katılacak.

Eskişehirli firmalar deneyimlerini paylaşacak

Saat 16.05’te başlayacak Yerel Tecrübe Paneli’nde Anot Grup Genel Müdürü Eren Gönenli ile Arıkan Automotive Genel Müdürü ve TAYSİAD Dijital Dönüşüm Çalışma Grubu Lideri Ahmet Arıkan, şirketlerinin dijital dönüşüm deneyimlerini aktaracak. Konferans, saat 16.40’ta başlayacak ödüllü bilgi yarışmasının ardından saat 17.00’de sona erecek.

Verilen bilgiye göre, konferans sonunda yapılacak bilgi yarışmasında toplam değeri 200 bin TL’yi aşan dijital dönüşüm paketleri ile Hepsiburada hediye çekleri dağıtılacak.

Bursa, küresel otomotiv endüstrisinin önemli üretici ve tedarikçilerini buluşturan uluslararası bir organizasyona ev sahipliği yapıyor.

Bursa Organize Sanayi Bölgesi (Bursa OSB) ev sahipliğinde 11-12 Kasım 2026 tarihlerinde altıncısı düzenlenen Automotive Meetings – Dünya Otomotiv Buluşmaları’nın açılışı gerçekleştirildi. 44 ülkeden yaklaşık 300 temsilcinin katıldığı organizasyonda, iki gün boyunca yaklaşık 7 bin ikili iş görüşmesi yapılması hedefleniyor. TOGG, Volkswagen Group, Mercedes-Benz, Aston Martin, Hyundai, Ford, Renault ve Toyota gibi küresel markaların da aralarında bulunduğu şirketlerin temsilcilerini bir araya getiren organizasyon, Bursa merkezli otomotiv tedarik sanayisinin uluslararası pazarlardaki iş bağlantılarını güçlendirmeyi amaçlıyor. 

“4 ülkeden yaklaşık 300 temsilci”

Merinos Atatürk Kongre ve Kültür Merkezi’nde gerçekleştirilen etkinlik, dünyanın otomotiv devlerini bir araya getirdi. T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Ar-Ge Teşvikleri Genel Müdürlüğü Kümelenme Dairesi Başkanı Canan Ünlü Şahin, Bursa OSB Akıllı Ulaşım ve Hareketlilik Kümesi Yürütme Kurulu Üyesi Özgür Şahin, Otomotiv Endüstrisi İhracatçıları Birliği (OİB) Yönetim Kurulu Üyesi Ertuğrul Tuna Arıncı, Bursa Sanayi ve Teknoloji İl Müdürü Aydın Bakoğlu, Bursa İl Ticaret Müdürü İsmail Aslanlar,  Bursa Eskişehir Bilecik Kalkınma Ajansı (BEBKA) Genel Sekreteri Sabri Bayram, iş insanları derneklerinin yetkilileri, sivil toplum kuruluşu temsilcileri, meslek örgütlerinin yöneticileri ile Bursa iş dünyasının seçkin simalarının katıldı. Bursa OSB ve Akıllı Ulaşım ve Hareketlilik Kümelenmesi Yürütme Kurulu Üyesi Özgür Şahin, organizasyonun farklı ülkelerden üreticiler, tedarikçiler ve teknoloji şirketleri arasında yeni ticari ilişkiler kurulmasına zemin hazırladığını söyledi.

“Türkiye’de otomotiv üretiminin üçte birini Bursa gerçekleştiriyor”

Bursa'nın otomotiv sektöründeki üretim ve ihracat ağırlığına dikkat çeken Şahin, Türkiye'de üretilen her üç araçtan birinin Bursa'da üretildiğini belirtti. Kentte günlük 1000'in üzerinde araç üretildiğini, otomotiv alanında 400'den fazla firmanın faaliyet gösterdiğini ve yaklaşık 60 bin kişiye istihdam sağlandığını kaydeden Şahin, Türkiye otomotiv ihracatının yaklaşık dörtte birinin Bursa'daki firmalar tarafından gerçekleştirildiğini ifade etti. Bursa'nın yalnızca ana sanayi üretimiyle değil, küresel otomotiv markalarına parça ve sistem sağlayan güçlü tedarik altyapısıyla da öne çıktığını vurgulayan Şahin, mühendislik birikimi, nitelikli insan kaynağı ve ihracat deneyiminin kenti uluslararası otomotiv üretim zincirinin önemli merkezlerinden biri haline getirdiğini söyledi. Türkiye'nin Avrupa otomotiv sanayisiyle güçlü entegrasyonuna işaret eden Şahin, Avrupa Birliği'nin sanayi üretimini güçlendirmeye yönelik yeni politikalarında Türkiye'nin etkin bir ortak olarak konumlanmasının önemini vurguladı.

“Otomotiv ihracatında 41,5 milyar dolarlık rekor”

Otomotiv Endüstrisi İhracatçıları Birliği (OİB) Yönetim Kurulu Üyesi Ertuğrul Tuna Arıncı, Türk otomotiv endüstrisinin ihracat performansına ilişkin değerlendirmelerde bulundu. Birliğin 1991 yılından bu yana sektörün ihracat kapasitesini geliştirmek amacıyla çalışmalar yürüttüğünü belirten Arıncı, otomotiv endüstrisinin geçen yıl 41,5 milyar dolarlık ihracatla tarihi rekora ulaştığını ve son 20 yılda 19 kez Türkiye'nin ihracat şampiyonu olduğunu söyledi. 2026 yılı sonunda ihracat rekorunun daha da geliştirilmesini beklediklerini dile getiren Arıncı, sektörün karşı karşıya olduğu risklere de dikkat çekti. Bölgesel savaşlar, jeopolitik gelişmeler, enerji fiyatlarındaki dalgalanmalar, finansmana erişim sorunları ve döviz kurlarının rekabetçilik üzerindeki etkilerinin ihracatçılar açısından önemli baskı oluşturduğunu ifade etti. Avrupa Birliği'nin Çin karşısında kendi sanayisini korumaya yönelik hazırlıklarının Türkiye otomotiv endüstrisi açısından kritik önem taşıdığını belirten Arıncı, Türkiye’nin Avrupa otomotiv sanayisinin ayrılmaz bir parçası olduğunu vurguladı. 

“Sanayide ikiz dönüşüm vurgusu”

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı Kümelenme Daire Başkanı Canan Ünlü Şahin ise otomotiv sektöründe yaşanan teknolojik dönüşümün üretim süreçlerini ve rekabet koşullarını yeniden şekillendirdiğini söyledi. Otonom sürüş sistemlerinden mikromobilite çözümlerine kadar uzanan gelişmelerin geleneksel otomotiv sanayisini yeni nesil akıllı ulaşım sistemlerine dönüştürdüğünü belirten Şahin, firmaların mevcut üretim kapasitelerini korumalarının artık tek başına yeterli olmadığını ifade etti. Sanayinin dijital, yeşil, yenilikçi ve yüksek katma değerli bir yapıya dönüşmesi gerektiğini vurgulayan Şahin, dijitalleşme ve sürdürülebilirliği birlikte ele alan ikiz dönüşümün küresel pazarlarda rekabet gücünün temel belirleyicilerinden biri haline geldiğini söyledi. Kümelenme modelinin firmaların yeni nesil üretim teknolojilerine erişimini kolaylaştıracağını ve küresel değer zincirlerinde daha güçlü konuma ulaşmalarına katkı sağlayacağını belirten Şahin, uluslararası iş birliklerinin önemine dikkat çekti. İki gün sürecek organizasyonun sonunda gerçekleştirilecek iş görüşmelerinin yeni ticari anlaşmalara, ortak projelere ve yatırımlara dönüşmesi hedefleniyor.

Buna göre Ziraat Bankası, jeopolitik gelişmeler ve belirsizlikler ile küresel düzeyde yaşanan faiz artışlarının etkili olduğu yılın üçüncü çeyreğinde ihtiyatlı bilanço yönetimi ve seçici kredi politikasıyla her dönemde olduğu gibi Türkiye ekonomisine sağladığı finansman desteğini artırdı. Türk lirası ağırlıklı bilanço stratejisini sürdüren bankanın, aktif büyüklüğünü 10,1 trilyon liraya ulaştırırken, verimlilik odaklı iş modeli sayesinde yılın 9 ayında elde ettiği 124,5 milyar lira net kârla özkaynaklarını güçlendirdiği bildirildi.

Açıklamaya göre Ziraat Bankası, aynı dönemde aktiflerinin ağırlıklı kısmını oluşturan nakdi kredilerini 5,5 trilyon liraya, gayrinakdi kredilerini ise 2,2 trilyon liraya yükseltti. Böylece ekonomiye sağladığı toplam finansman 7,7 trilyon lira oldu. Nakdi kredilerin yüzde 84'ü reel sektörün finansmanına yönlendirilirken TL kredilerin nakdi krediler içindeki payı yüzde 65 oldu.

Mevcut makroekonomik koşulların aktif kalitesi üzerinde baskı oluşturduğu bu dönemde, tahsisten izlemeye kadar müşteri ve sektör bazlı etkin risk yönetimini odağına alan bankanın takipteki alacaklar oranı yüzde 2 ile sektör ortalaması olan yüzde 3 seviyesinin belirgin şekilde altında gerçekleştiği vurgulandı.

 Tarım kredileri 1,2 trilyon lirayı aştı

Açıklamaya göre tarım ekosisteminin stratejik çözüm ortağı olarak tarımsal üretimde verimlilik, mekanizasyon, tarıma dayalı sanayileşme ve gıda güvenliği odaklı yatırımları desteklemeye devam eden bankanın tarım kredileri 1,2 trilyon lirayı aştı.

Açıklamada, "Kadın ve genç üreticilerin finansmana erişimini kolaylaştıran bankanın eylül sonu itibarıyla 77 bin kadın çiftçiye kullandırdığı kredilerin bakiyesi 91 milyar liraya, 152 bin genç çiftçiye kullandırdığı kredilerin bakiyesi ise 249 milyar liraya ulaştı. Aile işletmeleri ve kooperatiflere yönelik bütüncül finansman çözümleri sunan banka, üreticilerin her koşulda yanında olmayı sürdürdü." denildi. 

Bilançosunun ana fonlama kaynağını tabana yaygın mevduatla oluşturan bankanın mevduat büyüklüğü 6,5 trilyon liraya ulaştı. TL mevduatın toplam mevduat içindeki payı yüzde 61 olarak gerçekleşti. Fonlama maliyetlerinin çeyreğin büyük bölümünde yüksek seyrettiği bu dönemde bankanın, mevduat maliyetlerini etkin şekilde yönettiği belirtildi. Uluslararası piyasalara güçlü erişimiyle yurt dışından sağladığı mevduat dışı kaynakları Türkiye ekonomisine kazandıran bankanın kaynak yapısını çeşitlendirmeyi sürdürdüğü ifade edildi.

Açıklamaya göre, Ziraat Bankası, iştirakleri ve yurt dışı şubeleri ile Avrupa, Balkanlar, Orta Doğu, Kafkasya, Afrika ve Asya'yı kapsayan geniş bir coğrafyada, 21 ülkedeki 129 hizmet noktasıyla Türkiye'nin uluslararası finansal alandaki varlığına ve etkinliğine katkı sağlıyor.

"Reel sektöre ve özellikle tarıma sağladığımız finansmanı artırdık"

Ziraat Bankası Genel Müdürü Alpaslan Çakar, yılın üçüncü çeyreğinin küresel finansal koşulların sıkılaştığı ve enerji kaynaklı risklerin canlılığını koruduğu bir dönem olduğunu bildirdi.

Yurt içinde uygulanan ekonomik program çerçevesinde, ağustos sonundan itibaren fonlama koşullarında kademeli gevşeme başladığını kaydeden Çakar, şu ifadeleri kullandı:

"Bu ortamda, sektörün lider bankası olarak, büyürken kredi kalitesinden ödün vermedik. Seçici kredi politikamız ve güçlü risk yönetimi altyapımızla takip oranımızı sektör ortalamasının oldukça altında tutarken, reel sektöre ve özellikle tarıma sağladığımız finansmanı artırdık. Tabana yaygın mevduat yapımız ve yurt dışından temin ettiğimiz kaynaklar, bilançomuzu dengeli yapıda büyütmemize imkan verdi. Uluslararası ağımızla, Türk iş dünyasının bulunduğu her coğrafyada yanlarında olmayı sürdürüyoruz. Bu dönemde yayımladığımız İklim Geçiş Yol Haritamızla da müşterilerimizin yeşil dönüşümüne vereceğimiz desteği somut hedeflere bağladık. Ana sponsoru olduğumuz COP31’de düzenlediğimiz paneller, kültür ve medeniyet ortaklığı, standımızdaki etkinlikler ve imzaladığımız yeni finansman sözleşmeleri ile sürdürülebilir yarınlar için güçlü adımlar attık."

"Türkiye ekonomisinin dengeli büyümesine katkımızı artırarak sürdüreceğiz"

Alpaslan Çakar, kuruluşlarının 163. yıl dönümüne yaklaştıklarını anımsatarak, "Türk bankacılığında 10 trilyon lira aktif büyüklüğü aşan ilk banka olmanın gururunu yaşıyoruz. Bu başarı, köklü geçmişimizden gelen birikimin eseridir." açıklamasında bulundu.

Stratejilerinin odağında ölçeklerini verimlilikle, deneyimlerini ise teknolojiyle buluşturmanın olduğunu anlatan Çakar, "'Bir Bankadan Daha Fazlası' olma anlayışımızla yaygın hizmet ağımızı ve dijital ekosistemimizi bir araya getirerek tarımdan sanayiye reel ekonominin tüm kesimlerine kredi, ödeme ve yatırım hizmetlerini bütünleşik biçimde sunacak, Türkiye ekonomisinin dengeli büyümesine katkımızı artırarak sürdüreceğiz." ifadelerini kullandı.

Buna göre şirket, 2026'nın 9 ayında 743,1 milyar lira fon toplarken, ekonomiye nakdi ve gayri nakdi 729,2 milyar lira finansman desteği sağladı.

Bu dönemde net kârını 7,4 milyar liraya çıkaran banka, aktif büyüklükte 2025 sonuna göre yüzde 37,9'luk büyüme sergileyerek 1,1 trilyon liralık aktif büyüklüğe ulaştı.

Vakıf Katılım Genel Müdürü Mehmet Ali Akben, yılın üçüncü çeyreğinde elde ettikleri sonuçların dengeli büyüme yaklaşımının ve güçlü finansal yapının bir yansıması olduğunu belirtti.

Performanslarını yalnızca bilanço büyüklükleriyle değil, müşterilerinin finansal ihtiyaçlarına sundukları çözümler ve reel ekonomiye sağladıkları destekle değerlendirdiklerini vurgulayan Akben, "Katılım finansın, üretim, yatırım ve ticaretle kurduğu doğrudan bağın Türkiye ekonomisinin sürdürülebilir büyümesinde önemli bir değer oluşturduğuna inanıyoruz. Güçlü sermaye yapımız, dijital ve fiziksel hizmet kanallarımız ile yenilikçi yaklaşımımız sayesinde müşterilerimizin değişen beklentilerine cevap vermeye, katılım finans ekosisteminin gelişimine ve ülkemizin sürdürülebilir kalkınmasına katkı sağlamaya devam edeceğiz." ifadelerini kullandı. 

Buna göre, ticaret satış hacmi, eylülde yıllık bazda yüzde 5,6, bir önceki aya göre de yüzde 0,7 azaldı.

Eylül 2025'e göre motorlu kara taşıtlarının ve motosikletlerin toptan ve perakende ticareti ile onarımı için satış hacmi yüzde 9,6, toptan ticaret satış hacmi yüzde 10,9 gerilerken, perakende ticaret satış hacmi ise yüzde 7,7 arttı.

Ticaret satış hacmi, ağustosa göre yüzde 0,7 azaldı. Motorlu kara taşıtlarının ve motosikletlerin toptan ve perakende ticareti ile onarımı için satış hacmi yüzde 0,2, perakende ticaret satış hacmi 0,1 artarken, toptan ticaret satış hacmi yüzde 1,3 azaldı.

Buna göre, mevsim ve takvim etkisinden arındırılmış toplam ciro endeksi, eylülde aylık bazda yüzde 2,4 arttı.

Takvim etkisinden arındırılmış sanayi, inşaat, ticaret ve hizmet sektörleri toplam ciro endeksi, aynı ayda yıllık bazda yüzde 28,5 yükseliş gösterdi.

Sanayide takvim etkisinden arındırılmış ciro endeksi, eylülde yıllık bazda yüzde 33,4 yükseldi. Mevsim ve takvim etkisinden arındırılmış sanayi ciro endeksi de bir önceki aya göre yüzde 3,6 artış kaydetti.

İnşaat sektöründe takvim etkisinden arındırılmış ciro endeksi, eylülde yıllık bazda yüzde 28,3, mevsim ve takvim etkisinden arındırılmış inşaat ciro endeksi ağustosa kıyasla yüzde 1,8 arttı.

Ticaret ve hizmet endeksleri

Takvim etkisinden arındırılmış ticaret ciro endeksi, eylülde geçen yılın aynı ayına göre yüzde 24,5, mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış ticaret ciro endeksi bir önceki aya göre yüzde 1,8 artış gösterdi.

Hizmet sektöründe takvim etkisinden arındırılmış ciro endeksi, eylülde geçen yılın aynı ayına kıyasla yüzde 34,8, mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış hizmet ciro endeksi bir önceki aya göre yüzde 2,6 artış kaydetti.

Yazılı açıklamada, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı ile Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK) öncülüğünde konuya ilişkin çalışmalar yürütüldüğü belirtildi.

Türkiye ile AB arasındaki ekonomik ve ticari ilişkilerin dijital boyutunun güçlendirilmesi, sınır ötesi dijital ticaretin kolaylaştırılması hedefiyle elektronik imzaların ve mühürlerin karşılıklı tanınmasına yönelik iş birliği sürecinde önemli bir aşamaya geçildiği aktarılan açıklamada, 9 Kasım'da Moldova'nın başkenti Kişinev'de düzenlenen AB-Orta Asya Dijital Bağlantısallık Platformu toplantısında, Avrupa Komisyonu ile elektronik imzaların karşılıklı tanınmasına yönelik sürecin başlatılması ve iş birliği imkanlarının araştırılması için bir niyet beyanı teati edildiği vurgulandı. Bu gelişmenin, Türkiye'nin AB ile ekonomik ve ticari entegrasyonunun dijital alanda güçlendirilmesine yönelik girişimlerin önemli bir çıktısı olduğu vurgulanan açıklamada, şunlar kaydedildi:

"Bakanlığımızca uzun süredir yürütülen teknik istişareler ve Bakanımız Ömer Bolat'ın eş başkanlığını yürüttüğü Yüksek Düzeyli Ticaret Diyaloğu'nda varılan mutabakat çerçevesinde, elektronik imzaların karşılıklı tanınması alanında teknik çalışmaların başlatılması hususu ortak gündeme alınmıştır. Kişinev'de teati edilen niyet beyanı ile bu alandaki iş birliğinin geliştirilmesine yönelik ortak irade somutlaştırılmış, Avrupa Komisyonu Türkiye'nin girişimini memnuniyetle karşılayarak, EU4Digital III Bölgesel Programı gibi araçlar üzerinden sürecin finansal olarak da desteklenmesine yönelik iş birliği seçeneklerinin araştırılmasına açık olduğunu ifade etmiştir."

"AB pazarına erişimde dijital bağlantısallığın önemi artıyor"

Türkiye ile AB arasındaki Gümrük Birliği'nin, taraflar arasında derin bir ekonomik ve ticari bütünleşme sağladığına işaret edilen açıklamada, ticaretin ve düzenleyici süreçlerin giderek dijitalleşmesinin, bu bütünleşmenin dijital altyapılar ve sistemler bakımından da geliştirilmesini gerekli kıldığı bildirildi.

AB tarafından ürün uygunluğu, sürdürülebilirlik, izlenebilirlik ve gümrük işlemleri alanlarında geliştirilen dijital sistemlerin, Türk ihracatçılarının AB pazarına erişiminde dijital bağlantısallığın önemini artırdığının altı çizilen açıklamada, bu kapsamda elektronik imza ve mühürlerin karşılıklı tanınmasına yönelik iş birliğinin, Türk firmalarının AB'nin dijital ticaret ve düzenleyici altyapılarına etkin katılımını destekleyeceği, ayrıca kamu ihalelerine uzaktan katılım ve süreçlerin uzaktan takibinin yanı sıra ticaretin finansmanı gibi alanlarda sınır ötesi dijital işlemleri desteklemesi bakımından fayda sağlayacağına dikkati çekildi. Niyet beyanı doğrultusunda, ortaya konulan iş birliği iradesi kapsamında ilerleyen dönemde Türkiye'de ilgili kurum ve kuruluşların katılımıyla bir ulusal çalışma grubu oluşturulacağına da değinilen açıklamada şu ifadelere yer verildi:

"İç istişare sürecinde karşılıklı tanıma için gerekli hukuki, idari ve teknik hususlar değerlendirilecektir. Avrupa Komisyonu ile ilk teknik toplantının, bu ay içinde gerçekleştirilmesi hususunda mutabakata varılmıştır. Bakanlık tarafından, Türkiye-AB ekonomik ve ticari ilişkilerinin dijital boyutunun geliştirilmesi, firmalarımızın dijital ticaret süreçlerine katılımının kolaylaştırılması ve Gümrük Birliği'nin işleyişinin dijital çağın ihtiyaçları doğrultusunda güçlendirilmesi hedefleriyle ilgili kurum ve kuruluşlarla iş birliği içerisinde çalışmalar sürdürülecektir."

Kavcıoğlu, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada, "BDDK ve şahsımla ilgili son günlerdeki iddialar üzerine, Kurumumuzun daha fazla yıpranmaması için Sayın Cumhurbaşkanımız Recep Tayyip Erdoğan'dan affımı istedim. Şimdiye kadar bizlere bu görevleri tevdi eden Sayın Cumhurbaşkanımıza en derin şükranlarımı arz ediyorum. Kamuoyuna saygıyla duyurulur." ifadelerini kullandı.

Buna göre, A Ödeme ve Elektronik Para Hizmetleri AŞ ile Ozan Elektronik Para AŞ'ye verilen elektronik para kuruluşu olarak faaliyette bulunma izinleri, ilgili kanun uyarınca iptal edildi.