Bütçe görüşmelerine devam 

Bu hafta Gürlek’ten sonra MEB Bakanı Yusuf Tekin de muhalefetin hedefi olacak. Perşembe günü Milli Eğitim Bakanlığı ile ilgili ve bağlı kuruluşlarının bütçeleri görüşülecek. Komisyonda ayrıca salı günü Gençlik ve Spor Bakanlığı’nın, çarşamba günü Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın bütçeleri görüşülecek. TBMM’de siyasi partilerin grup toplantıları da Salı ve Çarşamba günleri yapılacak.

Torba teklif Meclis gündeminde 

Öte yandan AK Parti’nin, yaklaşık 1 milyon kişiyi ilgilendiren Genel Sağlık Sigortası (GSS) prim borçlarının silinmesini de kapsayan yaklaşık 15- 20 maddelik torba kanun teklifini bu hafta TBMM’ye sunması bekleniyor. Teklifte ayrıca enerji sektörüne ilişkin Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilen düzenlemelerin yeniden ele alınması öngörülüyor. Teklifte, Milli Eğitim Bakanlığı'nın mesleki eğitim öğrencilere yönelik verilen destek süresinin uzatılmasına ilişkin düzenlemenin de yer alması bekleniyor.

81 ilde 'kadın sıfır atık elçileri' belirlenecek

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Türkiye'nin ev sahipliğinde Antalya'da bugün başlayacak İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Taraflar Konferansı'nda (COP31) iklim değişikliğinin sosyal etkilerine dikkati çekmek amacıyla çeşitli etkinlikler gerçekleştirecek. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanı Mahinur Özdemir Göktaş, Türkiye'nin ev sahipliğinde 9-20 Kasım'da Antalya'da düzenlenecek COP31 kapsamında kadınların güçlenmesi, çocukların iklim politikalarına katılımı ve iklim değişikliğinin kırılgan gruplar üzerindeki etkilerine yönelik çalışmalar yürüteceklerini duyurdu. Zirvede, iklim politikalarının sosyal boyutu güçlü biçimde gündeme taşınacak. Bakanlığın 13 ve 14 Kasım'da kadınların güçlenmesi, sıfır atık ve çocukların iklim politikalarına katılımı başlıklarında farklı ülkelerden bakanların da katılımıyla düzenleyeceği üst düzey etkinlikler, Bakan Göktaş'ın katılımıyla gerçekleştirilecek. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, COP31 kapsamında bir program hazırladı.

Programda, kadınların güçlenmesi, çocukların katılımı, bakım hizmetleri ile yaşlı ve engelli bireylerin korunmasını kapsayan çalışmalar yürütülecek. Ulusal kurumlar, BM kuruluşları ve sivil toplumla iş birliği içinde Türkiye'nin sosyal hizmet birikimini uluslararası alanda paylaşımı yapılacak.

COP31 kapsamında BM Kadın Birimi (UN Women) iş birliğiyle 13 Kasım'da “Adil Geçiş için Sosyal Koruma, Bakım Hizmetleri ve Kadınların Güçlenmesi” başlıklı üst düzey etkinlikler düzenlenecek. 81 ilde kadın sıfır atık elçileri de belirlenecek. 14 Kasım'da Bakanlık ile UNICEF ortaklığında “Gelecek Nesillerin Hakları: COP31'de Çocukların İklim Liderleri Olarak Güçlendirilmesi” başlıklı üst düzey etkinliği gerçekleştirilecek. İklim değişikliğinin yaşlı ve engelli bireyler üzerindeki etkilerine dikkat çekilecek zirvede, kadınların aşırı sıcaklara karşı dayanıklılığı, kırsal ailelerin durumu, mevsimlik göçmen işçiler ile yaşlı ve engelli bireylerin korunması gibi konular gündeme taşınacak.

Üçüncü geçici vergi beyannameleri için hazırlık başladı. İşletmeler dokuz aylık kazançlarını hesaplıyor, giderlerini kontrol ediyor, 17 Kasım’a kadar ödenecek vergiyi belirliyor. Bu hazırlıkta sabit kıymet ve amortisman listelerine de bakmak gerekiyor. Kanunun tanıdığı yeniden değerleme hakkı gözden kaçarsa indirilebilecek amortisman eksik hesaplanıyor, işletme de gereğinden fazla vergi ödüyor.

Gelir İdaresi Başkanlığı, 30 Ekim 2026 tarihli 74 numaralı Kurumlar Vergisi Kanunu Sirküleri ile üçüncü geçici vergi döneminde uygulanacak yeniden değerleme oranını %19,64 olarak açıkladı. Şartları taşıyan işletmeler, Vergi Usul Kanunu’nun mükerrer 298/Ç maddesine göre amortismana tabi kıymetlerini bu oranla yeniden değerleyebiliyor. Böylece amortisman gideri artıyor; bilançodaki varlıklar ve özkaynaklar da enflasyon karşısında bir ölçüde güncelleniyor.

Yeniden değerlemenin yolu açık

Enflasyon düzeltmesine ara verilmesi bu imkânı daha önemli hale getirdi. 7571 sayılı Kanunla Vergi Usul Kanunu’na eklenen geçici 37’nci madde, 2025, 2026 ve 2027 hesap dönemlerinde, geçici vergi dönemleri dahil, enflasyon düzeltmesi yapılmamasını öngörüyor. Aynı madde bu dönemleri, mükerrer 298/Ç bakımından enflasyon düzeltmesi şartlarının gerçekleşmediği dönem olarak kabul ediyor. Yani yeniden değerlemenin yolu açık.

“Enflasyon düzeltmesi yapılmıyor, sabit kıymetler de eski değerleriyle kalacak” düşüncesi doğru değil. Enflasyon düzeltmesi ile yeniden değerleme ayrı işlemler. Birinin yapılmaması, diğerinden yararlanılamayacağı anlamına gelmiyor.

Yeniden değerlemede kıymetin kayıtlı değeri ile birikmiş amortismanı aynı oranla artırılıyor. Net değerde oluşan artış, bilançonun pasifinde özel bir fon hesabında izleniyor ve bu artış için ayrıca vergi ödenmiyor. Amortisman artık yükselen değer üzerinden ayrılıyor. Gider veya maliyet büyüyor, kazanca yansıdığı ölçüde de vergi matrahı küçülüyor.

294 bin 600 TL’lik ilave amortisman

Rakamla anlatalım. Önceki yıllarda alınmış, amortismana esas kayıtlı değeri 10 milyon TL olan bir makinenin amortisman oranı %20 olsun. Kalan amortisman süresinin yeterli olduğunu ve bu yılın önceki geçici vergi dönemlerinde yeniden değerleme yapılmadığını varsayalım.

%19,64’lük artışla makinenin değeri 11 milyon 964 bin TL’ye çıkar. Yeniden değerleme yapılmazsa dokuz aylık amortisman 1 milyon 500 bin TL’dir; yeniden değerleme sonrasında 1 milyon 794 bin 600 TL olur. Aradaki 294 bin 600 TL’lik ilave amortismanın tamamının dönem kazancından indirildiğini ve kurumlar vergisi oranının %25 olduğunu varsayarsak, hesaplanan geçici vergi 73 bin 650 TL azalır.

İşletme bu sonuç için yeni makine almıyor, ilave harcama yapmıyor. Elindeki varlık üzerinden kanunun tanıdığı hakkı kullanıyor. Ancak üretimde kullanılan makinelerin amortismanı stok maliyetine girdiğinden, artışın tamamı aynı dönemde gider yazılmayabilir. Vergi etkisi, maliyetlerin hangi dönemde giderleştiği dikkate alınarak hesaplanmalı.

“Gerçek değer” ifadesini dikkatli kullanmak gerekiyor

Meselenin bir de bilanço tarafı var. Enflasyon bina, makine ve ekipmanın yenileme maliyetini artırırken kayıtlardaki değerler aynı hızla yükselmiyor. Yeniden değerleme bu eskimiş tutarları güncelleyerek bilançonun işletmenin durumunu daha sağlıklı göstermesine yardım ediyor.

Yalnız “gerçek değer” ifadesini dikkatli kullanmak gerekiyor. Yeniden değerleme bir ekspertiz değil, kanuni oranla yapılan bir güncelleme. Varlığı piyasa değerine taşıdığı söylenemez. Söylenebilecek olan, enflasyonla aşınmış kayıtlı değerlerin gerçeğe biraz daha yaklaştığıdır.

Fon hesabı özkaynağı da büyütür; borçların özkaynaklara oranı gibi göstergeler buna göre değişir. Ama kasaya para girmez. Bilanço rakamlarının yükselmesi, tek başına ödeme gücünün ya da nakit akışının iyileştiğini göstermez.

Uygulama herkesi ve her varlığı kapsamıyor. Esas olarak tam mükellefiyete tabi, bilanço esasına göre defter tutan gelir ve kurumlar vergisi mükellefleri yararlanabiliyor; işletme hesabı esasına göre defter tutanlar kapsam dışında. Amortismana tabi olmayan arsa ve araziler ile aynı hesap döneminde aktife giren kıymetler yeniden değerlenemiyor. Kıymetli maden sektöründe enflasyon düzeltmesine devam eden mükelleflerin durumu ayrıca değerlendirilmeli. Diğer kanuni sınırlamaların da kıymet bazında kontrol edilmesi gerekiyor.

Kıymet satıldığında ise vergi hesabı değişiyor

%19,64 dokuz aylık döneme ait oran. Yılın önceki geçici vergi dönemlerinde değerleme yapılmışsa bu oran doğrudan uygulanmaz; aynı artış iki kez kullanılmamalı. Yıl sonunda ise o dönem için açıklanacak oran esas alınacak. Uygulama isteğe bağlı olduğundan hangi kıymetin değerleneceğine işletme karar veriyor.

Kıymet satıldığında ise vergi hesabı değişiyor. Yeniden değerlenen kıymet satıldığında, sermayeye eklenmemiş ve özel fon hesabında duran değer artışı birikmiş amortisman gibi işlem görüyor. Satış kazancı hesaplanırken kıymetin kayıtlı değerinden düşülüyor ve vergiye tabi kazancı artırıyor. Kullanım süresince yüksek amortismanla sağlanan avantaj, satışla birlikte düşünüldüğünde bir vergi ertelemesine dönüşebiliyor.

Fon satıştan önce sermayeye eklenmişse bu tutar satış kazancının hesabında dikkate alınmıyor. Sermayeye ekleme dışındaki hesap aktarımları veya işletmeden çekişler ise vergileme doğurabilir. Satışı planlanan varlıklarda bugünkü amortisman avantajı ile ileride doğacak satış vergisi birlikte hesaplanmalı.

Geçici vergi hazırlığında yalnızca gelir ve gider hesaplarına bakmak yetmez. Amortisman listeleri yeniden değerleme yönünden de kontrol edilmeli. Bu hak kullanılmadığında varlıklar eskimiş değerlerle görünmeye devam eder, indirilebilecek amortisman da eksik kalır.

Öncelikle iki tepe-not düşeyim. Geçenlerde bir arkadaşım, tanıdığı mühendislerin SpaceXai’daki pozisyonlar için görüşmeye gittiğini ve Musk’ın görüşmeyi kendisinin yapmak için karşılarına çıktığını anlattı. Söyledikleri her şeyi Musk zaten biliyormuş ve onu hiç şaşırtamamışlar. Görüşmenin sonucunu bilmiyorum ama arkadaşım “Musk kesin uzaylı ya da yapay zekâ ile çalışan bir makine; bu kadar çok şeyi bilmesine imkân yok” dediklerini aktardı. Buna Nostradamus problemi diyebiliriz. Anlattıkları nedeniyle belirli bir pozisyonda bulunan birinin bu pozisyonda bulunmasını sağlayan öngörüler nedeniyle inanılmaz bulunması genlerimizdeki güzel bir arıza.

İkinci not, Musk’ın kaderi ile ilgili ve kendisinin kaybedecek tarafta olduğunu söyleyebiliyorum. Komünist ve sosyalist ideolojinin babalarından sayılan Karl Marks’ın sınıf çelişkisi üzerinden Hıristiyanlığın kutsal kitabı İncil’deki Habil-Kabil hikâyesini yeniden yazması, devrimin asıl yaratıcı dinamiklerini barındıran İngiltere’deki sanayi devriminin içinde yer alan Friedrich Engels’in sanayici bakış açısını karanlığa gömen etken olmuştur. Marksistler, bu yeni dinin rahip ve papazları olarak dünyanın en büyük ruhban sınıfını oluştururken çeşitli sınıflar tarafından yaygın olarak kabul edilmişlerdir. Bunların üretim ilişkileri içinde nerede yer aldığını algılayamayan işçi sınıfı ise, bu hatasını tarih sahnesinden silinerek ödemiştir.

Günümüzde ABD seçimlerini Sırbistan seçimlerinden ayrı değerlendirmek, yanıltıcı bir yoruma neden olacaktır. Sırbistan’da toplumun temel ihtiyaçlarını karşılayanların seçilmesini sağlayan öğrenci listesi ile ABD’de Donald Trump’ın kanadını kıran çok toplumlu ittifak yeni dünyanın iki kutbunu oluşturmaktadır. Üretici güçler ve tüketici güçler arasındaki çelişkide ikincisini her şeyden eşit pay alma hakkını kendisinde gören demokratlar olduğu açık. Birinci taraf, Gazi Mustafa Kemal’in ölümünden beri boşta ve o boşluğu ancak o vasıflara sahip birinin liderliğindeki güç doldurabilecek.

Bu denklemde en garip oyuncu, Türkiye’de 25 tane veri merkezinin inşası sürerken Musk’ın Teksas’taki veri merkezi planlarının aksayacağını belirterek sevinenler olarak bizleriz. Herkes, Musk’ın 450 milyon doların üzerinde kaynakla desteklediği Cumhuriyetçilerin Teksas’ı kaybetmesini zafer çığlıkları ile kutluyor. Bu ne perhiz, ne lahana turşusu. Biz yapay zekâda bir merkez olma iddiamızı dile getirirken bu başarısızlık ihtimaline sevinmek, bizim DNA’mıza işlemiş bir hastalıktır. Biz cenaze evine çorba götürürken başarılı olanı “ama”lı cümlelerle itibarsızlaştırmayı gelenek haline getirmiş garip bir toplumuz.

Oysa Musk seçimlerden önce Trump’ı desteklemiyor; Demokratlara oy vermenin kendi vizyonu doğrultusundaki ilerlemeye nasıl zarar vereceğini anlatıyordu. Hisse değerlerindeki erimeye sevinen arkadaşların aslında ne olduğundan bir haberi yok. Bu nedenle konuyu insanlarla değil Gemini ile ele almayı tercih ettim. Şu sonuç karşıma çıktı:

Elon Musk'ın 2026 seçimi (Kasım 2026 ara seçimleri / midterm elections) öncesinde ve başkanlık seçimi sürecinde Demokratlara karşı takındığı tavır, temel olarak 2024'te başlattığı retoriğin bir devamı niteliğindedir.

Musk, 2026 ara seçimlerine doğru giderken ve seçim öncesi dönemde Demokrat Parti'nin kazanması durumunda yaşanacaklara ilişkin uyarılarını şu ana başlıklar üzerinden sürdürmüştür:

1. DOGE (Hükümet Verimliliği Departmanı) Reformlarının Engellenmesi Uyarısı

Musk, Trump yönetimiyle birlikte hayata geçirdiği Hükümet Verimliliği Departmanı (DOGE) bünyesindeki radikal harcama kesintilerini ve kamu bürokrasisini küçültme adımlarını merkeze koymuştur.

• Söylemi: Demokratların Temsilciler Meclisi veya Senato'da çoğunluğu ele geçirmesi halinde, bürokraside başlattıkları bu "temizliğin" ve kamu harcamaları kısıntılarının yasama kanadında bloke edileceğini savunmuştur.
• Uyarısı: Demokratların kazanmasının federal borç krizini derinleştireceğini ve DOGE'nin reform yapma kabiliyetini felç edeceğini iddia etmiştir.

2. Sınır Güvenliği ve Yasal Düzenlemeler

Musk, 2024 seçimlerinde de sıklıkla dile getirdiği göçmenlik ve eyaletlerin oy kullanma yasaları konusundaki ısrarını sürdürmüştür.

• Söylemi: Kongre'de Demokrat çoğunluğunun oluşmasının, oy kullanma süreçlerinde kimlik doğrulama (Voter ID) zorunluluğunu getiren yasaları engelleyeceğini ve sınır güvenliği politikalarını geriye götüreceğini öne sürmüştür.
• Uyarısı: Seçmen kütüklerinin ve eyalet düzeyindeki seçim kurallarının yapısını korumak için Cumhuriyetçilerin Kongre kontrolünü ellerinde tutması gerektiğini savunmuştur.

3. İnovasyon, YZ ve İfade Özgürlüğü Üzerindeki Federal Baskı

Musk, özellikle yapay zekâ düzenlemeleri (AI regulation) ve sosyal medya üzerindeki içerik denetimleri (dezenformasyon yasaları) başlığında Demokrat yönetimi ve vekilleri hedef almıştır.

• Söylemi: Demokratların olası bir zaferinde, yapay zekâ geliştiricilerine ağır yükümlülükler getirecek federal düzenlemeleri devreye sokacağını ve X (eski adıyla Twitter) gibi platformlar üzerindeki ifade özgürlüğü alanını daraltmaya çalışacaklarını ileri sürmüştür.

Özetle: Elon Musk, 2026 seçimleri öncesinde seçmenlere “DOGE ile başlatılan devletin küçültülmesi, bürokrasinin azaltılması ve sınır güvenliğinin sağlanması hamlelerinin yarıda kalmaması için Kongre dengelerinin korunması gerektiği” mesajını vermiş; Demokratların kazanmasını reformların kilitlenmesi olarak nitelendirmiştir.

Gemini’ın Elon Musk’ın istikrarlı bulduğu duruşunu yeterince açıklıkla ortaya koyduğunu düşünüyorum. Bizim de siyasetin ısındığı bu dönemde yapay zekâ politikalarımızı belirlerken bu üç konuda nerede durduğumuzu netleştirmemiz gerekiyor. Bu bizi taraftar olmaktan çıkarıp kendi hayatımıza taraf olduğumuz bir noktaya taşıyacak ve bu noktayı yapay zekâ ile birlikte korumamızı sağlayacak tek kozumuzdur.

Bunu yazdıktan sonra, konuyu daha iyi anlamak için, ABD’de rekabet eden iki siyasi partinin ne olduklarını ve seçim sonuçlarının Türkiye’ye etkisini değerlendirmek gerekiyor. Önce seçimin kazananı Demokrat Parti ile başlayalım.

Dünden bugüne Demokrat Parti

Amerika Birleşik Devletleri’nin en eski aktif siyasi partisi olan Demokrat Parti (Democratic Party), tarihsel kökleri, geçirdiği ideolojik dönüşümler ve günümüzdeki modern politik çizgisi bakımından oldukça dinamik bir yapıya sahiptir.

1. Parti Tarihi ve Kökeni

Demokrat Parti’nin tarihi, ABD’nin kuruluş yıllarına ve partiler sisteminin evrimine dayanır:

• Jefferson dönemi (1790’lar):Demokrat Parti’nin düşünsel kökleri, Thomas Jefferson ve James Madison tarafından kurulan Demokratik-Cumhuriyetçi Parti’ye (Democratic-Republican Party) uzanır.O dönemde bu çizgi, Alexander Hamilton’ın güçlü merkezi devlet anlayışına karşı tarıma dayalı, yerel (eyalet) yönetimleri ve bireysel özgürlükleri savunan bir yapıydı.
• Andrew Jackson ve Modern Doğuş (1828):Modern anlamda Demokrat Parti’nin kurucusu olarak Andrew Jackson kabul edilir.1828’de seçilen Jackson, "halkın partisi" vurgusuyla popülist ve elit karşıtı bir söylem geliştirdi. Bu dönemde oy kullanma haklarının genişletilmesiyle parti kitle partisine dönüştü.
• Büyük İdeolojik Dönüşüm (1930’lar - "New Deal"): İlk dönemlerinde daha muhafazakar, küçük devleti ve eyalet haklarını savunan Demokratlar, 1929 Büyük Buhranı sonrası Franklin D. Roosevelt (FDR) önderliğinde köklü bir dönüşüm yaşadı. New Deal (Yeni Mutabakat) politikalarıyla sosyal devlet, işçi hakları ve ekonomiye devlet müdahalesi partinin ana sütunu haline geldi.
• Sivil Haklar ve İdeolojik Sabitlenme (1960’lar): Lyndon B. Johnson döneminde kabul edilen 1964 Sivil Haklar Yasası (Civil Rights Act) ile parti; sosyal adalet, azınlık hakları ve ilerici (progressive) sosyal politikaların merkezi oldu. Bu süreçte güneydeki geleneksel muhafazakar seçmen tabanı Cumhuriyetçi Parti’ye kayarken, kentli, eğitimli ve azınlık seçmenler Demokrat Parti çevresinde kümelendi.

2. Günümüz Politik Bakış Açıları (Parti İdeolojisi)

Günümüz Demokrat Partisi, genel hatlarıyla merkez-sol, sosyal liberal ve ilerici (progressivist) bir ideolojik yelpazeyi temsil eder. Partinin temel politika sütunları şunlardır:

A. Ekonomi ve İnceleme Politikaları

• Sosyal Devlet ve Gelir Adaleti: Serbest piyasa ekonomisini desteklemekle birlikte, devletin denetleyici ve düzenleyici rolünü savunurlar.
• Vergilendirme: Yüksek gelir grupları ve büyük korporasyonlar üzerindeki kurumlar/gelir vergisi oranlarının artırılması, orta ve alt gelir gruplarına yönelik vergi indirimleri.
• İşçi ve Sendika Hakları: Asgari ücretin yükseltilmesi, sendikalaşma haklarının korunması ve güçlü iş kanunları.

B. Sağlık, Eğitim ve Sosyal Güvenlik

• Kamusal Sağlık Erişimi: Obamacare (Affordable Care Act) gibi düzenlemelerle sağlık sigortasına erişimi artırma; Medicare ve Medicaid gibi kamusal sağlık programlarını genişletme.
• Eğitim: Kamusal eğitime daha fazla bütçe ayrılması, yükseköğretimdeki öğrenci kredisi borçlarının hafifletilmesi veya silinmesi.

C. Toplumsal Haklar ve İlericilik (Progressivism)

• İnsan Hakları ve Eşitlik: LGBT+ hakları, kadın hakları (özellikle kürtaj erişiminin yasalarla korunması), ırksal eşitlik ve adalet reformları.
• Göçmenlik: Düzensiz göçmenler için insani çözüm yolları, vatandaşlık patikası oluşturulması ve sığınmacı haklarının gözetilmesi.

D. Çevre ve İklim Değişikliği

• Yeşil Dönüşüm: İklim değişikliğini varoluşsal bir tehdit olarak görme; yenilenebilir enerjiye yatırım yapılması, fosil yakıt bağımlılığının azaltılması ve Paris İklim Anlaşması gibi küresel sözleşmelere tam uyum.

E. Dış Politika

• Çok Taraflılık (Multilateralism): Uluslararası kurumlara (BM, NATO vb.) ve küresel müttefiklik ilişkilerine güçlü vurgu.
• Diplomasi ve Küresel İş Birliği: Tek taraflı askeri müdahaleler yerine uluslararası hukuk, diplomasi ve yumuşak güç (soft power) kullanımı.

3. Parti İçi Kanatlar (İç Dinamikler)

Demokrat Parti tek tip bir yapı değildir; bünyesinde farklı kanatları barındırır:

1. Merkezciler / Ilımlılar (Centrists / Moderates): (Örn: Joe Biden, Kamala Harris) Piyasa ekonomisini, güçlü dış politikayı ve kademeli sosyal reformları savunurlar.
2. İlericiler / Sol Kanat (Progressives): (Örn: Bernie Sanders, Alexandria Ocasio-Cortez) Everyone for Medicare (Herkes için tek tipli kamusal sağlık), ücretsiz üniversite eğitimi, servet vergisi ve radikal çevre politikaları (Green New Deal) gibi daha köklü reformları öne çıkarırlar.
3. Muhafazakar / Bölgesel Demokratlar: Sayıları azalmış olmakla birlikte, özellikle kırsal eyaletlerden gelen ve silah hakları veya mali konularda daha muhafazakar davranabilen üyelerdir.

Dünden bugüne Cumhuriyetçi Parti

Amerika Birleşik Devletleri'nin iki ana siyasi gücünden biri olan ve GOP (Grand Old Party - Büyük Eski Parti) olarak da bilinen Cumhuriyetçi Parti, kökleri 19. yüzyılın kölelik karşıtı mücadelelerine dayanan, zaman içinde köklü ideolojik dönüşümler geçirmiş bir siyasi gelenektir.

1. Cumhuriyetçi Parti'nin Kökeni ve Tarihsel Gelişimi

Cumhuriyetçi Parti, tarihsel olarak Demokrat Parti'den daha sonra kurulmuş olmasına rağmen ABD tarihinin yönünü belirleyen en kritik kırılma noktalarında ana aktör olmuştur:

• Kuruluş ve Kölelik Karşıtlığı (1854): Parti, 1854 yılında Whig Partisi'nin dağılması üzerine köleliğin yeni eyaletlere yayılmasına karşı çıkan Kuzeyli sanayiciler, çiftçiler ve aktivistler tarafından kuruldu. Partinin temel kuruluş amacı, federal devletin yetkilerini kullanarak kölelik kurumunun yayılmasını engellemekti.
• Abraham Lincoln ve İç Savaş (1860'lar): Partinin ilk başkanı 1860'ta seçilen Abraham Lincoln Cumhuriyetçiler, ABD İç Savaşı'nı kazanarak Birliği (Union) korudu ve köleliği tamamen kaldıran 13. Anayasa Değişikliği'ni hayata geçirdi. Bu dönemde Parti; güçlü federal hükümet, Kuzey sanayisini koruyan yüksek gümrük tarifeleri ve altyapı/demiryolu yatırımlarını savunan bir çizgideydi.
• Büyük Sanayileşme ve Serbest Piyasa Dönüşümü (1870-1920'ler): İç Savaş sonrasında Parti, hızla büyüyen Amerikan sanayisinin, büyük şirketlerin ve serbest piyasa kapitalizminin temsilcisine dönüştü. Devletin ekonomiye müdahalesine karşı çıkan (laissez-faire) bakış açısı bu dönemde partinin ana omurgasını oluşturmaya başladı.
• Büyük Dönüşüm ve Güneydoğu Stratejisi (1960-1980'ler): 1960'larda Demokrat Parti'nin sivil haklar yasalarını desteklemesiyle, muhafazakar Güney eyaletleri Cumhuriyetçi Parti'ye kaydı ("Southern Strategy"). Ronald Reagan'ın 1980'deki başkanlığıyla birlikte modern Cumhuriyetçi ideoloji netleşti: küçük devlet, düşük vergiler, güçlü milli savunma ve geleneksel sosyal değerler.
• Trump Dönemi ve Popülist Dönüşüm (2016 - Günümüz): Donald Trump'ın yükselişiyle parti; geleneksel serbest ticaretçi ve müdahaleci dış politika çizgisinden saparak sağ popülist, ulusçu ve korumacı bir çizgiye ("America First / Yeniden Büyük Amerika") evrildi.

2. Bugünün Cumhuriyetçi Parti Bakış Açısı ve Temel Politikaları

Günümüz Cumhuriyetçi Partisi ağırlıklı olarak sağ-muhafazakar, serbest piyasacı ve ulusal-popülist bir yelpazede yer alır.

A. Ekonomi, Vergi ve Düzenlemeler

• Küçük Devlet ve Düşük Vergiler: Şirketler ve bireyler üzerindeki vergi yükünün azaltılmasının yatırımları ve istihdamı artıracağına inanırlar (Arz Yönlü Ekonomi / Supply-Side Economics).
• Deregülasyon (Düzenlemelerin Kaldırılması): İş dünyası ve enerji sektörü üzerindeki bürokratik engellerin ve çevre düzenlemelerinin kaldırılmasını savunurlar.
• Korumacı Ticaret Politikaları: Geleneksel serbest ticaret anlayışının aksine, yerli üretimi ve Amerikan işçisini korumak amacıyla ithal ürünlere yüksek gümrük tarifeleri uygulanmasını desteklerler.

B. Dış Politika ve Güvenlik ("Önce Amerika")

• İzolasyonizm ve İşlemcilik (Transactionalism): Küresel taahhütler ve uluslararası kurumlardan (BM, iklim anlaşmaları vb.) ziyade doğrudan ABD'nin ulusal çıkarlarına odaklanan tek taraflı bir dış politika.
• Sınır Güvenliği ve Göç: Yasa dışı göçe karşı son derece sert tedbirler, sınırların fiziki ve askeri olarak tahkim edilmesi, kitlesel sınır dışı etme politikaları.
• Askeri Caydırıcılık: Küresel müdahalelere şüpheyle yaklaşmakla birlikte, Amerikan ordusunun teknolojik ve askeri üstünlüğünün ("Barış için Güç" / Peace through Strength) korunmasını savunurlar.

C. Toplumsal ve Sosyal Politikalar (Sosyal Muhafazakarlık)

• Geleneksel Değerler ve Aile: Dini özgürlüklerin korunması, geleneksel aile yapısının desteklenmesi.
• Kürtaj ve Bireysel Haklar: Kürtaj erişimine yönelik kısıtlamaları (pro-life) ve Anayasa'nın 2. Maddesi kapsamındaki bireysel silah taşıma haklarını (pro-gun) ateşli şekilde savunurlar.
• Eğitim ve Kültür Savaşları: Okullarda muhafazakar/yerel kontrolü savunma; müfredatlarda eleştirel ırk teorisi veya cinsiyet kimliği temalı derslere karşı çıkma.

D. Enerji ve Çevre

• Geleneksel Enerji Bağımsızlığı: Petrol, doğal gaz ve kömür üretiminin maksimum seviyeye çıkarılmasını ("Drill, baby, drill") ve enerji bağımsızlığını savunurlar. Yeşil enerji sübvansiyonlarına ve katı emisyon kısıtlamalarına karşı çıkarlar.

3. Parti İçi Güncel Kanatlar

Cumhuriyetçi Parti günümüzde homojen bir yapı değildir:

1. MAGA / Ulusal Popülistler: Trump hareketi etrafında şekillenen, küreselleşme karşıtı, göç karşıtı, korumacı ve partinin ezici çoğunluğunu oluşturan baskın kanat.
2. Geleneksel / Kurumsal Muhafazakarlar: Serbest ticareti, geleneksel NATO ittifaklarını ve mali disiplini öne çıkaran serbest piyasa yanlısı grup (Sayıları azalmıştır).
3. Özgürlükçüler (Libertarian-leaning): Devletin hem ekonomideki hem de bireysel yaşam üzerindeki rolünü tamamen minimuma indirmek isteyen radikal küçük devlet savunucuları.

Demokrat/Cumhuriyetçi dengesindeki değişim neleri dönüştürür?

Yapay zekâ ile bu konuyu ele alırken Gemini’dan kendisini siyaset bilimi ve tarihte yüksek lisans yapmış bir mühendis olarak şekillendirmesini istedim. Yanıt hemen geldi.

Bir mühendis gözüyle sistemik girdileri, çıktıları ve geri besleme döngülerini (feedback loops) incelemeyi; siyaset bilimi ve tarih lensiyle de güç dengelerini, kurumsal dönüşümleri ve tarihsel süreklilikleri harmanlayarak ABD seçimlerinin küresel ve yapısal etkilerini değerlendirmek oldukça ufuk açıcıdır.

Mühendislik formasyonum bana olayları lineer bir düzlemde değil, karmaşık ağlar ve "kelebek etkisi" yaratan tetikleyiciler olarak okuma alışkanlığı kazandırdı. Siyaset bilimi ve tarih ise bu dinamiklerin insan tarihi boyunca nasıl tekerrür ettiğini veya hangi kırılma noktalarıyla evrildiğini gösteriyor.

ABD seçimlerinin küresel sistem üzerindeki etkilerini jeopolitik, ekonomik ve teknolojik olmak üzere üç ana eksende inceleyebiliriz:

1. Jeopolitik ve Güvenlik Mimarisi: Çok Kutupluluğa Geçişte "Stratejik İstikrarsızlık"

Tarihsel olarak büyük güçlerin liderlik değişimleri, uluslararası sistemdeki dengeyi yeniden tanımlar. Bugün dünyamız tek kutuplu (Pax Americana) yapının çözüldüğü, iki kutupluluğun (Soğuk Savaş dönemi) ötesine geçip çok kutuplu ama kaotik bir geçiş evresine ("Interregnum" - Eski dünyanın öldüğü, yenisinin henüz doğamadığı ara dönem) evrildi.

• Güvenlik Taahhütlerinin Yeniden Tasarımı: Mühendislikte bir sistemin yükü kaldırma kapasitesi (load capacity) vardır. ABD'nin küresel güvenlik şemsiyesi (NATO, Asya-Pasifik ittifakları) artık tek başına tüm sistemi finanse edemeyeceği veya taşımakta zorlandığı bir mali yüke dönüştü. Seçim sonuçları, Amerikan dış politikasında ya izolasyonist/korumacı reflekslerin (America First) ya da daha seçici, işlemci (transactional) ortaklıkların ağırlık kazanmasını tetikler.
• Tarihsel Paralellik: yüzyılın sonundaki İngiliz hegemonyasının göreceli zayıflama sürecine (Pax Britannica'nın alacakaranlığına) benzer şekilde, Washington da doğrudan müdahaleler yerine "vekiller ve ekonomik duvarlar" üzerinden bir stratejiye kayıyor. Bu durum, bölgesel aktörlerin (Orta Doğu, Doğu Avrupa, Hint-Pasifik) kendi güvenlik mimarilerini kendilerinin inşa etme zorunluluğunu doğuruyor.

2. Küresel Ekonomi, Tedarik Zincirleri ve "Tekno-Milliyetçilik"

Mühendislik perspektifinden bakıldığında, küreselleşme döneminin en büyük mühendislik harikası Just-In-Time (Tam Zamanında Üretim) ve küresel entegre tedarik zincirleriydi. Ancak jeopolitik rekabet, bu optimizasyonu bozdu ve sisteme kasıtlı "sürtünmeler" (frictional losses) eklendi.

• Korumacılık ve Tarifeler: ABD seçimlerinin doğrudan yansıması olarak ticaret savaşları, gümrük tarifeleri ve stratejik sektörlerde (yarı iletkenler, elektrikli araçlar, yeşil enerji) korumacı politikalar kalıcı hale geliyor.
• Tedarik Zincirlerinde Rezerv (Reshoring/Friendshoring): Küreselleşmenin yerini "güvenli coğrafyalarda üretim" (friend-shoring) alıyor. Çip krizleri ve lojistik kırılganlıklar, devletleri tedarik hatlarını çeşitlendirmeye zorladı. Bu da ekonomik verimliliğin bir kısmının jeopolitik güvenlik uğruna feda edildiği yeni bir ekonomik model demektir.

3. İklim Krizi, Enerji Jeopolitiği ve Teknoloji Yarışı

Siyaset bilimi ve tarihin kesişim kümesinde "enerji devrimleri" yatar. Sanayi Devrimi kömürle, 20. yüzyıl petrolle şekillendi; 21. yüzyıl ise yarı iletkenler, yapay zeka ve yenilenebilir enerji ekseninde şekilleniyor.

• Yeşil Enerji Politikalarındaki Dalgalanmalar: ABD'deki iktidar ve politika değişimleri, ülkenin iklim anlaşmalarına yaklaşımını doğrudan etkiliyor. Ancak burada ilginç bir dinamik var: Eyalet bazındaki teknolojik yatırımlar ve özel sektörün enerji dönüşümü dinamikleri (Güneş, rüzgar, nükleer, hidrojen), merkezi siyasi rüzgarlardan bağımsız olarak kendi momentumunu (atalet - inertia) kazanmış durumda.
• Yapay Zeka ve Dijital Demir Perde: ABD ile Çin arasındaki teknoloji savaşı, sadece çip üretimiyle sınırlı değil; yapay zeka etiği, veri egemenliği ve siber güvenlik standartlarının belirlenmesinde küresel bir standartlar savaşına dönüştü. Seçimlerin sonucu, bu teknolojik "bifürkasyonun" (çatallanmanın) hızını tayin ediyor.

Sonuç Yerine: Sistemik Bir Değerlendirme

Tarih bize gösteriyor ki, büyük imparatorluklar dışarıdan gelen tehditlerden ziyade içlerindeki yapısal gerilimler ve maliyet yönetimi sorunları nedeniyle dönüşürler. ABD seçimleri, bu küresel dönüşümün hızlandırıcısı veya yavaşlatıcısı olabilir, ancak yönünü tamamen tersine çeviremez.

Bir mühendis mantığıyla söylemek gerekirse: Sistemdeki entropi (düzensizlik) artıyor. Önemli olan, bu tür küresel şoklar karşısında ulusların ve yapıların esnekliğini (resilience) artırarak adaptasyon becerisi geliştirebilmesidir.

Yapay zekâ pazarı bu gelişmeden nasıl etkilenecek?

Yapay zekâ eylem planı ile önemli bir rota çizen Türkiye açısından bakınca, son olarak bu değişimin yapay zekâ yatırım ve operasyonlarını nasıl etkileyeceğini incelemek istiyorum. Bunun, Türkiye’nin yeni oluşan tabloyu anlayarak daha az hasar görmesini sağlamasını diliyorum. Sorumu yapay zekâ odaklı şirketlerin hisse değerlerindeki düşüşle bağlantılı olarak sordum ve Gemini ne demek istediğimi rahatça anladı. 

Yapay zekâ (YZ) odaklı ABD'li teknoloji devlerinin ve donanım sağlayıcılarının hisse değerlerindeki geri çekilme, ekonomi literatüründe "Sermaye Harcaması (CapEx) ile Gelir Büyümesi Arasındaki Asimetri" ve "Amortisman Baskısı" olarak tanımlanan klasik bir makro-finansal düzeltme sürecidir.

Bu durumu sadece geçici bir borsa dalgalanması olarak değil, YZ ekosisteminin evriminde mantıksal bir evre değişikliği olarak okumak gerekir.

1. Ekonomik Analiz: Hisse Düşüşlerinin Temel Dinamikleri

• Yatırımın Geri Dönüşü (ROI) Gecikmesi: Şirketler (hyperscaler'lar) milyarlarca dolarlık devasa veri merkezlerine, çip stoklarına ve enerji altyapılarına yatırım yaptılar. Ancak mikroekonomik düzeyde, bu altyapılardan elde edilen nihai tüketici/kurumsal yazılım gelirleri, katlanarak artan sermaye harcamalarını (CapEx) rasyonelize edecek hıza henüz ulaşamadı. Piyasa, "Harcanan her 1 dolar kaç dolar nakit akışı yaratıyor?" sorusunu sormaya başladığında değerlemeler sıkılaşır.
• Erken Amortisman ve Yüksek İşletme Maliyetleri (OPEX): YZ donanımlarının (örneğin GPU küme mimarilerinin) teknolojik ömrü son derece kısadır. Şirketler devasa bilanço kalemlerini amortize etmekle kalmayıp, elektrik ve soğutma gibi devasa işletme maliyetleriyle (OPEX) yüzleşmektedir.
• Makro Borçlanma ve Sermaye Maliyeti: Sermaye maliyetinin (faiz oranları ve kaynak bulma zorluğu) sıfır olmadığı bir konjonktürde, piyasa sadece "gelecek vaad eden vaatleri" değil, serbest nakit akışını (Free Cash Flow) fiyatlamaya başlar.

2. Hisse Düşüşlerinin Yapay Zekânın Gelişimine Etkileri

Ekonomik perspektiften bakıldığında, hisse fiyatlarındaki düşüş YZ'nin "fişini çekmez"; aksine gelişim yörüngesini nicelikten (brute-force scaling) niteliğe (verimlilik ve iş modeli) kaydırır.

A. "Brute-Force" Model Büyütmeden Algoritmik Verimliliğe Geçiş

Sermayenin sınırsız olduğu dönemde temel yaklaşım, modelleri parametre boyutu ve veri merkezi hacmi olarak devasa boyutlara taşımaktı (Scaling Law). Hisse düşüşleri ve sıkılaşan bütçeler:

• Araştırmacıları daha az hesaplama gücüyle (compute) daha yüksek performans veren mimarilere (SLM - Small Language Models, kuantizasyon, pruning, MoE - Mixture of Experts) yöneltir.
• Şirketler sadece çip satın alarak büyümek yerine, eldeki donanımı optimum veriyle eğitmeye odaklanır.

B. Teknoloji Ekosisteminde Konsolidasyon ve Ayıklanma

• Start-up Temizliği (Shake-out): Sadece "wrapper" (mevcut dev modellerin üzerine basit arayüz yazan) olan ve kendi nakit akışını yaratamayan girişimler için sermaye kuruyacaktır. Bu durum piyasadaki balonu temizler.
• Devlerin Dominansı: Bilanço gücü ve nakit rezervi yüksek olan birkaç dev oyuncu, değer kaybetmiş yenilikçi girişimleri ucuza bünyesine katarak pazar payını artırır (M&A dalgası).

C. Açık Kaynak (Open-Source) Ekosisteminin Öne Çıkması

Piyasaların yüksek lisanslama maliyetli kapalı modelleri (Proprietary AI) bütçe açısından sorgulaması, maliyet etkin açık ağırlıklı (open-weight) modellere talebi artırır. Bu da teknolojinin demokratikleşmesini ve kurumların kendi altyapılarında daha ucuza model çalıştırmasını teşvik eder.

D. Temel Araştırmadan "Uygulamalı Sanayiye" Kayış

Yatırımcı baskısı, YZ şirketlerini "genel yapay zeka (AGI) ne zaman gelecek?" söyleminden çıkarıp, sektöre özgü (biotech, finans, üretim, lojistik) doğrudan getiri sağlayan dikey çözümler üretmeye zorlar.

Özet Değerlendirme: Tarihsel olarak demiryolları, internet (Dot-com dönemi) veya telekomünikasyon altyapı krizlerinde de aynı süreç yaşanmıştır: Altyapı balonu patlar veya sertçe düzeltme yer, ancak üzerine inşa edilen altyapı kalır.

Hisse değerlerindeki düşüş, yapay zekânın "spekülatif büyüme" evresinden çıkıp "iktisadi rasyonelleşme ve endüstriyel entegrasyon" evresine geçtiğinin kanıtıdır. YZ'nin gelişimi yavaşlamayacak; aksine sermaye israfı azalacak ve gerçek katma değer üreten teknolojik mimariler hayatta kalacaktır.

Enflasyon dinamiklerinin analizinde yurt içi üretici fiyat endeksi (Yİ-ÜFE) ile tüketici fiyat endeksi (TÜFE) arasındaki ilişki, fiyat oluşum süreçlerinin niteliğini anlamak açısından önemli bir gösterge sunmaktadır. Türkiye ekonomisinde 2026 yılının Şubat–Ekim döneminde gözlemlenen ÜFE–TÜFE makasının yön değiştiren yapısı, enflasyonun tek boyutlu bir süreç olmaktan uzak olduğunu ve çoklu dinamikler altında şekillendiğini göstermektedir.

Bu çalışmanın amacı, söz konusu makas hareketlerinden hareketle enflasyonun talep, maliyet ve bölüşüm boyutlarını birlikte değerlendirmek; sıkı para politikasının fiyat istikrarı üzerindeki etkilerini ve bu politikanın üretim ile gelir dağılımı bakımından ortaya çıkarabileceği maliyetleri sorgulamaktır.

Çalışmada TÜFE ile Yİ-ÜFE’nin aylık değişim oranları karşılaştırılmış; makas, Yİ-ÜFE aylık değişim oranından TÜFE aylık değişim oranının çıkarılmasıyla hesaplanmıştır. Pozitif değer Yİ-ÜFE artışının, negatif değer ise TÜFE artışının daha yüksek olduğunu ifade etmektedir. Bu karşılaştırma, fiyatların üretim ve tüketim aşamalarındaki hareketlerini betimlemeye yardımcı olur; ancak tek başına enflasyonun nedenini, maliyetlerin tüketici fiyatlarına geçişkenliğini veya para politikasının nedensel etkisini ölçmez. Endekslerin kapsadığı mal ve hizmet bileşimi ile ağırlıkları farklıdır. Vergiler, hizmet fiyatları, ithal girdi maliyetleri, dağıtım zinciri, kur ve firmaların fiyatlama davranışları da makası etkileyebilir.

ÜFE ile TÜFE arasındaki farkı, aylık değişim oranları üzerinden değerlendirdiğimizde negatif makas (TÜFE > Yİ-ÜFE), tüketici fiyatlarındaki artışın üretici fiyatlarındaki artışı aştığını; pozitif makas (Yİ-ÜFE > TÜFE) ise üretici fiyatlarındaki artışın tüketici fiyatlarındaki artışın üzerinde olduğunu göstermektedir.

Grafik 1’de görüldüğü üzere, 2026 yılının Şubat–Ekim dönemine ilişkin veriler incelendiğinde, fiyat makasının sürekli yön değiştirdiği görülmektedir.

Şubat ayında TÜFE %2,96, Yİ-ÜFE %2,43 olarak gerçekleşmiştir. Mart ayında TÜFE %1,94’e gerilerken Yİ-ÜFE %2,30 olmuştur. Nisan ayında TÜFE %4,18, Yİ-ÜFE %3,17 olarak gerçekleşmiştir. Mayıs ayında ise TÜFE %1,71’e gerilerken Yİ-ÜFE %2,75’e yükselmiştir. Haziran ayında Yİ-ÜFE %1,80, TÜFE %0,99; Temmuz ayında TÜFE %1,78, Yİ-ÜFE %1,52; Ağustos ayında TÜFE %1,84, Yİ-ÜFE %2,57; Eylül ayında TÜFE %1,84, Yİ-ÜFE %2,07 olarak gerçekleşmiştir. Ekim ayında ise TÜFE %2,58’e yükselirken Yİ-ÜFE %1,65 olmuştur.

Bu dokuz aylık görünümde makasın işaretinin birkaç kez değişmesi, üretici fiyatlarındaki artışın tüketici fiyatlarına her ay aynı yönde ve aynı ölçüde aktarılmadığını göstermektedir. Bununla birlikte, tek başına makasın yön değiştirmesine bakarak firmaların kâr marjlarının arttığını ya da azaldığını söylemek doğru değildir ama bu değişim bir gösterge olarak dikkate alınmalıdır.

ÜFE–TÜFE makası, etkin talep ve maliyet baskısı

ÜFE–TÜFE makasının negatif olması (TÜFE > Yİ-ÜFE), tüketici fiyatlarındaki artışın üretici fiyatlarındaki artışı aştığını göstermektedir. Bu görünüm, tüketici piyasasında fiyatlama davranışlarının ve tüketici fiyatlarına yansıyan diğer maliyet unsurlarının önemini ortaya koymaktadır.

Buna karşılık pozitif makas (Yİ-ÜFE > TÜFE), üretici fiyatlarındaki artışın tüketici fiyatlarına aynı ölçüde yansıtılamadığını göstermektedir. Reel ücretlerdeki erozyon ve kredi koşullarındaki sıkılaşma, hanehalkı tüketimini sınırlamakta; bu durum firmaların maliyet artışlarını fiyatlara yansıtma kapasitesini kısıtlayabilmektedir. Dolayısıyla pozitif makas dönemleri yalnızca maliyet baskısını değil, aynı zamanda etkin talepteki zayıflamayı ve bunun üretim ile bölüşüm ilişkileri üzerindeki etkilerini de düşündürmektedir.

Bununla birlikte, ÜFE–TÜFE makası tek başına talep gücünün veya maliyet geçişkenliğinin kesin ölçüsü değildir. Hizmet fiyatları, vergiler, dağıtım maliyetleri, ithal girdiler ve piyasa yapısı da iki endeks arasındaki farkı etkileyebilmektedir. Bu nedenle makas, diğer ekonomik göstergelerle birlikte değerlendirilmelidir.

Enflasyonun bölüşüm boyutu ve reel gelirler

Enflasyon, yalnızca fiyatlar genel seviyesindeki artış değil, aynı zamanda bölüşüm ilişkilerinin yeniden şekillendiği bir süreçtir. Üretici fiyatlarındaki artışın tüketici fiyatlarına aktarılamadığı koşullarda firmaların kâr marjları üzerinde baskı oluşabilir. Diğer taraftan tüketici fiyatlarının ücretlerden daha hızlı artması, hanehalkının reel satın alma gücünü aşındırır.

Bu süreçte tüketim talebindeki daralma üretim ve yatırım kararlarını da etkileyebilir. Dolayısıyla enflasyonla mücadele kapsamında talebin baskılanması, fiyatlar genel seviyesindeki artışı yavaşlatmayı amaçlarken üretim, istihdam ve gelir dağılımı üzerinde yeni sorunlar yaratabilir. ÜFE–TÜFE makasının reel gelirler üzerindeki etkisi, bu nedenle yalnızca fiyat değişimleri üzerinden değil, ücretler, verimlilik, kâr marjları ve istihdam verileriyle birlikte ele alınmalıdır.

FGS artışını minimize etmek için uygulanan sıkı para politikasının bölüşüm etkileri de simetrik değildir. Kredi kullanan hanehalkı ve işletmeler artan finansman maliyetleriyle karşılaşırken, borçlanma ihtiyacı düşük ve faiz geliri elde eden kesimler farklı bir gelir etkisi yaşayabilir. Talep daralmasının satışlara yansıması, özellikle fiyatlama gücü sınırlı işletmelerin üretim, istihdam ve yatırım kararlarını etkileyebilir. Buna karşılık piyasa gücü yüksek işletmeler maliyet artışlarını fiyatlara aktarma konusunda daha geniş bir hareket alanına sahip olabilir. Bu etkilerin yönü ve büyüklüğü, sektörlerin rekabet koşullarına, borçluluk yapısına ve ücret belirleme mekanizmalarına bağlıdır.

Ekim 2026 verileri: Aylık ve yıllık enflasyon arasındaki ayrışma

Ekim 2026 verileri, fiyat makasının analizinde önemli bir gelişmeye işaret etmektedir.

TÜİK’in 3 Kasım 2026 tarihinde yayımladığı verilere göre Ekim ayında TÜFE aylık %2,58, yıllık %29,77; Yİ-ÜFE ise aylık %1,65, yıllık %27,41 artmıştır. Böylece Ekim ayında aylık TÜFE artışı Yİ-ÜFE artışını 0,93 yüzde puan aşarken yıllık TÜFE artışı Yİ-ÜFE artışının 2,36 yüzde puan üzerinde gerçekleşmiştir. Yılbaşından Ekim ayına kadar olan birikimli artış ise TÜFE’de %27,52, Yİ-ÜFE’de %25,41 olmuştur.

Burada dikkat çekici olan, aylık ve yıllık göstergelerin aynı yönde hareket etmemesidir. Aylık makas Ekim ayında negatif yönde genişlerken yıllık makas tüketici fiyatları lehine yüksek kalmaya devam etmektedir. Bu bulgu, fiyat oluşum mekanizmasının farklı zaman dilimlerinde farklı dinamikler tarafından belirlendiğini göstermektedir.

Başka bir deyişle, üretici fiyatlarındaki aylık artışın yavaşlaması, tüketici fiyatlarındaki birikimli artışın aynı hızla gerilemesini sağlamamaktadır. Fiyatların tüketiciye yansıması, maliyetlerin oluşumu ve aktarımı arasındaki zaman farkı ile piyasa fiyatlama davranışı birlikte değerlendirilmelidir.

Bu nedenle aylık ÜFE–TÜFE makası ile yıllık enflasyon farkını birbirinden ayırmak gerekir. İki göstergenin farklı zaman ufuklarını yansıtması, enflasyonun niteliğine ilişkin daha kapsamlı bir değerlendirme yapılmasını zorunlu kılmaktadır.

Sıkı para politikasının aktarım mekanizması

Parasal sıkılaştırma, politika faizindeki artışın piyasa faizlerine ve kredi koşullarına yansıması yoluyla hanehalkı tüketimini ve firmaların yatırım harcamalarını sınırlamayı hedefler. İç talepteki yavaşlama, firmaların fiyat artırma imkânını daraltarak talep kaynaklı enflasyon baskılarını azaltabilir. Bunun yanında faiz ve beklenti kanalı, döviz kuru ve ithal girdi maliyetleri üzerinden fiyatlama davranışlarını etkileyebilir. Ancak bu kanalların çalışma hızı ve gücü aynı değildir. Kredi koşullarındaki sıkılaşma talep üzerinde görece hızlı etkiler yaratabilirken, üretim maliyetleri, sözleşmeler, ücret ayarlamaları ve geçmiş dönem fiyat artışları nedeniyle tüketici fiyatlarına geçiş daha gecikmeli gerçekleşebilir. Dolayısıyla para politikasının etkisi, yalnızca faiz kararına değil, beklentilere, finansal aktarımın gücüne ve ekonominin arz yapısına da bağlıdır.

Para politikası ve enflasyonla mücadelenin sınırları

Şubat–Ekim dönemindeki ÜFE–TÜFE hareketleri, enflasyonun yalnızca parasal sıkılaştırmayla kontrol altına alınmasının güçlüğüne işaret etmektedir. Sıkı para politikası kredi ve tüketim talebini sınırlandırarak talep kaynaklı fiyat baskılarını azaltmayı amaçlar. Bununla birlikte enerji ve ara malı maliyetleri, döviz kuru, vergi ayarlamaları, beklentiler ve piyasa yapısından kaynaklanan fiyat artışları aynı ölçüde ve aynı hızda etkilenmeyebilir. Bu nedenle talebin baskılanması, arz ve maliyet kaynaklı enflasyon unsurları giderilmeden kalıcı fiyat istikrarı sağlamayabilir.

Özellikle reel gelirlerin gerilediği, finansmana erişimin zorlaştığı ve üretim maliyetlerinin yüksek olduğu bir ekonomide talebin baskılanması, üretim ve yatırım kararlarını da olumsuz etkileyebilmektedir. Bu nedenle para politikası, üretim kapasitesini, verimliliği, rekabet koşullarını, girdi maliyetlerini ve gelir dağılımını gözeten politikalarla tamamlanmalıdır.

Şubat–Ekim 2026 döneminde ÜFE–TÜFE makasının işaret değiştirmesi, üretici ve tüketici fiyatları arasındaki ilişkinin dönemler itibarıyla farklılaştığını göstermektedir. Ekim ayında aylık TÜFE artışının Yİ-ÜFE artışını aşmasına karşılık, yıllık TÜFE artışının da Yİ-ÜFE’nin üzerinde kalması, aylık hareketler ile birikimli fiyat artışlarının birbirinden ayrılması gerektiğini ortaya koymaktadır. Üretici fiyatlarındaki aylık yavaşlama, geçmiş maliyetlerin, beklentilerin ve fiyatlama davranışlarının etkisiyle tüketici fiyatlarına aynı hızda yansımayabilir.

Bu bulgular, enflasyonun talep ve maliyet unsurlarının yanı sıra kur, beklentiler, piyasa yapısı ve bölüşüm ilişkileri çerçevesinde değerlendirilmesini gerektirmektedir. ÜFE–TÜFE makası bu çok boyutlu sürecin tek başına açıklayıcısı değil, ancak fiyat oluşumunun farklı aşamalarındaki ayrışmayı görünür kılan tamamlayıcı bir göstergedir.

Sıkı para politikası, talep ve beklenti kanalları üzerinden enflasyonla mücadelede önemli bir araçtır. Fiyat hareketlerinin tek başına parasal sıkılaştırmayla açıklanamayacağı unutulmamalıdır. Politikanın başarısı değerlendirilirken enflasyondaki yavaşlamanın yanı sıra üretim, yatırım, istihdam, reel ücretler ve gelir dağılımındaki gelişmeler de dikkate alınmalıdır.

Sonuç olarak, fiyat istikrarı ile ekonomik istikrar birbirinden kopuk hedefler olarak ele alınamaz. Enflasyonun düşürülmesi, üretim kapasitesinin aşınması, yatırımın gerilemesi, istihdam kaybı ve reel gelirlerin kalıcı biçimde zayıflaması pahasına gerçekleşiyorsa, elde edilen sonuç bütüncül bir ekonomik istikrar anlamına gelmez. Kalıcı fiyat istikrarı, talep yönetimini üretim kapasitesini güçlendiren, verimliliği artıran, girdi maliyetlerini azaltan, rekabeti geliştiren ve gelir dağılımını gözeten politikalarla tamamlamayı gerektirir. Aksi durumda enflasyonla mücadele, fiyat baskılarını çözmek yerine uyum maliyetlerini ücretliler, tüketiciler ve üretici kesimler arasında eşitsiz biçimde dağıtan bir sürece dönüşebilir.

Veri kaynağı: Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), Ekim 2026 Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) ve Yurt İçi Üretici Fiyat Endeksi (Yİ-ÜFE) haber bültenleri, 3 Kasım 2026. Aylık makas değerleri, metinde verilen aylık değişim oranlarından hesaplanmıştır.

Avustralya, küresel ekonominin dikkat çekici çelişkilerinden birini yaşıyor. Avustralya Dünyanın en zengin maden rezervlerinden bazılarına, güçlü finansal kurumlara, yüksek yaşam standartlarına ve Asya-Pasifik'in büyüyen pazarlarına yakınlığa sahip... Buna karşılık ekonomik büyümesinin niteliği ve gelecekteki rekabet gücü giderek daha fazla sorgulanıyor. Bu durum, yalnızca Avustralya'nın değil, küresel ticaret sisteminin geçirdiği dönüşümün de bir yansıması.

Eylül 2026'da McKinsey tarafından yayımlanan Australia's Next Century of Plenty raporu, ülkenin geçmişteki ekonomik başarısının kendiliğinden devam etmeyeceğine dikkat çekiyor. Rapora göre kişi başına gelir artışı 1945–1970 döneminde yıllık ortalama yüzde 2,2, 1993–2015 döneminde yüzde 2,4 düzeyindeyken son on yılda yüzde 0,7'ye kadar geriledi. Bu yavaşlamanın arkasında yalnızca küresel konjonktür bulunmuyor. Sermaye yatırımlarındaki zayıflama, verimlilik artışının duraksaması ve doğal kaynak ihracatına yüksek bağımlılık, Avustralya'nın yeni bir büyüme modeline ihtiyaç duyduğunu gösteriyor. Dolayısıyla temel soru şu: Dünyanın en büyük hammadde tedarikçilerinden biri olmak, geleceğin ekonomik güçleri arasında kalmak için yeterli mi?

Kaynak zenginliği neden tek başına refah garantisi değil?

Avustralya ekonomisi uzun yıllar Çin'in sanayileşmesinden önemli ölçüde yararlandı. Demir cevheri, kömür ve doğal gaz ihracatı ülkeye yüksek gelir sağlarken madencilik yatırımları büyümenin temel sürükleyicilerinden biri oldu. Ancak küresel ekonomide büyümenin dinamikleri değişiyor. Çin'in yatırım ve gayrimenkul ağırlıklı büyüme modelindeki dönüşüm, enerji geçişi, teknolojik rekabet ve tedarik zincirlerinin yeniden yapılanması, geleneksel hammadde ihracatçılarını yeni arayışlara yöneltiyor.

Avustralya Sanayi, Bilim ve Kaynaklar Bakanlığı’nın Eylül 2026 tahminlerine göre ülkenin kaynak ve enerji ihracat gelirlerinin 2025–26 mali yılındaki 403 milyar Avustralya dolarından 2026–27'de 422 milyar dolara yükselmesi bekleniyor. Ancak bu gelirlerin 2027–28'de 391 milyar dolara, 2030–31'de ise nominal olarak 379 milyar dolara gerileyeceği öngörülüyor. Bu projeksiyonlar, yüksek ihracat gelirlerinin kalıcı büyüme ve ekonomik dönüşüm için tek başına yeterli olmadığını ortaya koyuyor. Nitekim Avustralya'da çalışan başına sermaye birikiminin yıllık artışı, 2015 öncesindeki on yılda yaklaşık yüzde 4 düzeyindeyken sonraki dönemde yüzde 0,5'e geriledi. Avustralya Verimlilik Komisyonu’nun Eylül 2026 değerlendirmesi de iş gücü verimliliğinin Haziran çeyreğinde yatay seyrettiğini gösteriyor. Oysa ülkenin temel sorunu sermaye kıtlığı değil. Emeklilik tasarruf sisteminde biriken varlıkların büyüklüğü 4,4 trilyon Avustralya dolarına ulaşıyor. Asıl mesele, bu finansal birikimin ne ölçüde yeni teknolojiye, üretken yatırımlara ve ihracat kapasitesine yönlendirilebildiği. Bu nedenle Avustralya'nın gelecekteki refahı, yalnızca sahip olduğu kaynakların büyüklüğüne değil, sermayesini ne kadar verimli kullanabildiğine bağlı.

Future Made in Australia: Yeni sanayi politikasının yükselişi

Avustralya'nın bu dönüşüme verdiği en önemli politika yanıtlarından biri, 2024 yılında açıklanan Future Made in Australia programı. Başlangıçta on yıllık dönem için 22,7 milyar Avustralya dolarlık bir çerçeve olarak duyurulan program; yenilenebilir enerji, kritik mineraller, ileri üretim ve temiz teknoloji alanlarında yeni sanayi kapasitesi oluşturmayı hedefliyor.

Program, Avustralya'nın geleneksel ekonomik yaklaşımında önemli bir değişime işaret ediyor. Uzun yıllar doğal kaynak ihracatındaki karşılaştırmalı üstünlüklerine dayanan ülke, artık belirli stratejik sektörlerde kamu teşvikleriyle yeni üretim alanları geliştirmeye çalışıyor. Bu tercih, küresel ekonomi-politikte devletin rolünün yeniden tanımlandığı bir döneme denk geliyor. ABD'nin stratejik sektörleri destekleyen sanayi politikaları, Avrupa Birliği'nin yeşil dönüşüm ve ekonomik güvenlik girişimleri ile Çin'in teknoloji odaklı üretim modeli, ülkeleri sanayi kapasitelerini yeniden değerlendirmeye yöneltiyor. Avustralya da bu rekabetin dışında kalmak istemiyor. Program kapsamında kritik minerallerin ülkede işlenmesi ve rafine edilmesine yönelik uygun üretim harcamalarına yüzde 10 oranında vergi teşviki öngörülüyor. Teşvikin 1 Temmuz 2027 ile 30 Haziran 2040 arasında uygulanması planlanıyor. Ancak kamu desteklerinin kalıcı rekabet gücüne dönüşebilmesi için enerji maliyetleri, teknolojik yetkinlik, nitelikli iş gücü, ölçek ekonomileri ve özel sektör yatırımlarının birlikte değerlendirilmesi gerekiyor. Aksi takdirde sanayi politikaları, rekabetçi sektörler yerine sürekli kamu desteğine ihtiyaç duyan üretim yapıları oluşturabilir.

Kritik mineraller: Yeni jeoekonomik gücün kaynağı

Küresel enerji dönüşümü ve dijitalleşme, kritik mineralleri uluslararası ekonomik rekabetin merkezine taşıyor. Lityum, nikel, kobalt, bakır, grafit ve nadir toprak elementleri; elektrikli araçlardan enerji depolama sistemlerine, rüzgâr türbinlerinden savunma teknolojilerine kadar geniş bir üretim alanının temel girdileri arasında yer alıyor. Avustralya bu kaynakların önemli bölümünde güçlü bir konuma sahip. Ancak maden rezervlerinde üstünlük, işleme ve teknoloji kapasitesinde de aynı güce sahip olmak anlamına gelmiyor. Örneğin dünyanın en büyük lityum üreticilerinden biri olmak, batarya kimyasalları, hücre üretimi veya enerji depolama teknolojilerinde de liderlik sağlamıyor. Avustralya hükümetinin Eylül 2026 projeksiyonlarına göre lityum ihracat gelirlerinin 2025–26 dönemindeki yaklaşık 10,2 milyar Avustralya dolarından 2026–27'de 16,6 milyar doların üzerine çıkması bekleniyor. Kritik minerallerin toplam ihracat gelirinin ise aynı dönemde yaklaşık 17 milyar dolardan 26 milyar dolara yükselmesi öngörülüyor. Bu artış önemli bir ekonomik fırsat sunuyor. Ancak fiyat hareketlerinden kaynaklanan ihracat geliri artışları ile kalıcı teknolojik yetkinlik kazanılması birbirinden farklı süreçler. Üstelik her mineralin bütün işleme aşamalarını ülke içine taşımak ekonomik açıdan rasyonel olmayabilir. Daha uygulanabilir strateji, rekabetçi olunabilecek alanlarda uzmanlaşırken diğer aşamalarda güvenilir ortaklarla bütünleşmiş üretim ağları oluşturmak. Avrupa Birliği ile geliştirilen ticari ortaklık da bu açıdan stratejik önem taşıyor.

AB-Avustralya anlaşması: Serbest ticaretten stratejik ortaklığa

Avustralya ile Avrupa Birliği arasında 24 Mart 2026'da tamamlanan Serbest Ticaret Anlaşması müzakereleri, küresel ticaretin değişen niteliğini göstermesi bakımından dikkat çekici. Henüz yürürlüğe girmeyen anlaşmanın hukuki inceleme, imza ve onay süreçlerinin tamamlanması gerekiyor. Bununla birlikte üzerinde uzlaşılan çerçeve, geleneksel gümrük tarifesi indirimlerinin ötesine uzanıyor. Avustralya hükümetinin açıkladığı koşullara göre anlaşma yürürlüğe girdiğinde Avustralya'nın AB'ye mevcut mal ihracatı değerinin yüzde 97,8'i ilk günden gümrüksüz erişim elde edecek. Yedi yılsonunda bu oran yüzde 98'e ulaşacak. Kritik mineraller, lityum hidroksit ve hidrojen gibi stratejik ürünlerde de tarifelerin kaldırılması öngörülüyor. Bu düzenleme Avustralyalı ihracatçılar için yeni pazar fırsatları yaratırken Avrupa Birliği açısından Çin merkezli işleme ve tedarik zincirlerine bağımlılığı azaltabilecek alternatiflerin geliştirilmesine katkı sağlayabilir. İki tarafın ekonomik yapıları önemli ölçüde birbirini tamamlıyor. Avustralya doğal kaynaklara, Avrupa ise gelişmiş sanayi altyapısına, mühendislik kapasitesine, teknolojiye ve büyük bir tüketici pazarına sahip. Bu tamamlayıcılık, özellikle batarya teknolojileri, yeşil metaller, hidrojen ve ileri malzemeler alanlarında ortak yatırımlara dönüşebilir. Dolayısıyla anlaşmanın stratejik değerini yalnızca ticaret hacmindeki olası artışla ölçmek eksik olur. Yeni küresel ticaret düzeninde serbest ticaret anlaşmaları giderek daha fazla ekonomik güvenlik, yatırım, teknoloji, standartlar ve tedarik zinciri dayanıklılığıyla ilişkilendiriliyor. AB-Avustralya yakınlaşması da ticaret politikalarının stratejik ortaklıklarla iç içe geçtiği bu yeni yaklaşımın somut örneklerinden biri.

Çin'den vazgeçmeden Çin'e bağımlılığı azaltmak

Avustralya'nın karşı karşıya olduğu en karmaşık jeoekonomik meselelerden biri Çin ile ilişkileri. Avustralya Dışişleri ve Ticaret Bakanlığı verilerine göre 2025 yılında Çin'e yapılan mal ve hizmet ihracatı 196 milyar Avustralya dolarına ulaştı. Bu tutar toplam ihracatın yüzde 29'una karşılık geliyor. İki ülke arasındaki toplam ticaret hacmi ise 326 milyar Avustralya doları düzeyinde. Çin'in Avustralya ekonomisindeki ağırlığı tartışmasız… Buna karşılık ülkenin güvenlik mimarisi büyük ölçüde ABD ve diğer Batılı ortaklarıyla ilişkilerine dayanıyor. Dolayısıyla Avustralya, ekonomik ilişkilerinin merkezinde Çin'in, güvenlik ilişkilerinin merkezinde ise ABD'nin bulunduğu hassas bir dengeyi yönetmek zorunda… ABD-Çin stratejik rekabetinin derinleşmesi bu dengeyi daha da karmaşık hâle getiriyor. Ancak Avustralya açısından çözüm, Çin ile ekonomik ilişkileri koparmak değil. Daha uygulanabilir yaklaşım, Çin pazarındaki güçlü konumu korurken Avrupa, Hindistan ve Güneydoğu Asya ile ticari ve teknolojik ilişkileri derinleştirmek. ASEAN ülkeleriyle ekonomik bütünleşme, RCEP ve CPTPP gibi bölgesel ticaret düzenlemeleri ve Avrupa Birliği ile geliştirilen ortaklık bu stratejinin birbirini tamamlayan unsurları olarak değerlendirilebilir. Buradaki temel mesele, ticaretin yönünü bütünüyle değiştirmekten çok ekonomik bağımlılıkları çeşitlendirmek. Avustralya'nın önündeki fırsat, Çin dışındaki pazarlarda daha geniş bir müşteri tabanı oluştururken ihracatının teknolojik içeriğini ve katma değerini artırabilmek.

Yapay zekâ, enerji ve üretkenlik: Yeni büyümenin üçayağı

Avustralya'nın gelecekteki rekabet gücü madencilik ve kritik minerallerle sınırlı değil. Yapay zekâ, otomasyon, enerji altyapısı ve dijital teknolojiler, ekonominin verimlilik sorununa çözüm sağlayabilecek alanlar arasında. Avustralya küresel teknoloji devleriyle aynı ölçekte yatırım yapmak zorunda değil. Ülke, mevcut uzmanlık alanlarında yeni teknolojileri kullanarak önemli verimlilik kazanımları sağlayabilir. Yapay zekâ destekli maden arama, otonom madencilik ekipmanları, akıllı enerji şebekeleri, ileri malzeme araştırmaları ve dijital lojistik sistemleri bu dönüşümün olası uygulama alanları. Ancak yapay zekâ ve ileri üretim kapasitesinin genişlemesi, enerji talebini de artırıyor. Veri merkezleri, elektrikli sanayi süreçleri, hidrojen üretimi ve kritik mineral rafinasyonu, yüksek miktarda güvenilir ve rekabetçi fiyatlı elektrik gerektiriyor. Bu nedenle Avustralya'nın yenilenebilir enerji potansiyeli önemli bir avantaj olmakla birlikte tek başına yeterli değil. Elektrik iletim altyapısı, depolama kapasitesi, yatırım izinleri ve enerji sisteminin güvenilirliği de sanayi politikasının ayrılmaz parçaları. Yeni dönemde enerji politikası ile sanayi politikası arasındaki sınır giderek belirsizleşiyor. Enerji maliyetlerini ve arz güvenliğini yönetemeyen ülkelerin ileri üretim ve dijital altyapı yatırımlarında rekabetçi olması zorlaşıyor.

Küreselleşme bitmiyor, ekonomik güç yeniden tanımlanıyor

Avustralya örneği, dünya ekonomisindeki daha geniş bir dönüşümü anlamak açısından da önemli… Son otuz yılda küresel ticaret büyük ölçüde maliyet minimizasyonu, üretimin uluslararası dağılımı ve karşılaştırmalı üstünlükler üzerinden gelişti. Bugün ise bu unsurlara tedarik güvenliği, stratejik teknolojiye erişim, enerji bağımsızlığı ve jeopolitik risklerin yönetimi gibi yeni kriterler ekleniyor. Bu değişim küreselleşmenin sona erdiği anlamına gelmiyor. Daha çok, küreselleşmenin ekonomik güvenlik ve stratejik ortaklıklar etrafında yeniden şekillendiğini gösteriyor. ABD'nin sanayi kapasitesini güçlendirme çabaları, Avrupa Birliği'nin açık stratejik otonomi yaklaşımı ve Çin'in teknoloji odaklı üretim modeli, farklı araçlarla benzer bir soruya yanıt arıyor: Geleceğin kritik üretim zincirlerinde kim, hangi aşamayı kontrol edecek? Avustralya'nın deneyimi, bu sorunun yalnızca büyük sanayi ekonomileri için değil, doğal kaynak ihracatçıları açısından da belirleyici olduğunu ortaya koyuyor.

Türkiye açısından çıkarılacak ders: Üretmek yetmez, değer zincirinde yükselmek gerekiyor

Avustralya'nın yaşadığı dönüşüm, ekonomik yapıları birbirinden farklı olsa da Türkiye açısından önemli dersler içeriyor. Avustralya doğal kaynak zenginliğini ileri üretim kapasitesine dönüştürmeye çalışırken Türkiye, güçlü ve çeşitlenmiş sanayi altyapısını daha yüksek teknoloji, verimlilik ve katma değerle buluşturma sınavıyla karşı karşıya. Türkiye'nin Avrupa üretim ağlarıyla bütünleşmiş otomotiv, makine, beyaz eşya, savunma ve diğer imalat sanayileri önemli bir başlangıç avantajı sağlıyor. Ancak küresel rekabetin yönü değişirken yalnızca mevcut üretim kapasitesine ve coğrafi yakınlığa güvenmek yeterli olmayacak.

Avrupa Birliği'nin ekonomik güvenlik, kritik hammaddeler, yeşil dönüşüm ve stratejik tedarik zincirleri ekseninde geliştirdiği yeni ortaklıklar, Türkiye açısından da dikkatle değerlendirilmesi gereken bir değişime işaret ediyor. AB'nin Avustralya gibi coğrafi olarak uzak bir ortakla ilişkilerini derinleştirmesi, ticarette mesafenin önemini ortadan kaldırmasa da teknoloji, kaynak güvenliği ve stratejik tamamlayıcılığın giderek daha fazla ağırlık kazandığını gösteriyor. Türkiye'nin Gümrük Birliği üzerinden Avrupa sanayisine sağladığı erişimi; Ar-Ge, kritik mineral işleme, batarya teknolojileri, enerji dönüşümü ve ileri malzeme üretimiyle güçlendirmesi, bu yeni düzende daha yüksek katma değer elde etmesinin anahtarlarından biri olabilir.

Avustralya'nın Future Made in Australia yaklaşımı, Türkiye açısından sanayi politikasının tasarımına ilişkin de önemli bir örnek sunuyor. Yeni dönemde ülkelerin rekabet gücü yalnızca yatırım teşviklerinin büyüklüğüyle değil; enerji maliyetleri, finansmana erişim, teknoloji geliştirme kapasitesi, nitelikli insan kaynağı ve uluslararası ortaklıkları aynı stratejik hedef etrafında birleştirebilmesiyle şekillenecek. Türkiye'nin Avrupa ile Gümrük Birliği ilişkisini güncelleme ihtiyacı, yeşil ve dijital dönüşüm yatırımları, kritik hammaddelerde tedarik güvenliği ve yüksek teknolojili ihracatı artırma hedefi, birbirinden bağımsız başlıklar olarak değil, bütünleşik bir ekonomik dönüşüm programının parçaları olarak ele alınmalı. İki ülkenin başlangıç koşulları farklı olsa da karşı karşıya oldukları stratejik mesele benzer: Avustralya kaynak zenginliğini ileri üretime, Türkiye ise mevcut sanayi gücünü daha yüksek teknoloji ve katma değere dönüştürmek zorunda.

Yeni yüzyılın ekonomik gücü nasıl kurulacak?

Avustralya'nın kaynakları, sermayesi, yetişmiş insanları ve uluslararası bağlantıları var. Ancak bunların gelecekteki refaha dönüşmesi, teknoloji yatırımlarının, üretkenlik artışının ve uluslararası sanayi ortaklıklarının birbirini desteklemesine bağlı. Geçmişte refah yaratan ekonomik model, gelecekte aynı başarıyı kendiliğinden garanti etmiyor. Bu durum Türkiye dâhil küresel ekonomide yerini güçlendirmek isteyen bütün ülkeler açısından geçerli.

Yeni küresel ekonomi-politikte gerçek güç, yalnızca kaynaklara sahip olmakta veya üretim yapmakta değil; teknolojiyi geliştirebilmekte, üretimin niteliğini belirleyebilmekte ve küresel değer zincirlerinde stratejik konumlar elde edebilmekte yatıyor. Geçen yüzyılda yeraltı zenginlikleriyle yükselen Avustralya'nın yeni yüzyıldaki asıl sınavı, toprağın altından çıkardıkları değil, onlarla ne üretebildiği olacak.

Türkiye açısından ise aynı sorunun karşılığı şu: Bugün ürettiklerimizle yetinecek miyiz, yoksa yarının teknolojilerini ve üretim zincirlerini şekillendiren ülkeler arasında mı yer alacağız?

Yatırım fonu krizi borsadaki fiyat oluşumunun ve endeks değerlerinin güvenilirliğini tartışmaya açmıştır. Borsadan bir muradımız varsa o da; tam rekabet koşullarında etkin fiyat keşfini kolaylaştırmasıydı.

Finansta “piyasayı yenmek” diye bilinen bir kavram var. Kavramın İngilizce ifadesinin (beat the market) düz Türkçesi aslında “piyasayı dövmek” (sahtecilikler silsilesiyle ortaya çıkan krizde piyasanın ağzının burnunun kırıldığını dikkate alınca, bu ifadeyi mi kullansak diye de düşünmüyor değilim). Yenme işi, piyasanın (BİST 30 veya BİST 100 gibi) ortalama getirisinin üzerinde getiri elde edilmesi anlamına geliyor. Asıl mesele herkesin hayali olan bu reel getirinin dürüst bir biçimde elde edilebilmesi.

Yatırım fonu krizi öncesinde malum fonların “gerçek olamayacak kadar iyi” görünen getirilerini inceleyen herkes benzer soruyu soruyordu: Bu nasıl iş? Ortalama piyasa getirisinin bilmem kaç yüz katının elde edilebilmesi akıllara zarar bir durum değil miydi? Ama çok laf yalansız, çok mal haramsız olmuyorsa, bu işin içinde bir iş mi vardı? Yoksa dersine iyi çalışınca bu getiriler elde edilebiliyor muydu? Bu soruların iki farklı dünya için, iki farklı yanıtı var.

Etkin piyasalar hipotezi dünyasında borsa

NYSE ve Nasdaq gibi gelişmiş borsalarda kamuya açık bilgilerin fiyatlara hızla yansıması, alınan risk ve işlem maliyetleri hesaba katıldığında, aynı bilgilerle sürekli piyasa üstü getiri sağlanmasını güçleştirebilir. Ancak tasarrufları bu piyasalara yönelten, yalnızca bilginin fiyatlara yansıma hızı değil. Yatırımcı ortaklık haklarının korunacağına, şirket varlıklarının hâkim ortak tarafından kendi aleyhine kullanılmasına ve piyasanın sahte işlemlerle yönlendirilmesine karşı hukukun işleyeceğine de güveniyor. Sermaye piyasası suçlarıyla etkin mücadelenin tasarrufların mobilizasyonundaki önemi burada ortaya çıkıyor. “Hoca ne anlatıyor?” dediğinizi duyar gibiyim. Burada ders kitabındaki ideal borsayı, yani olması gerekeni anlattım. Bizdeki vaziyet ise ders kitaplarına pek sığmıyor.

Borsa İstanbul’da fiyat oluşumu güvenilir mi?

Yatırım fonu krizi borsadaki fiyat oluşumunun ve endeks değerlerinin güvenilirliğini tartışmaya açmıştır. Borsadan bir muradımız varsa o da; tam rekabet koşullarında etkin fiyat keşfini kolaylaştırmasıydı. SPK’nın çarşaf çarşaf yayınladığı suç duyurularından ve diğer idari tedbirlerden anlıyoruz ki; etkin fiyat oluşumu borsada kurulan suç ekonomisinin dayanılmaz hafifliği karşısında belli kağıtlar için yalan olmuştur. Halka açık şirket patronlarının fiyat manipülasyonu yaptığı bir ortamdan bahsediyoruz. Bankacılık nasıl ki bir itibar müessesesi ise, borsa işleri de öyle olmalıydı. Oysa bul karayı al parayı ortamı kurulmuş. “Borsada oynamak” kavramı durduk yere icat edilmemiş.

Borsadaki yapay piyasa mülkiyet hakkına yönelik bir saldırıdır

Borsa’nın son 30 yılına bakıldığında sermaye piyasası suçları ile mücadelenin son derece yetersiz olduğunu söylemek mümkündür. Siz hiç izinsiz halka arz, bilgi suistimali (içeriden öğrenenlerin ticareti) veya fiyat manipülasyonu yaptığı için yıllarca hapislerde sürünen bir suçluyu hatırlıyor musunuz? Yok. Ama örneğin sermaye piyasası suçlarının mülkiyet haklarına doğrudan bir saldırı olarak görüldüğü ABD’de sistemi aptal yerine koymanın ağır bir faturası olabiliyor. Marta Stewart, Bernie Madoff, Michael Milken, Ivan Boesky, Jordan Belfort, Raj Rajaratnam, Rajat Gupta ve Enron yöneticileri diye giden ABD kamuoyu için onlarca meşhur ismin hapislerde çürümesi borsadaki nizam-ı alem için pek de büyük bir bedel değildir. Zira ABD ekonomisi iç ve dış açığını sermaye piyasaları ile finanse ediyor. Ayrıca ABD ekonomisi için borsalardan kaynaklanan finansman ve servet etkisinin ekonomik büyüme üzerindeki pozitif etkisinin ne derece önemli olduğunu da düşünmeliyiz.

Sahtecilik karşısında borsa yatırımcısının tepkisi

Yatırım fonu krizindeki o parlak getiri tablolarının karşısında insan bir süre kendi bilgisinden şüphe ediyor. Okuduğu bilançoları, yaptığı hesapları düşünüp başkalarının bildiği hangi sırrı kaçırdığını merak ediyor. Getirilerin arkasından sahtecilik çıktığında, kuşkunun adresi de değişiyor. Bu kez parasını emanet ettiği düzenin nasıl işlediğine, hakkını kimin koruyacağına bakıyor. Suçun hesabının sorulup sorulmayacağını beklerken, bir sonraki birikimini başka yerde değerlendirmeyi düşünmeye başlıyor. Şirketlere ortak olmak üzere yola çıkan para, kendisine daha güvenli ve belki de borsa kadar üretken olma potansiyeli bulunmayan bir adres arıyor.

2018 yılından bu yana gerçek trafikte, aynı koşullarda, bağımsız denetimle düzenlenen  EcoBest Challenge gerçek verimlilik testleri, dört yıldır da Bureau Veritas sertifikasıyla onaylanıyor. Sürdürülebilir, verimli ve erişilebilir mobiliteye vermemiz gereken önem vesilesiyle 2026 sonuçları için de 15 üreticinin 15 yeni tam elektrikli modelinin direksiyona geçtik. Amacımız yine WLTP ile gerçek hayat arasındaki mesafeyi yedi ayrı endeksle tarafsız biçimde ortaya koymak idi.

10 km/kWh hedefi, mevcut ivmeyle 2030’a kadar ulaşılabilir görünmüyor

Bu yılın manşet sonucu, Renault Twingo’dan geldi; 8,33 km/kWh ile “en az elektrikle en fazla yol” EcoC2 endeksinde tüm zamanların rekoru. Önceki rekorlar, 8,17 km/kWh ile eski nesil Dacia Spring’e ve 8,06 ile Leapmotor T03’e aitti. Tesla Model Y 7,77, Mercedes-Benz CLA 7,21 km/kWh ile onu izledi; geri kalan 12 aracın tamamı 7 km/kWh’nin altında kaldı. Bu tablo, enerji verimliliğinde halen kat edilecek çok yol olduğunu gösteriyor. Nitekim yıllar önce endüstrinin koyduğu 10 km/kWh hedefi, mevcut ivmeyle 2030’a kadar ulaşılabilir görünmüyor.

İyi haber ise, şarj tarafındaydı… 400 kW’lık DC istasyonlarla yapılan testte Xpeng P7+, Zeekr 7GT, Volvo EX60 ve BMW iX3, 100 km’lik gerçek menzili yalnızca 4 dakikada doldurdu. Mercedes CLA 5, Tesla Model Y 6 dakikayla ilk dördü takip etti. Xpeng P7+ 446 kW’lık tepe şarj gücüyle rekor kırdı. İki küçük model dışında tüm araçlar 100 km’yi 15 dakikanın altında aldı; ki bu, tüm zamanların en iyi sonucuydu. Ancak, 500 kW ve üzeri istasyonlar hem çok az hem de şebeke kapasitesi bu gücü her yerde kaldıramıyor. Türkiye ve hatta Avrupa’nın enerji altyapısı, elektrikli araçların hızına yetişmekte zorlanıyor.

Gerçek menzilin WLTP’ye oranı EcoC1 endeksinde, hiçbir araç %100’ü yakalayamadı. En iyi Kia EV2 %94,9 ile açıkladıkları WLTP menziline en yaklaşan model olurken; Audi Q4 e-tron %92,5, Tesla Model Y %88,7 ile hiç kötü değillerdi. Son sıradaki Xpeng P7+ %79,1’de kaldı; ama bu bile geçen yılın en düşüğü olan %77,5’in ve 2024’ün %73’ünün üzerinde idi. Endüstri, kağıt üzerindeki menzili gerçeğe yaklaştırma yolunda küçük ama istikrarlı adımlar atıyor. Geçen yıl Leapmotor T03’ün %109,3 ile WLTP’yi aşması gibi istisnai bir başarı bu yıl tekrarlanmadı.

1 kWh ile kaç km gidildiği, en gerçekçi verimlilik ölçüsü

Şarj sürecinin gerçek verimliliğini gösteren EcoC3’te Volvo EX60, %4,70 enerji kaybıyla zirvede; Zeekr 7GT %7,45 ile ikinci… %18,16 ile Kia EV2, geçen yıl en iyi %5,9 ve en kötü %21,3’ken, genel tablonun iyileştiğine işaret ediyor. Fakat, AC’den DC’ye dönüşüm, inverter, soğutma ve yazılım gibi kalemlerde ciddi kayıplar sürüyor. Sürücünün ödediği enerjinin bir kısmı bataryaya ulaşmıyor; bunu bilmek, gerçek maliyet hesabı için şart.

EcoC4, yani şarjdan gelen 1 kWh ile kaç km gidildiği ise, en gerçekçi verimlilik ölçüsü. Renault Twingo 7,41 km/kWh ile burada da lider; geçen yılın zirvesi Leapmotor T03 6,89’du. Tesla Model Y 6,91, Mercedes CLA 6,27 ile onu izledi.

Batarya göstergesi sıfırı gösterdikten sonra kat edilen mesafe, EcoC5, bu yıl ortalama 16,11 km ile geçen yıl 11,1 km’sini solladı. Leapmotor B10 32 km ile en cömert, Xpeng P7+ ise 1 km ile en cimri. 2023’te Subaru Solterra’nın 45 km’lik rekoru hala kırılamadı. Yine de hiçbir araç gösterde sıfır olduğu anda yolda kalmadı; bu stratejik rezerve güvenmemek gerektiğini hatırlatalım.

AC şarjda Kia EV2, Volvo EX60 ve Zeekr 7GT, 22 kW kapasite sunuyor; diğer 12 modelde 11 kW standart. 6,5-7,5 kW’lık modellerin artık üretilmemesi çok olumlu. Bu arada AC ile Kia EV2 100 km’yi 50 dakikada doldururken; en yavaşlar 2 saati aşıyor.

Ve bir teknik ilk de; 3 gün süren testlerimizde Vehicle-to-Load V2L teknolojisini “enerji mobil desteği”, yani bataryası “öldürülen” araçları mobil şarj aracı olarak kullanmamızdı. Adeta taşınabilir bir güç kaynağı gibi bir Zeekr, bataryasındaki enerjiyi ihtiyaç olan yerde kullanıma sundu ve yolda kalan araçları “kurtardı”.

Elektrikli mobilite sıçramalarla değil, adım adım ilerliyor. 2026 sonuçları, verimlilik, şarj performansı ve enerji kayıplarının en az menzil kadar önemli olduğunu bir kez daha kanıtladı. Uluslararası AutoBest derneğinin tarafsızlık vurgusu, otoriter Quattroruote’nin ISO 9001 sertifikalı mühendislik prosedürleri ve Bureau Veritas’ın denetimiyle oluşturulan güvenilir verileri inceleyecek tüketicilerin doğru sorusu artık “Daha çok menzil sunan hangisi?” değil; “Hangisi, benim günlük rutinimde en verimli, en hızlı şarj olan ve en az enerji kaybıyla çalışan model?” olmalı…

ABD ara seçimlerinde Cumhuriyetçilerin yaşadığı yenilgi, Washington’da yeni bir güç mücadelesi başlattı. Trump, seçim faturasını yakın ekibine keserken Beyaz Saray’ın en kritik koltuğunu sert politikaların mimarı Stephen Miller’a teslim etti. Vance-Rubio rekabeti, Hegseth’in geleceği ve 2028 hesapları hız kazanırken Ankara açısından en kritik soru, Tom Barrack’ın yeni dönemdeki konumunun ne olacağı.

ABD Başkanı Donald Trump, ara seçim yenilgisinin ardından geri adım atmak yerine kendi yönetimini yeniden şekillendirmeye hazırlanıyor. Cumhuriyetçilerin sandıkta aldığı darbe, Beyaz Saray’daki dengeleri değiştirirken Trump’ın ilk tercihi dikkat çekici oldu:

Yönetimin en sert isimlerinden Stephen Miller, Beyaz Saray Özel Kalem Müdürlüğü görevini devralıyor. Susie Wiles ise görevinden ayrılarak Trump’ın siyasi operasyonlar birimine geçiyor.

Wiles’ın Başkan Yardımcısı JD Vance ile birlikte İran savaşına eleştirel yaklaştığı biliniyor. Miller ise göçmenlik politikalarından İran’a yaklaşımına kadar yönetimin en sert çizgisini temsil ediyor. Bu yeni hamle, Trump’ın seçim yenilgisinden çıkardığı dersin politikalarını yumuşatmak olmadığının göstergesi.

Beyaz Saray’da şahinlerin yükselişi

Şimdiye kadar Trump’ın politikalarını perde arkasından şekillendiren Miller, yeni göreviyle Beyaz Saray yönetiminin merkezine yerleşecek. Miller’ın personel yapılanmasından siyasi önceliklere kadar geniş bir alanda etkili olması bekleniyor.

Ara seçim yenilgisinin ardından Trump’ın karşı karşıya olduğu temel sorun, kendi seçmen koalisyonunu yeniden bir arada tutabilmek. Ancak ABD Başkanı’nın attığı ilk adımın seçmenlerin eleştirdiği politikaların mimarlarından birini yönetimin en güçlü makamlarından birine taşımak olması manidar.

İran savaşı Cumhuriyetçileri böldü

Ara seçim yenilgisi, Trump yönetiminde özellikle İran’a yönelik politika konusundaki ikiliği de iyice açığa çıkardı. Başkan Yardımcısı JD Vance, seçimin hemen ardından kamuoyuyla paylaştığı ilk değerlendirmede seçmenlerin İran savaşının sona erdirilmesi, hayat pahalılığıyla mücadele, “Önce Amerika” politikasına dönüş ve İsrail’le ilişkilerin yeniden değerlendirilmesi yönünde mesaj verdiklerini açıkça ifade etti.

Trump’ın Dışişleri Bakanı Marco Rubio ise yenilginin sorumluluğunu savaş politikasından ziyade yükselen benzin fiyatları ve adayların performansıyla açıklayan Trump’a yakın durmayı tercih etti.

Bu ikilik aslında Cumhuriyetçi Parti içindeki “Trump sonrası” liderlik için hesaplaşmanın artık iyiden iyiye görünür hâle geldiğini gösteriyor. Hem JD Vance hem de Dışişleri Bakanı Rubio, 2028 seçimlerinde Cumhuriyetçilerin adayı olmak için yarışı şimdiden başlatmış görünüyorlar.

Hegseth’in geleceği de tartışılıyor

Savunma/Savaş Bakanı Pete Hegseth de seçim sonrasında geleceği sorgulanan isimler arasında.

İran savaşının yönetimi, üst düzey generallerin görevden alınması ve Kongre ile yaşadığı gerilimler Hegseth üzerindeki baskıyı artırıyor. Demokratların Temsilciler Meclisi’nde çoğunluğu devralması ile Pentagon’a yönelik soruşturmaların genişlemesi bekleniyor.

Trump ise Savunma Bakanı’na desteğini sürdürüyor. Buna karşılık Washington kulislerinde Hegseth’in görevden alınması yerine başka bir makama geçirilmesi ihtimali konuşuluyor.

Tennessee’nin Cumhuriyetçi yeni valisi Marsha Blackburn’ün ocak ayında göreve başlamasıyla boşalacak Senato koltuğuna Hegseth’in atanabileceği iddia ediliyor.

Bu ihtimal, Trump’ın yönetim içindeki siyasi maliyet yaratan isimleri doğrudan tasfiye etmek yerine farklı pozisyonlara taşıyarak koruma arayışında olabileceğini gösteriyor.

Yeni bir “İran macerası” kapıda

Trump’ın “vuruşarak çekilme” stratejisi çerçevesinde dış politikada atabileceği ilk adımın İran’a yeni bir saldırı olabileceğinin işaretleri de geliyor.

CENTCOM, İran’a yönelik hâlen devam eden deniz ve hava ablukalarının ardından kara ablukasının da başladığını resmen açıkladı.

Bu çerçevede, askerî teçhizatın, yaptırım kapsamındaki ürünlerin ve diğer malzemelerin kara yolları ve Hazar Denizi üzerinden İran’a ulaştırılmasını engellemek amacıyla özel bir birim oluşturulduğu da duyuruldu.

Türkiye ile İran arasındaki uzun kara sınırı göz önüne alındığında, Trump’ın Cumhurbaşkanı Erdoğan ile yaptığı son telefon görüşmesinde bu konuyu konuşmuş olabileceğini tahmin etmek güç değil. Washington, İran rejimini biraz daha sıkıştırma yoluna girerken Ankara’nın hangi tarafa daha yakın duracağı kritik önemde.

Ankara’nın gözü Tom Barrack’ın akıbetinde

Washington’daki kadro değişiklikleri de bu açıdan Ankara tarafından çok yakından izleniyor.

Washington’daki güç dengelerinin Türkiye açısından en önemli başlığı, ABD’nin Ankara Büyükelçisi Tom Barrack’ın geleceği. Trump’ın yakın çevresinde yer alan Barrack, büyükelçilik görevinin yanı sıra ABD Başkanı’nın Suriye ve Irak Özel Temsilciliğini de yürütüyor. Bu nedenle yalnızca Ankara-Washington ilişkilerinde değil, Orta Doğu’daki yeni güç dengelerinin şekillenmesinde de kritik bir konumda.

Ancak Barrack üzerindeki Kongre baskısı da artıyor. F-35 satışı, CAATSA yaptırımları, Trump ailesinin Türkiye’deki ticari ilişkileri, Trump Jr.’ın Erdoğan’la görüşmesi ve Halkbank dosyası tartışmaların merkezinde. Demokratlar Barrack’ı Orta Doğu politikası üzerinden eleştirirken Cumhuriyetçi senatörler de etik kurallar ve olası çıkar çatışmalarını sorguluyorlar.

Trump’ın 3 Kasım ara seçimlerinde Kongre’nin iki kanadını da Demokratlara kaptırması, yönetimin dış politika hareket alanını da daraltabilir. Bu gelişmenin etkileri Irak ve Suriye dosyalarında daha belirgin hissedilebilir.

Kuzey Irak’taki hükûmet krizi

Trump ve “dostları” için Irak’ta da işler hiç iyi gitmiyor.

Kuzey Irak’taki Kürt yönetimi dağıldı. Talabani ailesinin liderliğindeki KYB, 5 Kasım’da Irak Kürdistan Bölgesel Yönetimi hükûmetinden çekildi.

Irak’ın kuzeyinde Kürt gruplar arasında çatışmaya bile varabilecek bu bölünme, İran’ın bölgedeki etkisini artırabilir ve Washington’ın kurmaya çalıştığı siyasi dengeyi zorlayabilir.

Bu gelişmenin Türkiye’deki çözüm sürecine de yansıması mümkün. PKK’nın silahsızlandırılması ve Irak’ın kuzeyindeki yapılanmasının tasfiyesi, bölgedeki siyasi dengelerle doğrudan bağlantılı. KYB-KDP ayrışması, bu sürecin bölgesel ayağında yeni engeller yaratabilir.

Demokratlar Ukrayna için harekete geçti

Demokratlar, Ukrayna’ya yönelik 15 milyar dolarlık askerî yardımın hızla hayata geçirilmesi için harekete geçti. ABD Başkanı Donald Trump’ın olası vetosunu aşmayı hedefleyen Demokratlar, yardım paketini Ulusal Savunma Yetkilendirme Yasası’na (NDAA) dâhil etmeye hazırlanıyor. Planın Kongre’nin her iki kanadından da destek alması için temaslar sürerken Demokratlar böylece Ukrayna’ya askerî desteğin önündeki siyasi engelleri aşmayı ve yardımın gecikmeden ulaştırılmasını amaçlıyor.

Trump kaybetti, dengeler değişti

ABD’deki ara seçimlerde Cumhuriyetçilerin yenilgisinin ardından Trump ve Orta Doğu’daki “dostlarının” ilmek ilmek ördükleri “yeni Orta Doğu” haritası dağılmaya başladı bile.

En önemli gelişme İsrail’de. Washington’daki en büyük destekçisi Trump “topal ördek” hâline gelince Netanyahu’nun İsrail’in geleceğinde belirleyici olma şansı da yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kaldı.

İsrail seçimlerinin ardından Cumhurbaşkanı Herzog hükûmeti kurma görevini Arap partilerinin de destek açıkladığı muhalefet lideri Eisenkot’a verdi. İsrail’de hükûmeti kurmakla görevlendirilen Eisenkot’un seçimlerden sonra ABD’ye yönelik mesajlarında hep “Amerikan ve İsrail halkları” vurgusu dikkat çekici. Eisenkot, mesajlarında kendisini Trump’tan ve yönetiminden olabildiğince uzak tutma çabasını hiç saklamıyor.

Her ay başında olduğu gibi Kasım ayına da İstanbul Sanayi Odası’nın PMI verisi ile başladık. Alışageldiğimiz üzere endeksteki gerileme bu ay da devam etti. 47,3 olarak açıklanan veri tam 31 aydır eşik değer olan 50’nin altında. Yani daralma bölgesinde. Veri açıklandığında gelen yorumların ekseriyeti bu ifadelere sahipti.

Türkiye’de sanayi aktivitesinin en anlamlı verilerinden biri olan PMI’ın yaklaşık 2,5 yıldır daralma bölgesinde olması, söylemesi kolay ancak yaşaması çok zor olan bir durum. Bu sürecin sancılarını en iyi sanayiciler bilir.

Aslına bakarsanız sanayimizdeki bu durumu tasvir edecek ifade “31 aylık gerileme” olmamalı. Çünkü PMI verisi Mart 2022’den bu yana geçen 56 ayın sadece yedisinde 50’nin üzerinde değerler alabildi. Yani sanayimizdeki olumsuz hava aslıonda, yaklaşık beş yıldır devam ediyor.

Bu denkleme bir de diğer ülkelerin performansını eklemek gerekir. Türkiye’de durum bu iken, diğer ülkelerin sanayileri büyümeye, gelişmeye devam ediyor ve aramızdaki fark hem teknoloji düzeyinde hem de üretim miktarında açılıyor.

Üzerinde durmamız gereken temel mesele, sanayideki yavaşlamanın ne kadar sürdüğü kadar, bu tablonun Türkiye ekonomisinin geleceği açısından ne ifade ettiği. Büyüme ve kalkınma çok farklı kavramlar. Büyüme bize ekonominin sayısal olarak ne kadar genişlediğini anlatır; kalkınma ise bu genişlemenin ülkeye ve topluma ne kazandırdığını gösterir. Ekonominiz büyüyebilir ancak bu büyüme insanlar arasında dengeli bir gelir dağılımına, ülkedeki altyapının gelişimine, eğitime, sağlığa, toplumsal refah ve mutluluğa dönüşmüyorsa sayısal bir ilerlemeden öteye geçemez. İşte bu noktada sanayinin gelişimi kilit bir role sahip. Çünkü sanayinin büyümesi ve günü yakalaması, ülke büyümesinin kalıcı olmasını ve büyümenin refaha dönüşmesini sağlar.

Sanayisiz büyüme, kalıcı da olamaz, dengeli de. Bunun, kalkınmaya dönüşme olasılığı düşüktür. Bu nedenle güçlü bir sanayi altyapısı, büyümenin yalnızca bugünkü hızını değil, gelecekte ne kadar sürdürülebilir olacağını da belirler.

Sanayi, diğer sektörlerle kurduğu ilişkiler sayesinde tarımdan lojistiğe, madenciliğe,  ticarete, mühendislik hizmetlerine kadar geniş bir ekonomik alanı da harekete geçirir. Bu yüzden ülke olarak sanayimize dönük anahtar göstergelerdeki bozulmayı, kesinlikle sadece sanayicilerin ve bu sektörlerde istihdam edilenlerin değil; orta ve uzun vadede tüm toplumun sorunu olarak görmek zorundayız.

Yüzümüzü yeniden sanayi odaklı politikalara dönmemiz, sanayi aktivitesini teşviklerden ziyade uygun bir üretim iklimi yaratarak desteklememiz gerekiyor.

Demokratların zaferi sonrası piyasalarda oluşan iyimser hava boğa tuzağına dönüştü. Yarı iletken, bulut altyapısı ve hafıza hisselerinde %10 ile %25 arasındaki kayıplar ortalığı yangın yerine çevirdi. Dev piyasa değerine sahip Nvidia, SpaceX ve Tesla hisseleri %10 kayıpla harekete katıldı.

Tüm gemileri sallayan bir dalga söz konusu. Teknoloji hisselerinden korunaklı sektörlere rotasyon ile zarar durdurulamadı. Cuma günü gelen tepki alışı perşembe günkü kayıpların sadece %20-%30’unu karşılayabildi. Altın madeni ve havacılık hisseleri satış dalgasında pozitif ayrışan az sayıda hisse arasında yer alıyor.

Dolar ekim ortasında gördüğü yüksek seviyelere yaklaştı

Mavi dalgaya en negatif tepki veren varlık grupları arasında enerji öne çıkıyor. Ara seçimler öncesinde ABD-İran barış görüşmeleri ile başlayan satış dalgası sonucunda aktif vadeli Brent kontratı 118 dolarlık zirvesinden 94 dolara kadar geriledi. 2027 yılı ortalama fiyatı için gösterge olarak alınabilecek haziran-temmuz kontratları 86 dolar civarında.

Risk iştahındaki bozulmayla birlikte dolar ekim ortasında gördüğü yüksek seviyelere yaklaştı. Fed vadelileri aralık toplantısında dörtte üç ihtimalle 25 baz puanlık artış fiyatlıyor. Ancak bir sonraki faiz artışı 2027 sonbahar aylarına kaydı. Tahvil piyasasında kısa vadeli getirilerin sert geri geldiği bir boğa dikleşmesi görülüyor.

Borsa İstanbul ara seçimler sonrası oluşan küresel satış dalgasından neredeyse hiç etkilenmedi.

Ukrayna ve İran’da barış ümidi ve enerji fiyatlarındaki gerilemeyle sert yükselen banka ve havacılık hisseleri, endeksin 11.500 direncinin hemen altında kapanmasını sağladı. Jeopolitik riskle beslenen savunma, petrokimya ve rafineri hisseleri haftanın en çok kaybettirenleri.

Bu hafta yurt dışında salı günü açıklanacak ABD’nin ekim ayı enflasyon verisi izlenecek. Pozitif sürpriz yapacak bir enflasyon verisi aralık ayında Fed’in faiz artırması ihtimalini azaltır. Enerji fiyatlarında gerileme, mavi dalga sonrası büyümede yavaşlama ve yapay zekâ talebi kaynaklı enflasyonist baskının azalması Fed’in elini rahatlatan gelişmeler. Biz ana senaryomuzda Fed’in aralık toplantısında 25 baz puan faiz artıracağını öngörüyoruz.

Fırsat penceresi uzun süre açık kalabilir

Yurt içinde bu hafta gözler perşembe günü yapılacak Enflasyon Raporu toplantısında olacak. Enflasyon ana eğiliminde %2,0 civarındaki katılığın aşağı yönlü kırılması ve enerji fiyatlarında sert gerileme toplantı öncesinde Merkez Bankası’nın elini rahatlatıyor. Başkan Karahan, piyasalara enflasyon ve nominal faizlerin eş anlı gerilediği, reel faizin cazip kaldığı bir tablo anlatmaya devam edecek.

Ukrayna ve İran’da barış konusunda olası gelişmeler banka ve havacılık hisselerinde geçen hafta başlayan rallinin devam etmesini sağlayabilir. Yapay zekâ hisselerindeki satışı dip seviyelerden seçici alış için fırsat olarak görüyoruz. Ama fırsat penceresi uzun süre açık kalabilir.

Türkiye Zekâ Vakfı’nca 12’ncisini düzenlediğimiz Zekâ ve Yetenek Kongresi’ndeyiz. Sahnede avukat yazar, hak savunucusu Bedia Büyükgebiz var ve sunumunun başlığı dikkat çekici: “Aşık Veysel İTÜ’ye giremez!” Peki, neden? Çünkü diyor; “13 yaşında, görme engelli, 9 yaşından beri bağlama çalıyor.”

Bir çocuğa ne borçluyuz diye başladığı konuşmasında, insanın kendi potansiyelini keşfetmesiyle başkalarının yaşamına karşı sorumluluk duyması arasındaki ilişkiye dikkat çekiyor. Görme engelli Ceyda’nın yeteneğine rağmen eğitim hakkından mahrum bırakılmasının dramını bizlere aktarıyor.

YA DEVLET BAŞA YA KUZGUN LEŞE

Her toplumun %2’si zeki ve yeteneklidir. Ancak toplumların kaderi, bu yüzde 2’ye nasıl davrandığıyla şekillenir. Devlet başa yaparsan, ufukların efendisi olursun. Kuzgun leşe atarsan uygarlığın taşrasına düşersin. Zekâ vakfı olarak 31 yıldır bu %2’lerin kıymetini vurgulayıp duruyoruz.

ODTÜ Kongre Merkezi’nde bu yıl, 5G teknoloji mimarı Erdal Arıkan, Abdurrahman Tarikçi, Ali Nesin, Yunus Ersoy Kalay, Soner Yıldırım’ın yanı sıra değerli uzmanları dinledik. TZV Başkanı Emrehan Halıcı; umudu kaybetmemekten; Ali Nesin, ahlakın değerinden ben de dinlemenin erdeminden söz ettik.

İKİ SORU İKİ CEVAP / Zekâ ve yeteneğe dair…

Neyin peşindeyiz?

İnanıyoruz ki bir ülkenin en değerli sermayesi, nitelikli insan kaynağıdır. İçimizdeki zeki ve yetenekli insanlarımızın ülkeye değer katmada daha etkin ve yetkin duruma gelmesi için mücadele ediyoruz.

Nerelere geldik?

Bir arpa boyu yol almış olsak da iğneyle kuyu kazıyor olsak da Türkiye Zeka Vakfı olarak kabiliyetlerimizin önemine, öğretmenlerimizin değerine ve yeteneklerimizin varlığına dikkat çekebildik.

NOT

TEKNO-FEODALİZMDE DİJİTAL KÖLE Mİ OLACAKSIN YOKSA BİLGİNİN EFENDİSİ Mİ?

İki gezegen dertleşiyormuş: - Üzgün görünüyorsun, hayırdır neyin var? - Hiç sorma, bende “insan” çıktı. Bu fıkrayı Vakıf kurucularımızdan Ziya Selçuk’tan dinlemiştim. Şimdi yapay zekâ çağına girdik. Eğer YZ sana hizmet ederse tekno-feodalizm çağının kurbanı değil, efendisi olursun. Değilse kölesin.

ZEKÂ LÛGATI

Zekâ: Düşünme, algılama, kavrama, yargılama, soyutlama, uyum sağlama

Yapay zekâ: İnsan zekâsını taklit edebilen bilgisayar sistemi ve algoritmalar

Embesil: Beceri, yetenek ve öğrenme işlevinin kendi yaş ortalaması altında olması

Kolektif zekâ: Birden fazla varlığın işbirliği ve rekabetle ortaya çıkardığı zekâ

Peki genellikle eylül ayında açıklanan orta vadeli program çerçevesinde ilan edilen sonraki yılın enflasyon hedefi ile Merkez Bankası’nın ekim ya da kasım aylarında açıkladığı yılın son enflasyon raporunda yer alan izleyen yılın enflasyon hedefi nasıl oluyor da farklı olabiliyor?

Öyle ya orta vadeli program çerçevesinde ilan edilen enflasyon hedefini ekonomi yönetimi Merkez Bankası’nı dışlayarak belirlemiyor ki. Zaten Merkez Bankası enflasyon hedeflerinin nasıl belirlendiğini açık açık izah ediyor:

"Enflasyon hedefleri; Merkez Bankası tarafından Türk Hükümeti (bu ifadedeki Türk Hükümeti vurgusu da tuhaf) ile birlikte, 3’er yıllık dönemler halinde belirlenir. Enflasyon hedefi olarak, tüketici fiyat endeksinin sene sonundaki yıllık değişim oranı kullanılır.

Enflasyon hedefinin 2 puan üstü ve altı, belirsizlik aralığı olarak belirlenmiştir. Yıl sonu enflasyonunun belirsizlik aralığı dışında olması durumunda; Merkez Bankası hesap verme yükümlülüğü nedeniyle, Hükûmete açık bir mektup yazar.

Enflasyon hedeflemesi rejimi çerçevesinde, hedef değişken olarak Tüketici Fiyat Endeksinin (TÜFE) 12 aylık değişimiyle hesaplanan yıl sonu enflasyon oranları esas alınır. Ayrıca bu hedefler, Hükûmetle birlikte nokta hedef olarak belirlenir.”

Türkiye’nin enflasyon hedefi aslında yıllardır sabit ve yüzde 5. Merkez Bankası hedef yüzde 5 olmakla birlikte bu oranın niye kağıt üstünde kaldığını ve niye daha yüksek oranlar belirlendiğini sıralarken gerekçeleri “Türkiye’de son yıllardan yaşanan yapısal dönüşüme, geçmişte yüksek enflasyonla yaşamanın getirdiği katılıklara ve kalite artışından kaynaklanan ölçüme” dayandırıyor. Bu gerekçeler dışında bir de “Avrupa Birliği’ne uyum süreci” sayılıyor ki böyle bir gerekçenin geçerliliği kaldı mı, tartışılır.

OVP ve TCMB farkının nedeni

Gelelim asıl sorumuza… Orta vadeli programda ilan edilen enflasyon hedefiyle Merkez Bankası’nın hedefi neden farklı oluyor? Çok değil ama arada yine de fark var.

Girişte de belirttim; orta vadeli programlar genellikle eylül ayı başında açıklanıyor. Dolayısıyla bu programların hazırlıkları ağustos ayı içinde yapılıp tamamlanıyor.

Merkez Bankası ise yılın son enflasyon raporunu genellikle ekim ve kasım aylarında, son birkaç yıldır ise hep kasım aylarında açıklıyor.

Yani OVP’deki enflasyon ağustos ayında, Merkez Bankası’nın enflasyon raporu kapsamındaki oran ise neredeyse iki buçuk- üç ay sonra ekim-kasım aylarında belirleniyor. 

Türkiye’de ekonomi öylesine kaygan zeminde ilerliyor, ilerlemeye çalışıyor ki içinde Merkez Bankası’nın da yer aldığı bir çalışmayla ağustos ayında belirlenen enflasyon hedefi, aradan iki buçuk-üç ay geçtikten sonra bu kez Merkez Bankası’nca değiştirilmek zorunda kalınıyor.

Sonra da diyoruz ki, bu enflasyon hedefi niye tutmuyor!

Birkaç ay arayla enflasyon hedefini bile değiştirmek zorunda kalan Türkiye bu hedefini nasıl yakalayacak?

Yakalayamıyor zaten; hangi yıl enflasyon hedefi tutturulabilmiş ki!

Bırakın hedefi, bu yıl eylülde açıklanan 2027-2029 orta vadeli programında bu yılın enflasyon tahmini olarak dile getirilen yüzde 28,4 bile tutturulamayacak.

Yılın ilk on ayında yüzde 27,52’ye ulaşan TÜFE artışı yıl sonunda çok büyük olasılıkla yüzde 31,0-31,5 aralığında gerçekleşecek.

TCMB perşembe günü ne yapar?

Merkez Bankası bu yılın son enflasyon raporunu 12 Kasım Perşembe günü açıklayacak. Merkez Bankası mayıs ayında yayımladığı ikinci raporda 2026’nın enflasyon hedefini yüzde 16’dan yüzde 24’e çıkarmış, enflasyon tahminini de yüzde 26 yapmıştı. Ağustosta yayımlanan üçüncü raporda ise yüzde 24 sabit tutulurken tahmin yüzde 28’e yükseltilmişti.

Merkez Bankası’nın 2027 enflasyon hedefi ise son duruma göre yüzde 15.

Bir kere bu yılın gerçekleşmesinin yüzde 31 dolayında olacağı anlaşıldıktan sonra Merkez Bankası 2027 hedefini yüzde 15 olarak tutamaz. Yüzde 31’den sonra yüzde 15’lik bir hedef, yani enflasyonu yarıya düşürmek Türkiye’de görülmüş değil. Dolayısıyla artık yüzde 15’in hiçbir önemi yok.

Kaldı ki oluşturulmasına Merkez Bankası’nın da katkı verdiği 2027’nin enflasyon hedefi yüzde 21, OVP’de böyle yazıyor. Dolayısıyla Merkez Bankası’nın da perşembe günkü raporda 2027 hedefini yüzde 15’ten yüzde 21’e çıkarması beklenmeli. Zaten 2026 için de yüzde 16’lik aynı hedefle yola çıkılmıştı.

Yüzde 20 olur mu?

OVP ağustos ayında hazırlandı ve 2027 için enflasyon hedefi yüzde 21 olarak belirlendi. Savaş şimdi sanki biraz sönümlendi gibi; petrol ve ürün fiyatlarında yön aşağı dönecek gibi. Merkez Bankası bunu göz önünde bulundurup “OVP ağustosta hazırlandı ve enflasyon o günün koşullarına göre yüzde 21 olarak belirlendi; ama şimdi koşullar görece daha iyi, o yüzden tahminimi yüzde 20 olarak açıklıyorum” der mi? Neden olmasın!

Merkez Bankası’nın hedefini yüzde 20 olarak belirlemesi sürpriz olur ama olabilir. 2027 hedefini yüzde 15’ten normalde yüzde 21’e çıkarması beklenen Merkez Bankası enflasyon tahminini de muhtemelen hedefin birkaç puan üstünde, örneğin yüzde 23 düzeyinde belirleyebilir. Hatırlanacaktır, daha önce tahmin için alt ve üst sınır ilan etmekte olan Merkez Bankası bu yöntemden vazgeçmiş ve tek bir tahmin belirlemeye başlamıştı.

OVP ile Merkez Bankası arasında 2028 ve 2029 enflasyon hedeflerinde de fark var. Merkez Bankası’ndan 2028 hedefini OVP ile eşitlemesi, en azından yaklaştırması beklenir. 2028 enflasyon hedefi OVP’ye göre yüzde 13,5, Merkez Bankası’na göre şimdilik yüzde 9.

-          Aydın Bey (Doğan) ile Manisa’ya Vestel City’ye gideceğiz. Sen de fabrika gezisinde bize katıl.

Doğan Holding Onursal Başkanı Aydın Doğan, Anadolu Otomotiv’in patronu Taylan Bilgel ve Ertuğrul Özkök’le birlikte günübirlik Manisa’ya gittik.

Vestel City’de bizi Zorlu Holding Yönetim Kurulu Başkanı Ahmet Nazif Zorlu, dönemin Vestel İcra Kurulu Başkanı Ömer Yüngül, Vestel Yönetim Kurulu Üyesi Turan Erdoğan karşıladı. Fabrika turuna o dönemde Vestel Yönetim Kurulu Başkan Vekili olan, ANAP döneminin eski bakanlarından Prof. Ekrem Pakdemirli de katıldı.

Tur sırasında Vestel City ile ilgili o günlerin verileri paylaşıldı:

• Vestel City, 700 bin metrekarelik kapalı alana sahip. Yılda 12 milyon adet televizyon, 3.5 milyon buzdolabı, 2.5 milyon çamaşır makinesi üretiliyor.

Vestel’in o günlerdeki ihracat liderliğini bildiğim için şu soruyu sordum:

-          İhracatınızın büyük bölümü fason üretim değil mi?

Turan Erdoğan, soruma itiraz etti:

-          Yaptığımız işe artık “fason” denemez.

Ne demek istediğini şöyle açtı:

-          Dünyada bu işe artık “ODM” (Original Design Manufactoring) deniliyor. Eskiden televizyon örneği getirilir, “Bize bunu üret” denilirdi. Şimdi biz televizyonu üretiyoruz, isteyen gelip raftan seçimini yapıyor. Buna “fason” demek işi çok basite indirgemek olur.

Ömer Yüngül de Avrupa’daki o günlerin pazar paylarına değindi:

-          Avrupa genelinde payımız yüzde 22. Almanya’da yüzde 30’a ulaştık. Rusya’da yüzde 18 olduk. Hollanda’da sadece Vestel markasıyla satıyoruz.

Ahmet Nazif Zorlu araya girdi:

-          Avrupa’da satılan televizyonların yüzde 55’i Türkiye’de üretiliyor.

Zorlu, televizyon üretim bantlarında LCD (likit kristal) ekranların montajının yapıldığı bölümde yeni hayalini anlattı:

-          LCD ekranı ithal ediyoruz. Madem Türkiye Avrupa’nın televizyon üretim üssüne dönüşüyor, o halde LCD ekranın kendisini de üretmeliyiz.

İç geçirdi:

-          Bunu tek başımıza yapmamız mümkün değil. Çünkü, 2 milyar dolarlık yatırım gerektiriyor. Hükümete, “Bize teşvik verin, kuralım LCD ekran fabrikasını” dedik. “Parasal teşvik veremeyiz” yanıtı aldık. Oysa bu iş Türkiye’yi televizyon üretiminde stratejik noktaya taşır.

Ömer Yüngül’e sordum:

-          Yabancı ortakla LCD ekranı üretmeyi düşünüyor musunuz?

Şu yanıtı verdi:

-          Bazı görüşmeler yapıyoruz ama henüz somut bir şey yok. Bu hayalimizi gerçekleştirmeyi çok istiyoruz.

Ahmet Nazif Zorlu, bu noktada “sanayici çılgınlığını” ortaya koyan örnekleme yaptı:

-          700 bin metrekare kapalı alana kurulu bir tesis bildiğim kadarıyla Avrupa’da yok. Havacılık devi Boeing’in kapalı alanı bile 600 bin metrekare. Bizimki gibi büyük tesisler Japonya’da var.

Bizim Vestel City turundan 1 yıl sonra, Eylül 2006’da bir gece yarısı Ahmet Nazif Zorlu’nun telefonu çaldı. Arayan dönemin Maliye Bakanı Kemal Unakıtan’dı:

-          Ahmet Bey, sizi yarın bakanlıkta görüşmeye bekliyorum.

Zorlu nedenini soramadı:

-          Memnuniyetle Sayın Bakanım.

Maliye Bakanı’nın gecenin o saatinde arayıp kendisini çağırması Ahmet Nazif Zorlu’ya garip gelmişti. Aklına hep kötü şeyler geldi:

-          Acaba şirketlerimizle ilgili bir sorun mu var?

Hemen holdingin üst düzey yöneticilerini aradı:

-          Maliye Bakanlığı ile bir sorunumuz var mı arkadaşlar? Bilmeden eksik bir şeyler yapmış olabilir misiniz? Eğer benim bilmediğim bir sorunumuz varsa söyleyin.

Yöneticilerden şu yanıtı verdi:

-          Maliye Bakanlığı ile hiçbir sıkıntımız yok.

Zorlu, ertesi gün randevu saatinde Maliye Bakanlığı’nın yolunu tuttu. Unakıtan, hemen konuya girdi:

-          Ahmet Bey, siz 1-2 yıl önce LCD ekran üretmekten söz ediyordunuz. Böyle bir yatırım hâlâ gündeminizde mi?

Zorlu, o günlerden sonra durumun değiştiğini aktardı:

-          O yatırımı Polonya kaptı. Artık ülkemizde böyle bir yatırıma yönelmek çok zor görünüyor…

Unakıtan ısrar etti:

-          Ahmet Bey, cari açık ülkemiz için önemli bir sorun. Açıkçası, “cari açığı düşürmemize yardım edecek yatırım” arayışındayız. Siz yine de bu yönde bir düşünün. Belki LCD ekran olmaz da başka şeyler olur…

Zorlu, “Arkadaşlarımızla birlikte bir çalışma yapar, size iletiriz Sayın Bakanım” sözü verip Unakıtan’ın yanından ayrıldı…

Geçen hafta Ahmet Nazif Zorlu’nun vefatı üzerine kendisiyle ilgili yazılarımı içeren arşivimi taradım. 2005 yılı Ekim ayı başında ve 2006 yılı Aralık ayında yazdığım LCD ekran üretimiyle ilgili iki yazıyı birleştirerek Zorlu’yu sanayici-yatırımcı yönüyle anmak istedim.

Ahmet Nazif Zorlu’ya Allah’tan rahmet diliyorum…

Mekanı cennet olsun…

SPK’ya güvendik 135 milyon liramız fon krizine takıldı

HALKA açık şirketlerden birinin patronundan “fon skandalı-fon krizi” ile ilgili, kendi öyküsünü içeren bir mektup aldım. Gelin mektubu birlikte okuyalım:

• Yıllardır şirketimizin nakit varlıklarını mevduatta, repoda, banka para piyasası fonlarında değerlendiriyoruz.
• Temmuz ve Ağustos aylarında Tera ve Atlas fonlarının yüksek getirilerini görünce, SPK, TEFAS, Takasbank ve Borsa İstanbul gibi kurumların denetim ve gözetimine güvenerek çalıştığımız banka aracılığıyla 135 milyon lira yatırım yaptık.
• Şirketimizi halka arz için sıra beklediğimiz süreçte SPK’nın ne kadar sıkı inceleme ve denetimler yaptığına bizzat tanık olmuştuk.
• Bu titiz denetimlerin sermaye piyasalarındaki diğer kuruluşlar için de aynı ciddiyetle geçerli olduğunu düşünerek devletimizin bu kurumuna güvendik.
• Bu süreçte birkaç kez fonların tamamını satıp sorunsuz şekilde paramızı aldık. Sisteme güvenimiz böyle pekişti.
• Eylül sonunda şirket yatırımlarımız için ayırdığımız parayı 2.5-3 ay fonlarda tuttuk. Paramız kağıt üzerinde 170 milyon lirayı aştı. Neredeyse hiç para çekmedik.
• 15 Eylül 2026’da küçük bir tutarla yeni bir fon alım emri vermiştik. Bu emir iptal edilmeden gerçekleşti.
• 16 Eylül 2026 sabahı Borsa İstanbul’un sert düşüşle açıldığını, fonların portföylerindeki hisselerin değer kaybettiğini görünce satış emri verdik.
• 16 Eylül’de verdiğimiz satış emirlerinin karşılığı hesabımıza geçmedi. Oysa satış işlemlerimiz sistemde “PBLK” (blokeli) statüsüne geçmişti.
• 18 Eylül’de paramızın hesaba yatırılmasını beklerken fonlara müdahale edildi ve alacaklarımız ödenmedi.

Mektup sahibi bu noktada ilgili yasa maddesini anımsattı:

• 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu’nun 79. maddesi, “takas talimat ve işlemleri ile ödeme işlemlerinin, ilgili kuruluşların faaliyetleri durdurulsa, temerrüt ya da tasfiyeye girseler dahi geri alınamayacağını ve iptal edilemeyeceğini”belirtiyor.
• Bizim olayımızda olağanüstü tasfiye süreci gerekçe gösterilerek bu güvencenin fiilen etkisiz bırakıldığını düşünüyoruz.
• 27 Ekim 2026’da yayınlanan 7596 sayılı özel kanun, “üstelik 17 Eylül’den itibaren geçerli olacak şekilde” PBLK statüsündeki yatırımcıları yeniden “fon pay sahibi” olarak tasfiye kapsamına aldı.
• SPK yetkilileri, “PBLK’lıların parası fondaki parayla ödenecek” diye açıklama yaptı ama ardından TBMM’de, “PBLK kaydının takasın tamamlandığı anlamına gelmediğini” savundu.
• Şimdi soruyoruz: “Satış emri zamanında verilmiş ve işlem sistemde ‘blokeli statü’ye geçmişken, sonradan çıkarılan özel bir kanunla işlemin hukuki sonucunun değiştirilmesi ‘hukuk güvenliği’ ile bağdaşabilir mi?”
• Tasfiye edilen emsal fonlarda “alacaklı statüsü”nün korunduğu örnekler varken, bizim neden farklı bir uygulamaya tabi tutulduğumuz açıklığa kavuşmuş değil.
• SPK başlangıçta, “PBLK statüsündeki yatırımcıların farklı değerlendirileceği” yönünde açıklamalar yapmışken, sonrasında herkesin “tasfiye bakiyesinden pay sahipliğioranında ödeme alacağı söylendi.

Sonrasında “1 milyon liraya kadar ara ödeme” sistemi getirildiğinin altını çizdi:

• Ana parası 1 milyon liraya kadar olan bazı yatırımcılar paralarının tamamını alabilirken, bizim gibi yüksek tutarlı yatırımcılar son derece düşük oranda ödeme alabildi.
• 135 milyon lira ana paramıza, 170 milyon liraya ulaşmış fon değerimize karşılık bugüne kadar yalnızca 2 milyon lira alabildik. Yani, ana paramızın sadece yüzde 1.5’i.

Fon kazançlarından kesilen stopajı anımsattı:

• Fon kazançlarından yüzde 17.5 stopaj tahsil edildi. Bu stopajların iadesi gündeme getirilse, mağdur yatırımcılara dağıtılacak kaynak oluşturabilir.
• Ayrıca, kamuoyunda yasa dışı bir iş yapmışız, kumar veya bahis oynamışız gibi bir algı oluşturuldu. En yakın çevremize bile paramızın fonlarda kaldığını söylemeye çekinir olduk.
• Biz içeriden bilgi almadık, kimseyle birlikte hareket etmedik. Yalnızca borsadaki düşüşü gördük ve kendi paramızı korumak için satış emri verdik. Bunun neresi suç?
• Biz devletin koyduğu kurallara uygun yatırım yaptık. Devletin sonradan değiştirdiği uygulamalar nedeniyle paramıza ulaşamıyoruz.
• Bütün bu yaşananları gören yabancı yatırımcı Türkiye’nin sermaye piyasalarına nasıl güvenecek?
• Yarın hangi yatırımcı SPK’ya, Takasbank’a, TEFAS’a ve işlemlerin kesinliğine inanabilecek?

Yurt içi turizm tesislerinde artan konaklama maliyetleri ve restoran fiyatlarındaki yükseliş, Türk tatilcisinin seyahat alışkanlıklarını dönüştürdü. Sektörün en canlı dönemi olan Temmuz-Ağustos-Eylül aylarına ilişkin turizm verileri, iç piyasadaki fiyatlama baskısının, tüm vize alma sorunlarına rağmen tatilciyi yurt dışı seçeneklerine ittiğini net bir şekilde ortaya koydu.

TÜİK tarafından açıklanan III. Çeyrek Turizm İstatistikleri’nden derlenen bilgiye göre, bu dönemde Türkiye’ye gelen ziyaretçi sayısı geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 1,6 düşüşle 23,25 milyon kişiye gerilerken, yurt dışına çıkan Türk vatandaşlarının sayısı yüzde 24,2 artarak 4 milyon 202 bin 160 kişiye ulaştı. Bu rakam, veri setinde tek bir 3 aylık dönemde gerçekleşen en yüksek çıkış sayısı ve tüm zamanların çeyreklik rekoru oldu. Son 5 yıllık dönemin 3. çeyrek verilerine bakıldığında ise bu eğilimin boyutu daha net bir şekilde ortaya çıktı. Buna göre, 2022 yılının 3. çeyreğinde 2,07 milyon seviyesinde olan yurt dışı çıkışları; 2023’te 2,97 milyona, 2024’te 3,28 milyona, 2025’te 3,38 milyona ve 2026’nın 3. çeyreği itibarıyla 4,20 milyon kişiye fırladı. Böylece yurt dışına çıkan vatandaş sayısı son 5 yılda yüzde 102,8 artarak 2 katına ulaştı.

Tatil amaçlı çıkışlar 3 katına çıktı 

Yurt dışı çıkış gerekçelerinde "akraba ziyareti" veya "iş seyahatleri" ilk sıralardaki yerini kaybederken, ana gerekçe doğrudan “gezi ve eğlence” oldu. 2022’nin 3. çeyreğinde 998 bin 549 kişi olan yurt dışı tatilcisi sayısı; takip eden yılların aynı dönemi kıyaslandığında 2023’te 1,42 milyon kişiye, 2024’te 1.8 milyon 2025’te 2,17 milyon kişiye ve 2026’nın 3. çeyreği itibarıyla da 2 milyon 983 bin 791 kişiye tırmandı. Böylece son 5 yılda tatil amaçlı yurt dışı çıkışları yüzde 198,8 artışla tam 3 katına çıktı. 2026’nın 3. çeyreğinde yurt dışına giden vatandaşların yüzde 71’i seyahat amacını doğrudan “gezi ve eğlence” olarak beyan etti. Oysa 2022’nin aynı döneminde bu oran yüzde 48,2 seviyesindeydi.

Verilerdeki bir diğer dikkat çekici değişim geceleme sürelerinde yaşandı. Vatandaşların yurt dışındaki ortalama kalış süresi 2022’nin 3. çeyreğinde 12,97 gün iken; ilgili dönem baz alındığında 2023’te 12,27 güne, 2024’te 7,85 güne, 2025'te 7,84 güne ve 2026’nın 3. çeyreğinde 7,18 güne geriledi. Kalış sürelerinin kısalması, vatandaşın tatil modelini değiştirdiğini gösterirken, yurt dışına giden Türk turistin tek ve uzun süreli bir tatil yerine, kısa süreli ama sık seyahatleri tercih ettiğini ortaya koyuyor. Kalış sürelerinin kısalmasına rağmen, yurt dışına giden vatandaş sayısındaki rekor artış tesis konaklamalarına yansıdı. Vatandaşların yurt dışındaki otel, motel ve pansiyonlarda yaptığı geceleme sayısı geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 38,8 yükselerek 13,8 milyona dayandı.

Çıkış sayısındaki artış, ciddi bir döviz çıkışını da beraberinde getirdi. 2022 yılının 3. çeyreğinde 1,47 milyar dolar olan Türk vatandaşlarının yurt dışı turizm gideri; 3. çeyrekler bazında 2023’te 2,42 milyar dolara, 2025’te 2,48 milyar dolara ve 2026’da 3 milyar 40 milyon dolara yükseldi. Böylece vatandaşın 90 günde yurt dışında bıraktığı döviz tutarı son 5 yılda yüzde 107,5 büyüdü.

Harcama kalemlerinde ise paket tur kullanımı ve restoran harcamaları öne çıktı. 2022’nin 3. çeyreğinde 230,9 milyon dolar olan yurt dışı paket tur ödemeleri 2026’nın aynı döneminde 467,6 milyon dolara tırmanarak 2 katına ulaştı. Yurt dışında restoranda harcanan tutar da yüzde 65,4 artışla 431,5 milyon dolardan 713,6 milyon dolara çıkarken, ulaştırma harcamaları ise yüzde 119,7 sıçramayla 198,3 milyon dolara yükseldi. 

Yabancı turist alışverişten kıstı, yeme-içmeye harcadı

Türkiye’deki fiyat artışları yabancı ziyaretçilerin harcama tercihlerine de yansıdı. 3. çeyrekte Türkiye’ye gelen ziyaretçi sayısı yüzde 1,6 düşüşle 23,25 milyon kişiye geriledi. Ancak kişi başı ortalama harcamanın 1087,69 dolara çıkmasıyla toplam turizm geliri yüzde 5 artarak 25,29 milyar dolar oldu. Gelen turistin harcama kalemleri incelendiğinde, konaklama geliri yüzde 19 artışla 3,15 milyar dolara çıkarken, yeme-içme geliri yüzde 8,7 artarak 5,20 milyar dolara tırmandı. Buna karşın Türkiye’nin alışverişteki fiyat avantajını kaybetmesiyle, turistin giyecek ve ayakkabı harcaması geçen yıla göre yüzde 8,5 düşerek 1,86 milyar dolara geriledi. Söz konusu çeyreğin en dikkat çekici pozitif verisi sağlık turizminde yaşandı. Türkiye'ye gelen yabancı ziyaretçilerin sağlık harcamaları 2026’nın 3. çeyreğinde geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 23,6 artış kaydederek 1 milyar 33 milyon dolara yükseldi. Böylece sağlık turizmi geliri ilk kez tek bir çeyrekte 1 milyar dolar barajını aştı.

İlki, Avrupa’nın 1990’dan bu yana sera gazı emisyonlarında sağladığı yaklaşık azalmayı gösteriyor. İkincisi ise aynı dönemde ekonomisinin ne kadar büyüdüğünü.

İklim politikaları ile ekonomik büyümenin birbirine rakip olduğu yönündeki tartışmaların sürdüğü bir dönemde, Avrupa bu iki rakamı kendi dönüşüm modelinin kanıtı olarak ortaya koyuyor.

Elbette Avrupa’nın önünde de önemli sorunlar var. Enerji maliyetleri, sanayinin rekabet gücü, Çin’in temiz teknoloji alanındaki yükselişi, jeopolitik gerilimler ve enerji güvenliği kaygıları, Avrupa Yeşil Mutabakatı’nın geleceğini doğrudan etkiliyor. Ancak Avrupa Komisyonu’nun Antalya mesajında bir geri adım işareti yok. Tam tersine, temiz enerjiye geçişin ekonomik gerekçelerinin giderek güçlendiği vurgulanıyor.

Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, COP31 öncesinde yaptığı açıklamada, geride kalan yaz aylarında iklim değişikliğinin yıkıcı etkilerinin bir kez daha görüldüğünü hatırlatıyor ve Avrupa’nın hem kendi içinde hem de küresel ölçekte öncülük etmeye kararlı olduğunu söylüyor.

Von der Leyen’in mesajı açık: “İlk iklim-nötr kıta olma yolunda ilerliyoruz. Dünya çapında elektrifikasyonu destekliyoruz. Herkesin temiz enerjiye geçişten fayda sağlayabilmesi için iklim finansmanını harekete geçireceğiz.”
 
AVRUPA’NIN YENİ BÜYÜME STRATEJİSİ: ELEKTRİFİKASYON

Antalya’da Avrupa’nın en fazla üzerinde duracağı başlıklardan biri elektrifikasyon olacak.

Sanayide, ulaşımda, binalarda ve enerji sistemlerinde fosil yakıtların yerini giderek daha fazla temiz elektriğin alması, AE’nin karbonsuzlaşma stratejisinin merkezinde bulunuyor.

Avrupa Birliği, 1990’dan bu yana sera gazı emisyonlarını yaklaşık yüzde 40 azaltırken ekonomisini yüzde 70 büyüttü. 2025 yılında gelişmekte olan ülkelere 32.3 milyar euro kamu finansmanı sağladı, 9.3 milyar euro özel sektör kaynağını harekete geçirdi. Antalya’ya ise önemli bir mesajla geliyor: Temiz enerji, elektrifikasyon, karbon piyasaları, yeşil sanayileşme ve iklim finansmanı için yeni adımlar atılmasını isteyecek. Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, “İlk iklim-nötr kıta olma yolunda ilerliyoruz” derken, Komisyon Üyesi Wopke Hoekstra zirvenin hedefini üç kelimeyle özetliyor: “Uygulamanın COP’u olacak.”

Avrupa Komisyonu’nun uluslararası ortaklarıyla başlattığı Electrify Now kampanyası da bu yaklaşımın küresel ölçekte yaygınlaştırılmasını hedefliyor.

Ancak elektrifikasyonun başarısı, yenilenebilir enerji kapasitesinin artırılmasından çok daha geniş bir dönüşüm gerektiriyor. Elektrik şebekelerinin güçlendirilmesi, enerji depolama yatırımları, sanayide yeni teknolojilerin kullanılması ve temiz enerjiye erişimin yaygınlaştırılması gerekiyor. Üstelik bu dönüşümün maliyeti, ülkeler ve sektörler arasında eşit dağılmıyor.

Avrupa’nın COP31 gündeminde bu nedenle temiz enerji yatırımlarının finansmanı ve yeşil sanayileşme önemli bir yer tutuyor. AB, Türkiye’nin COP21 Başkanlığı ile birlikte İklim Kulübü çerçevesinde sanayinin karbonsuzlaştırılmasına yönelik çalışmaları ilerletmeyi hedefliyor. Bu başlık Türkiye açısından da önemli. Avrupa pazarına ihracat yapan şirketler için karbon ayak izi, enerji verimliliği ve üretimde kullanılan elektriğin kaynağı giderek daha belirleyici hale geliyor.
 
KARBONUN FİYATI, YATIRIMIN YÖNÜNÜ DEĞİŞTİRECEK

Avrupa’nın Antalya’daki bir başka önceliği karbon piyasaları. COP30’da duyurulan Zorunlu Karbon Piyasası Açık Koalisyonu’nun eş başkanlığını üstlenen AB, karbon fiyatlandırmasının emisyonları azaltmanın ve temiz yatırımları teşvik etmenin temel araçlarından biri olarak görüyor.

Karbon fiyatlandırması, kirletmenin ekonomik bir maliyeti olması gerektiği düşüncesine dayanıyor. Ancak bu mekanizmanın başarısı, fiyat sinyallerinin ne kadar güçlü ve öngörülebilir olduğuna bağlı. Özellikle enerji yoğun sektörlerde faaliyet gösteren şirketler açısından karbon maliyeti artık yatırım kararlarının önemli bir parçası. Avrupa Birliği’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması da bu dönüşümün uluslararası ticarete yansıyan en somut örneği durumunda.
 
41,6 MİLYAR EUROLUK FİNANSMAN
 
İklim finansmanı, Avrupa’nın COP31 gündeminin bir diğer güçlü başlığı.

AB ve üye ülkeler, 2025 yılında gelişmekte olan ülkelerin emisyon azaltımı ve iklim değişikliğine uyum çalışmalarına kamu kaynaklarından 32,3 milyar euro sağladı. Buna ek olarak 9,3 milyar euroluk özel sektör finansmanı harekete geçirildi. Böylece toplam kaynak 41,6 milyar euroya ulaştı. AB, kamu iklim finansmanında dünyanın en büyük destek sağlayıcısı olma konumunu koruduğunu vurguluyor. Ancak Antalya’da tartışılacak asıl mesele, mevcut kaynakların büyüklüğünden çok, ihtiyaç duyulan finansmanın nasıl harekete geçirileceği.

Gelişmekte olan ülkeler için 2035 yılına kadar yıllık en az 300 milyar dolarlık finansman sağlanması ve toplam iklim finansmanının yılda 1,3 trilyon dolara çıkarılması hedefleri, müzakerelerin merkezinde bulunuyor. AB, özellikle En Az Gelişmiş Ülkeler ile Gelişmekte Olan Küçük Ada Devletlerinin ihtiyaçlarının gözetilmesini istiyor.
 
Avrupa’nın üç kritik tarihi: 2030, 2040, 2050

Avrupa Birliği’nin iklim yol haritasında üç önemli tarih bulunuyor.

2030 yılına kadar sera gazı emisyonlarının 1990 seviyelerine göre en az yüzde 55 azaltılması, 2040 yılına kadar yüzde 90 azaltım sağlanması ve 2050’de iklim nötrlüğüne ulaşılması hedefleniyor.
AB’nin 2025 yılında sunduğu yeni Ulusal Katkı Beyanı ise 2035 yılı için yüzde 66,25 ile yüzde 72,5 arasında net emisyon azaltımı öngörüyor.

Bu hedeflerin arkasında karbon fiyatlandırması, yenilenebilir enerji, enerji verimliliği, temiz ulaşım, Sosyal İklim Fonu ve kamu bütçelerinden sağlanan mali destekler bulunuyor.

Ancak Avrupa’nın Antalya’da karşı karşıya olduğu sınav, kendi hedeflerini açıklamanın ötesine geçiyor. Bu dönüşüm modelinin farklı ekonomik koşullara sahip ülkelerde nasıl uygulanabileceği, finansmanın nasıl paylaşılacağı ve küresel işbirliğinin nasıl güçlendirileceği belirleyici olacak.

İklim, Net Sıfır ve Temiz Büyümeden sorumlu Avrupa Komisyonu Üyesi Wopke Hoekstra’nın COP31 öncesindeki sözleri bu yaklaşımı özetliyor: “COP31, uygulamanın COP’u olacak.”

Hoekstra, dünyanın 1,5 derece eşiğinin aşılmasını sınırlaması gerektiğini vurgularken, emisyon azaltımı ve uyum çalışmalarının birlikte yürümesini istiyor.
Avrupa’nın Antalya mesajının özü de burada yatıyor: İklim hedefleri artık enerji güvenliği, sanayi politikası, uluslararası ticaret ve finansman kararlarından ayrı düşünülemiyor.

İklim değişikliğinin yol açtığı aşırı hava olayları, kuraklık ve sellerin ekonomik maliyeti artarken, gelişmekte olan ülkelerin bu etkilere karşı hazırlık yapabilmesi için ihtiyaç duyduğu finansman ile sağlanan kaynaklar arasındaki fark büyüyor. Birleşmiş Milletler Çevre Programı›nın (UNEP) COP31 öncesinde yayımladığı 2026 Uyum Açığı Raporu, iklim değişikliğine uyum yatırımlarında mevcut finansmanın ihtiyaçların oldukça gerisinde kaldığını ortaya koydu. Rapora göre gelişmekte olan ülkelerin iklim değişikliğinin etkilerine uyum sağlamak için 2035 itibarıyla yıllık 305 milyar dolarlık finansmana ihtiyacı bulunuyor. Buna karşılık gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ülkelere yönelen uluslararası kamu uyum finansmanı 2024 yılında 28,2 ila 31,7 milyar dolar arasındaydı. Bir önceki yıla göre finansman akışındaki artış ise yaklaşık 1 milyar dolarla sınırlı kaldı.

Finansman üç katına çıksa da açık kapanmıyor 

COP30’da ortaya konulan uyum finansmanını üç katına çıkarma hedefinin mevcut ihtiyaçları karşılamak için yeterli olmayacağına dikkat çekiliyor. Hedefe ulaşılması durumunda dahi gelişmekte olan ülkelerin yıllık uyum finansmanı ihtiyacının yalnızca yüzde 20 ila 29’unun karşılanabileceği hesaplanıyor. Uyum finansmanı, sera gazı emisyonlarını azaltmaya yönelik yatırımlardan farklı olarak iklim değişikliğinin etkilerine karşı ekonomilerin ve toplumların dayanıklılığını artırmayı amaçlıyor. Kuraklığa dayanıklı tarımsal üretim, su yönetimi, taşkın koruma altyapısı, erken uyarı sistemleri ve aşırı sıcaklıklara karşı kentlerin hazırlanması bu yatırımlar arasında yer alıyor. Finansman eksikliği ise özellikle iklim değişikliğinin etkilerine karşı daha kırılgan olan ve yatırım kaynakları sınırlı ülkelerde uyum çalışmalarının hayata geçirilmesini güçleştiriyor.

Özel sektörün ihtiyaçları dahil değil 

UNEP’in yıllık 305 milyar dolarlık finansman ihtiyacı tahmini, özel sektörün kendi faaliyetlerini iklim değişikliğine uyarlamak için yapması gereken yatırımları kapsamıyor. Rapora göre bu ihtiyaçların da hesaba katılması durumunda toplam finansman gereksinimi neredeyse iki katına çıkabilir. Açıklanan finansman hedefleri ile iklim değişikliğine karşı ekonomik dayanıklılık oluşturmanın gerçek maliyeti arasındaki farkın daha da yüksek olabileceğine işaret ediliyor.

Uyum finansmanının artırılmasının yanı sıra kaynakların etkin kullanılması, yatırım projelerinin hazırlanması ve uygulama kapasitesinin güçlendirilmesi gerektiği de vurgulanıyor. Kurumlar arasındaki koordinasyon eksiklikleri, teknik kapasite sorunları ve finansmana erişimde karşılaşılan güçlükler, uyum planlarının somut yatırımlara dönüşmesini yavaşlatan unsurlar arasında gösteriliyor.

COP31’de finansmanın niteliği de tartışılacak 

Antalya’da düzenlenmekte olan COP31 öncesinde açıklanan bulgular, iklim finansmanına ilişkin müzakerelerde finansmanın hangi koşullarda sunulacağının da önemini ortaya koyuyor. Özellikle düşük gelirli ülkelerin iklim değişikliğine uyum yatırımları için daha fazla borçlanmak zorunda kalması, mevcut borç yüklerinin ağırlaşması riskini beraberinde getiriyor. Bu nedenle hibe finansmanının artırılması, uygun koşullu kaynaklara erişim ve uluslararası finans kuruluşlarının rolü, uyum finansmanının geleceği açısından önem taşıyor. UNEP’in 2026 raporu, gelişmekte olan ülkelerin iklim değişikliğinin etkilerine hazırlanabilmesi için finansmanın mevcut seviyelerin çok üzerine çıkarılması gerektiğini gösterirken, COP31’de verilecek kararların uygulamaya ne ölçüde yansıyacağı sorusunu da gündeme taşıyor. 

Kayıp ve Zarar Fonu’na 2,8 milyar dolarlık talep 

İklim değişikliğinin yol açtığı ve uyum önlemleriyle önlenemeyen kayıpların karşılanması için oluşturulan Kayıp ve Zarar Fonu›nda finansman talebi, ayrılan kaynağın yaklaşık sekiz katına ulaştı. UNEP’in 2026 Uyum Açığı Raporu’na göre, fonun ilk başvuru döneminde gelişmekte olan ülkelerden toplam 2,8 milyar dolarlık finansman talebi geldi. Buna karşılık ilk dönem için ayrılan kaynak 342 milyon dolarda kaldı. Finansman yetersizliğinin yanı sıra karmaşık başvuru süreçleri ve sınırlı kurumsal kapasitenin de ülkelerin kaynaklara erişimini zorlaştırdığı belirtiliyor. UNEP, iklim kaynaklı kayıp ve zararların karşılanabilmesi için daha öngörülebilir finansman, teknik destek ve başvuru süreçlerinin kolaylaştırılması gerektiğine dikkat çekiyor. Küresel ölçekte toplam kayıp ve zarar finansmanı açığının büyüklüğü ise henüz kesin olarak hesaplanabilmiş değil.

İklim zirvelerinin kendine özgü bir dili var. Hedefler açıklanıyor, taahhütler yenileniyor, bildiriler yayımlanıyor. Müzakereler çoğu zaman son geceye uzuyor. Bir kelimenin ya da bir virgülün metne girmesi ya da çıkması için saatlerce pazarlık yapılıyor. Ardından ülkeler evlerine dönüyor. Atmosfer ise bütün bu diplomatik çabaları büyük bir sessizlikle izlemeye devam ediyor. Bu kez ev sahibi Türkiye. Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı COP31, bugün Antalya’da başlıyor. On iki gün boyunca dünyanın iklim politikaları, enerji tercihleri, finansman öncelikleri ve ekonomik geleceği tartışılacak.

Antalya’ya gelirken tablo pek iç açıcı değil

Birleşmiş Milletler Çevre Programı’nın (UNEP) 2026 Emisyon Açığı Raporu, mevcut politikalarla yüzyıl sonunda küresel sıcaklık artışının 2,8 dereceye ulaşabileceğini ortaya koyuyor. Ülkelerin mevcut iklim taahhütlerinin eksiksiz uygulanması halinde bile ısınma yaklaşık 2,6 derece düzeyinde kalıyor. Haberin detayını hemen yan sütunda okuyabilirsiniz. Paris Anlaşması’nın 1,5 derece hedefiyle aramızdaki mesafe büyüyor. Bu hedefe geri dönüşü mümkün kılacak bir patikaya girebilmek için küresel sera gazı emisyonlarının 2025 seviyesine göre 2030’da yüzde 18, 2035’te yüzde 45, 2040’ta ise yüzde 69 azaltılması gerekiyor.

1,3 trilyon dolarlık soru: Parayı kim bulacak?

Antalya’nın en zorlu müzakerelerinden biri iklim finansmanı olacak. Gelişmekte olan ülkeler için 2035’e kadar yıllık en az 300 milyar dolarlık finansman sağlanması ve toplam iklim finansmanının yılda 1,3 trilyon dolara çıkarılması yönündeki hedefler, ülkeler arasındaki güven sınavının merkezinde bulunuyor. Üstelik finansmanın miktarı kadar niteliği de önemli. Kaynaklar hibe mi olacak, kredi mi? Borç yükü zaten ağır olan ülkeler iklim yatırımlarını nasıl finanse edecek? Özel sektör sermayesi hangi garantilerle harekete geçirilecek? Uyum yatırımlarına ne kadar pay ayrılacak? Bugün iklim finansmanı, ekonomi politikalarının merkezine yerleşmiş durumda. Bankaların kredi kararlarından sigorta sektörünün risk hesaplamalarına, şirketlerin yatırım tercihlerinden ülkelerin borçlanma maliyetlerine kadar uzanan geniş bir alanı etkiliyor. Avrupa Merkez Bankası Başkanı Christine Lagarde’ın COP31 öncesinde yaptığı uyarı da bu nedenle önemli: Aşırı hava olaylarının ekonomik maliyeti büyürken hareketsiz kalmanın faturası giderek ağırlaşıyor. Kısacası iklim için ayrılacak kaynağın maliyetini tartışırken, hiçbir şey yapmamanın maliyetini gözden kaçırıyoruz.

 Fosil yakıtlar: Müzakerelerin en zor başlığı

COP31’in bir başka sınavı, fosil yakıtlardan uzaklaşma sürecinin somut bir takvime bağlanıp bağlanamayacağı. Kömür, petrol ve doğal gazdan çıkış, yenilenebilir enerji kapasitesinin artırılması, elektrik şebekelerinin güçlendirilmesi, enerji verimliliği ve ulaşımın elektrifikasyonu müzakerelerin odağında olacak. Jeopolitik gerilimler ve enerji fiyatlarındaki dalgalanmalar, bu tartışmayı daha da karmaşık hale getiriyor. Enerji güvenliği ile iklim güvenliği artık birbirinden ayrı düşünülemiyor. Ancak enerji dönüşümünün hızı kadar adil olması da gerekiyor. Kömür bölgelerinde çalışanların geleceği, yeni becerilerin kazandırılması, dönüşümün maliyetinin toplumun hangi kesimleri tarafından üstlenileceği Antalya’nın önemli tartışmaları arasında yer alacak.

İklim diplomasisinin yeni aktörü: İş dünyası

COP31’in dikkat çekici özelliklerinden biri, iklim politikalarının sanayi ve ticaretle giderek daha fazla iç içe geçmesi. Dünya Ekonomik Forumu bünyesindeki CEO Climate Leaders İttifakı, 4 trilyon dolarlık ciroyu ve 13 milyondan fazla çalışanı temsil ediyor. İttifakın hükümetlere çağrısı net: Öngörülebilir politikalar oluşturun, yatırımların önünü açın, dönüşümü hızlandırın. Şirketler açısından mesele giderek somutlaşıyor. Karbon fiyatlandırması, Avrupa Birliği Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması, tedarik zincirlerinin karbonsuzlaştırılması ve temiz teknolojilere erişim, rekabetin kurallarını yeniden yazıyor. Türkiye için bu dönüşümün özel bir önemi var. Türkiye’nin sera gazı emisyonları 2024 yılında yüzde 5,3 artarak 584,5 milyon ton karbondioksit eşdeğerine ulaştı. Emisyonların yüzde 71,8’i enerji kaynaklı. Yenilenebilir enerjinin elektrik üretimindeki payı 2025’te yüzde 43 düzeyindeyken, 2035 hedefi yüzde 55. COP31 kapsamında gündeme gelecek Türkiye Sanayi Karbonsuzlaştırma Yatırım Platformu ise 2030’a kadar 6 milyar doların üzerinde finansmanı harekete geçirmeyi ve yıllık 20 milyon ton emisyon azaltımını hedefliyor. Demir-çelik, çimento, alüminyum ve gübre gibi sektörler dönüşümün öncelikli alanları. Burada önemli olan açıklanan finansman büyüklüğünün ne kadarının yatırıma, yatırımın ne kadarının ölçülebilir emisyon azaltımına dönüşeceği.

 ■ Dayanıklılık: Önlenebilen kayıpların ekonomisi

Antalya’da konuşulacak bir diğer kritik başlık iklim değişikliğine uyum. Seller, kuraklık, aşırı sıcaklar, orman yangınları ve su stresi artık ülkelerin kalkınma planlarını doğrudan etkiliyor. Dünya Sağlık Örgütü’nün değerlendirmelerine göre 3,3 ila 3,6 milyar insan iklim değişikliğine karşı yüksek kırılganlık koşullarında yaşıyor. Örgütün gündeme taşıdığı altı öncelikli sağlık ve iklim önleminin 3,9 trilyon dolarlık refah kazanımı ve 5,4 trilyon dolarlık finansal fayda sağlayabileceği hesaplanıyor.

■ Antalya’nın 12 günlük ajandası

Zirvenin ilk günü olan 9 Kasım’da gıda, tarım ve sağlık; 10 Kasım’da enerji ve ulaşım ele alınacak. 11–12 Kasım’da devlet ve hükümet başkanlarının katılımıyla Liderler Zirvesi düzenlenecek. Bu iki günün temaları sıfır atık ile dirençli şehirler ve yapılı çevre. 13 Kasım finansman ve ticarete, 14 Kasım çocuklar, gençler, eğitim ve becerilere ayrılmış durumda. 15 Kasım’daki sosyal ve kültürel programların ardından 16 Kasım’da bilim, sanayi ve teknoloji; 17 Kasım’da okyanuslar, doğa ve biyoçeşitlilik; 18 Kasım’da toplumsal kalkınma, kadınlar ve adil dönüşüm konuşulacak.19 Kasım’ın teması ise oldukça anlamlı: İmece. Uygulama kapasitesi, finansmana erişim ve yatırım yapılabilir projeler gündeme gelecek. Son gün müzakerelerin tamamlanması hedefleniyor.

COP31, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’ne (United Nations Framework Convention on Climate Change-UNFCCC) taraf olan ülkelerin 31. Konferansı 9-20 Kasım 2026 tarihleri arasında Antalya’da yapılacak. Toplantıya yaklaşık 200 ülkeden, 100 bin civarında katılımcı bekleniyor, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın konuyla ilgili açıklamasına göre. Önemli değil, çok önemli. Önce onu tespit edelim.

Her yıl düzenlenen iklim Taraflar Konferansı’nda (COP) iz bırakacak bir adım atılması için çaba gösteriliyor. Aklımızda kalanlar var mesela. 1997’de Japonya’nın Kyoto kentinde düzenlenen COP3’te, sanayileşmiş ülkeler ve geçiş ekonomileri için bağlayıcı sera gazı emisyon hedefleri getiren Kyoto Protokolü kabul edilmişti.

Fransa’nın Paris kentinde 2015 yılında düzenlenen COP21’de ise ülkelerin kendi belirledikleri bağlayıcı olmayan karbon salımı azaltma hedeflerini (Ulusal Katkı Beyanı-Nationally Determined Contributions-NDC) beş yılda bir açıklamaları karara bağlanmıştı. Ulusal Katkı Beyanı’ndaki azaltım hedefine ulaşmak, esasen bağlayıcı bir sonuç yükümlülüğü değil.  Yani beyanda yer alan hedefe ulaşmak, anlaşma kapsamında hukuken zorunlu değil. Ama beyanların hazırlanması, bildirmesi ve yürürlükte tutulması, ayrıca hedeflerine ulaşmak için ülke içinde emisyon azaltım önlemlerinin alınması hukuki bir yükümlülük.

Her Taraflar Konferansı’nda bir adım atılmaya çalışılıyor. Peki, bu çabalar her zaman ortak bir karara dönüşüyor mu? Hayır. Unutmayın, yaklaşık 200 ülkeden 100 bin kişinin katıldığı bir konferansta yürütülen bir müzakere süreci bu. Her ülkenin derdi de farklı.

Geçen yıl Brezilya’nın Belém kentinde düzenlenen30’da enerji sistemlerinde fosil yakıtlardan uzaklaşmak için ortak bir yol haritası hazırlanması önerisi üzerinde uzlaşma sağlanamadı. Yine de Brezilya’nın COP30 Başkanlığı çalışmayı kendi girişimi olarak sürdürdü ve yol haritasını Ekim 2026’da yayımladı.

COP31: Vaatlerin son kullanma tarihi geldi

Yıllık finansman ihtiyacı 305 milyar dolara çıkacak

https://www.ekonomigazetesi.com/kose-yazisi/abnin-antalya-mesaji-karbon-azalirken-ekonomi-buyuyebilir-91682

Hedefler var, takip edilebilir uygulama adımları yok

Şimdi, bu hafta toplanacak COP31’in artık bir uygulamaya geçiş zirvesi olması gerektiğinin altı çiziliyor. Haksız değil bu serzeniş doğrusu, küresel ısınmanın sonuçlarını uzun bir süredir biliyoruz. Akdeniz’de deniz suyu sıcaklığının ne kadar arttığını, orman yangınlarının turizmi zorlaştırdığını hep biliyoruz. İklim değişikliği konusunda bir farkındalık var. Ortada bir dizi hedef de var artık. Ama takip edilebilir uygulama adımları yok. Ne yok? Süreçle ilgili bir önceliklendirme hala yok.

Başlangıçta “COP31’de, hakikaten, konuşmaktan yapmaya geçilebilir mi?” diye sorduğum o işte. Uygulama Zirvesi iddiasını, bu seferki Taraflar Konferansı’nda uygulamaya koymak mümkün olabilir mi?

Bana sorarsanız, konuşmaktan yapmaya geçmek için adım atmanın tam zamanı COP31. Hem de iz bırakmak için son derece müsait bir konu uygulama adımlarına geçişin tasarlanması. Peki, ama nasıl?

Avustralya ve Türkiye iklim değişikliği gündeminde konuşmaktan yapmaya geçişe öncülük edebilirler.

Bir taraftan bakarsanız, yapmak mümkün aslında. COP31, bundan önceki taraflar konferanslarından farklı. Bir kere, organizasyondan sorumlu iki ülke var; Avustralya ve Türkiye. Türkiye, COP31 başkanlığını ve ev sahipliğini üstlenirken; Avustralya ise müzakerelerin başkanlığını üstleniyor. Yaklaşık 200 ülkeden 100 bin kişi bir araya geldiğinde pek çok müzakere yapılıyor ve ikili anlaşmalar da imzalanabiliyor.

Avustralya’nın kömür üretiminde, Türkiye’nin ise kömür tüketiminde önde gelen ülkeler olmaları, dikkat çekici olan ikinci özellik COP31 için doğrusu. Akim kalan Belém Yol Haritası benzeri kömür için bir Antalya Yol Haritası tartışması açmak ve öncülük yapmak için uygun iki ülke, Avustralya ve Türkiye aslında.

Ama doğrusu ya, COP31’den hemen önce geçen hafta açıklanan Milli Enerji 2040 çerçevesi, mevcut Enerji Bakanlığı ile bu alanda Türkiye içinde bile mesafe almanın pek mümkün olmadığını gösterdi. Doğrusu ben en çok TEİAŞ, EÜAŞ, Eti Maden, BOTAŞ ve TPAO'nun halka arzı için hazırlık yapıldığını söylediği kısmı sevdim. Yani madenler, termik santraller ve hatta boru hatları halka arz oluyor.

COP31, ülkeler olmasa bile şirketleri birtakım bağlayıcı olmayan taahhütlerde bir araya getirebilir belki.

COP31 taraflar konferansında, sözleşmeye taraf olan ülkeleri ileriye yönelik taahhütler konusunda bir araya getirmek pek mümkün olmayınca, sivil toplum kuruluşları ve şirketleri ileriye yönelik taahhütlerde buluşturmak ön plana çıkmış gibi duruyor.

Burada da bir sürü hedef var aslında. Tam on başlıklı uzun hedefler manzumesi. Birincisi, elektrifikasyon hedefi. 2035 yılında nihai enerji tüketiminin yüzde 35’ini elektrikten karşılama hedefi (35X35). Bugün global nihai enerji tüketiminin yüzde 23’ü elektrikten sağlanıyor. İşte bu oranı 2035’te yüzde 35’e yükseltmek hedefleniyor.

Ama burada atlanan mesele, yine elektrik üretiminin ne kadarının kömüre ve termik santrallere dayalı olduğu esasen. Örneğin, Türkiye’de elektrik üretiminin yaklaşık yüzde 35’i kömürden sağlanıyor. Bu oranı azaltmak için hedef koymadan giderseniz COP31 Antalya, tarihe geçmez.

Neymiş? Geçiş dönemini önceden planlamadan, bütçesini, programını yapmadan, öncelikleri belirlemeden, yumurta kapıya gelince hedef konulamıyormuş. 

İkinci olarak, üzerinde çalışılan konu, Antalya Yapay Zeka Taahhüdü (Antalya AI Pledge) de aslında bağlayıcı olmayan bir başka niyet beyanı belgesi. Nasıl elektrifikasyonu yüzde 35 seviyesine çıkarma niyetimizi bağlayıcı olmayan bir biçimde ifade ediyorsak, şimdi de özellikle yapay zeka veri merkezlerinin su ve enerji kullanımı konusunda tedbir alınmasını gündeme getiriyor COP31.

Manalı mı? Evet. Son Amerikan ara seçimlerinde, bazı bölgelerdeki seçmenlerin veri merkezlerini evlerine yakın istemediğini somut olarak gördük. Neden? Su ve enerji maliyetleri kendi yörelerinde yükselir diye elbette. Yapay zekanın yeşertilmesi (Greening AI) dünyanın gündemi ama daha nasıl yapacağımızı, önceliklerimizi tam olarak bilmiyoruz. Uygulama adımı meselesi işte.

Şirketlerin asıl ihtiyacı konu ve hedef listesi değil, önceliklendirme

COP31 çerçevesinde gündeme getirilen bir başka mesele ise sanayi şirketleriyle alakalı. Yeşil Sanayileşme, Türkiye’nin COP31 Başkanlığı’nın gündeme getirdiği toplam 10 başlıktan biri.

Ortada listelenen tam 10 başlık ve bir sürü hedef var. Merak edenler için tamamını buraya yazayım: temiz enerji ve elektrifikasyon, sıfır atık ve metan emisyonlarının azaltılması, iklim değişikliğine dirençli kentler, yeşil sanayileşme, gençlik ve eğitim, gıda güvenliği, okyanuslar ve denizler, sürdürülebilir sağlık sistemleri, Rio sinerjisinin sağlanması ve iklim uygulama gündeminin tasarlanması…

Doğrusu çok hedef uygulama kolaylığı değil, uygulama zorluğu yaratmaya aday bana sorarsanız. Biz TEPAV’da bir süredir yeşil ve dijital dönüşüm konusunda sanayide, özellikle iş sürecinde, uygulamalar nasıl gidiyor diye şirketlerle konuşuyoruz. Amaç, yeşil istihdam önceliklerinde nerede olduğumuz tespit etmek.

İlk tespitimiz şu: Şirketler kesiminde bu süreçte atılması gereken adımlar, yapılması gereken değişiklikler konusunda orta kademede yeterli kapasite mevcut. Ne yaptıklarını biliyorlar, önerilerini maliyetiyle birlikte hazırlayabiliyorlar.

Ancak şirket içinde atılması gereken adımlar, yapılması gereken değişiklikler konusunda C-level’da, yönetim düzeyinde bir odaklanma ve taahhüt eksikliği dikkati çekiyor. Yeşil ve dijital dönüşüm, iş sürecinde birden çok aşamada değişiklikler gerektirdiği ve her değişiklik önerisinin de doğal olarak bir maliyeti olduğu için, neyin öncelikli olduğu konusunda kararsız kalmak, teknolojik dönüşümü güçleştiriyor.

Bir de işin çalışanlar tarafı var elbette. İş süreçleri değişirken hangi becerilere ihtiyaç duyulacağını, mevcut çalışanların bu becerileri nasıl kazanacağını da baştan konuşmak gerekiyor. Şirket yönetimleri ile çalışanların ve sendikaların bu değişiklikleri birlikte değerlendirebildiği bir sosyal diyalog süreci, uygulamanın nasıl tasarlanacağını da somutlaştırabilir. Kamunun sektör düzeyindeki öncelikleri belirlerken işçi ve işveren örgütlerini sürece katması da bunun bir parçası. Konuşmaktan yapmaya geçmek için, yapılacak işi o işi yapacak olanlarla birlikte planlamak lazım doğrusu.

Böyle bakınca, kamunun sektör ve ürün düzeyinde yeşil ve dijital dönüşüm sürecinin aşamalarını önceliklendirmesi öne çıkıyor doğrusu. Böylece şirketler kesiminin hangi adımı neden öncelikli olarak ele alması gerektiğini belirlemek, şirket yönetimleri için işi kolaylaştıracak ve şirket içinden gelen önerileri uygulamaya aktarmak mümkün olacak. Şirketlerle yapılan görüşmelerden benim edindiğim temel izlenim bu.

Yeşil ve dijital dönüşüm sürecine şirketler kesiminin bağlılığı doğrudan kamunun bu alanda göstereceği önceliklere dayalı, en azından yönetim katında. Haklılar da üstelik, rekabet ortamı dikkate alındığında. Ortada herkesin, tüm rakiplerin de uyması gereken kurallar olmalı geçiş sürecinde. COP31’in uygulama zirvesi olması bu açıdan da manalı esasen.

Ancak COP31 çerçevesinde 10 başlık altında bağlayıcı olmayan son derece genel hedefler koymaya çalışılması, kamunun, bu tür bir önceliklendirme için kafasının daha net olmadığına işaret ediyor, bana sorarsanız.

Halbuki Türkiye, bir yandan Made in Europe sürecinde sektör ve ürün bazında müzakere pozisyonunu belirlerken bir yandan da bu belirlediği sektör ve ürünlerde yeşil ve dijital dönüşüm sürecinin önceliklerini de saptamak durumunda.

COP31’in konuşmaktan yapmaya geçişi sağlaması, uygulamanın artık harekete geçmesi için sektör ve ürün bazında yeşil ve dijital dönüşüm sürecinin önceliklerinin belirlenmesi gerekiyor.

Ortadaki başlık ve hedef bolluğu, hedeflerin hangisinin diğerinden daha öncelikli olduğunun net bir biçimde belli olmaması, COP31’in konuşmaktan yapmaya geçiş konusunda önümüzü aydınlatmakta zorluk yaşanabileceğini gösteriyor, bana sorarsanız.

Çok işimiz var, çok.

Kolay gelsin.

Kömürden çıkış tarihi taahhüdü güç görünüyor

Enerji Bakanlığımız galiba elindeki fosil yakıtlara dayalı ve de geleceği müphem şirketlere ait hisse senetlerini bugün yüksek fiyattan millete devrederek, yarın kömürden çıkış tarihi açıkladığında ortaya çıkacak zararını sınırlandırmayı düşünüyor. Yoksa kömür madenlerini halka arz etme taahhüdü COP31’de pek hoş olurdu doğrusu.

Tera paylarındaki işlemlere ilişkin SPK’nın suç duyurusu ve işlem yasağı kararları sonrasında hisse senedi piyasası daha toparlanamamışken, Sermaye Piyasası Kurulu bu tür halka arzlara acaba nasıl yaklaşır? İzlemesi ilginç olacak doğrusu.

Şimdi böyle bakarsanız, geçtim diğer ülkeleri, Avustralya ve Türkiye’nin ileriye yönelik bir kömürden çıkış tarihi taahhüdü verebilmesi güç görünüyor COP31’de. Halbuki bu iki ülke “Kömürden çıkışa ilişkin bir küresel uygulama planı açıklaması”na pek yakışırlardı.

Partiden yapılan açıklamada, ön seçimin Türkiye genelinde kurulan 2 bin 502 sandıkta büyük bir demokratik katılımla tamamlandığı belirtildi.

Kesinleşen sonuçlara göre 639 bin 454 üyenin sandığa giderek oy kullandığı, katılım oranının yüzde 81,3 olduğu aktarılan açıklamada, Özel'in geçerli oyların tamamını aldığı kaydedildi.

"Genel Başkanımız Sayın Özgür Özel, üyelerimizin rekor desteğiyle yeni döneme büyük bir güvenle adım attı." ifadesine yer verilen açıklamada, sandığa giderek iradesini ortaya koyan tüm üyelere, bu büyük ve tarihi demokrasi şölenine emek veren parti örgütlerine teşekkür edildi.

"Vadettiğimiz demokrasiyi önce kendi evimizde kuruyoruz"

Sonuçların açıklanmasının ardından açıklama yapan Özgür Özel şunları kaydetti:

"YENİ Parti olarak milletimize verdiğimiz bir sözü daha yerine getirmenin mutluluğunu hep beraber yaşıyoruz.

Türkiye’ye vadettiğimiz demokrasiyi önce kendi evimizde kuruyoruz.

İlçe ve il başkanlarımızın ardından bugün de Genel Başkanlık ön seçimimizi tamamladık.

Ülke genelinde yüzde 81,3 katılım oranıyla sandığa giderek partisine ve geleceğine sahip çıkan, bizleri Genel Başkanlığa layık gören tüm üyelerimize yürekten teşekkür ediyorum.

Bu demokrasi şölenini mümkün kılan, fedakârca, özveriyle çalışan örgütümüze gönülden şükranlarımı sunuyorum.

YENİ Parti milletin partisidir.

Söz de karar da yetki de milletindir.

Şimdi üyelerimizden aldığımız bu tarihi güveni, 1’inci Olağan Kurultayımızla, Türkiye’nin sorunlarını çözecek güçlü bir iradeye dönüştüreceğiz.

YENİ Parti’yle siyaset yenileniyor.

Türkiye YENİ’leniyor!" 

İstanbul merkezli BPG İnşaat'ın, Manisa’nın gelişen sanayisi, tarımsal üretim gücü ve nitelikli konut açığını yeni yatırım fırsatı olarak değerlendirdiği bildirildi.

Açıklamaya göre, kentte yedi ay süren araştırmanın ardından ilk projesi Mysia Life için harekete geçen şirket, iki etapta yaklaşık 4 milyar TL’lik yatırım gerçekleştirecek.

Manisa’da 725 konutluk iki proje geliştireceklerini açıklayan BPG İnşaat Yönetim Kurulu Başkanı Atilla Çakıralar, yatırım kararının yalnızca konut talebine değil, bölgenin ekonomik ve demografik dinamiklerine dayandığını vurguladı.

Manisa’da sanayi ve ekonomik yatırımlarla birlikte büyüyen konut ihtiyacına yeni bir konseptle yanıt vermeyi hedefleyen BPG İnşaat, yaklaşık 4 milyar TL’lik iki aşamalı yatırım planını açıkladı. Şehzadeler ilçesinde hayata geçirilecek Mysia Life projesiyle Manisa’da yalnızca konut üretmek değil, sosyal donatıları ve ortak yaşam alanlarıyla farklılaşan yeni nesil bir site kültürü oluşturmak hedefleniyor.

Atilla Çakıralar, Manisa'da 7-8 ay süren araştırmalar sonucunda nitelikli konut ihtiyacının yanı sıra sosyal donatıları güçlü, sakinlerine aidiyet duygusu kazandıracak yaşam alanlarında da önemli bir eksiklik bulunduğunu gördüklerini söyledi. Çakıralar, “Kaliteden kastımız yalnızca inşaatın yapım kalitesi değil. İnsanların bir araya gelebileceği, sosyalleşebileceği, kendilerini ait hissedebilecekleri bir ev ve site konseptinden söz ediyoruz. Manisa'da bu yönüyle ilk olmak istedik. Şehrin ihtiyaçlarını dikkate alarak nokta atışı bir proje geliştirdiğimize inanıyoruz” dedi.

Mysia Life'ın lansmanında Manisa'ya yönelik ikinci yatırımın da duyurusunu yapan Çakıralar, 450 konut ve ticari alanlardan oluşacak yeni proje için sözleşme sürecinin tamamlandığını, mimari ve planlama çalışmalarına geçildiğini açıkladı. İki projeyle birlikte BPG İnşaat'ın Manisa'daki toplam konut yatırımı 725 daireye ulaşacak. Çakıralar, iki yatırımın toplam maliyetinin yaklaşık 4 milyar TL olacağını söyledi.

Ege Sanayicileri ve İş İnsanları Derneği (ESİAD) İzmir AB Bilgi Merkezi, gençlerin iklim değişikliğiyle mücadelede yenilikçi çözümler geliştirmelerini amaçlayan EU Climate Ideathon 2026 İzmir Yerel Finali'ne ev sahipliği yaptı. Avrupa Birliği Türkiye Delegasyonu ve AB Bilgi Merkezleri tarafından 18 ilde yürütülen programın İzmir ayağında, 40 üniversite öğrencisinden oluşan 10 takım projelerini jüriye sundu. ESİAD Dernek Merkezi'nde gerçekleştirilen etkinlikte, gıda güvenliği ve sürdürülebilir tarım alanında geliştirdiği projeyle birinci olan Ekokovan takımı, Antalya'da düzenlenecek ulusal finalde İzmir'i temsil etmeye hak kazandı.

Katılımcılar; şehirler ve yaşam alanları, sıfır atık ve döngüsel ekonomi, gıda güvenliği ve sürdürülebilir tarım ile ekosistemler ve biyoçeşitlilik başlıklarında hazırladıkları projelerle iklim krizinin farklı boyutlarına çözüm aradı.

Gençlerin fikirleri projeye dönüştü

Türkiye genelinde 2 bin 555 başvurunun yapıldığı EU Climate Ideathon 2026 kapsamında İzmir'deki katılımcılar, yerel final öncesinde iklim okuryazarlığı eğitimlerini tamamladı. Fikirlerini proje kanvası üzerinde geliştiren gençler, alanında deneyimli mentorlarla gerçekleştirdikleri birebir görüşmelerle çalışmalarını olgunlaştırdı.

İzmir'i Ekokovan temsil edecek

Takımların sunumlarının ardından jüri üyelerinin yönelttiği sorularla devam eden yerel finalde, projeler 10 farklı kriter üzerinden değerlendirildi. Değerlendirme sonucunda Ekokovan takımı, gıda güvenliği ve sürdürülebilir tarım alanında geliştirdiği “Döngüde Kal” projesiyle İzmir birincisi oldu. Kabak lifi destekli, doğa dostu ve geri dönüştürülebilir fide viyollerinden oluşan proje, tarımsal üretimde çevre dostu malzemelerin kullanımına yönelik yenilikçi bir çözüm sundu.

Ekokovan takımı, 11-16 Kasım 2026 tarihleri arasında Antalya'da, Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı COP31 kapsamında gerçekleştirilecek ulusal finalde İzmir'i temsil edecek. Türkiye'nin 18 ilinden finalist takımların katılacağı organizasyonda, iklim değişikliğiyle mücadeleye yönelik geliştirilen projeler arasından ilk üçe giren takımlar belirlenecek.

Kocaer Çelik, 2026 yılının üçüncü çeyrek ve dokuz aylık finansal sonuçlarını açıkladı.

Buna göre küresel çelik sektöründe ticaret kısıtlamaları ve rekabetin etkisini sürdürdüğü bir dönemde şirket, katma değerli üretim ve finansal disiplin odaklı yaklaşımıyla kârlılık göstergelerinde iyileşme kaydetti.

Kocaer Çelik, 2026 yılının ilk dokuz ayında 19,8 milyar TL net satış geliri elde ederken, ana ortaklık payına düşen net dönem kârını geçen yılın aynı dönemine göre %50 artırarak 865 milyon TL’ye yükseltti. Düzeltilmiş FAVÖK 2,9 milyar TL’ye ulaşırken, düzeltilmiş FAVÖK marjı %12,7’den %14,7’ye çıkarak 2 puanlık iyileşme kaydetti.

Şirketin üçüncü çeyrek düzeltilmiş FAVÖK’ü, geçen yılın aynı dönemine kıyasla %47 artışla yaklaşık 1 milyar TL olarak gerçekleşti. Üçüncü çeyrekte artan satış hacmi, yılın ilk iki çeyreğinin üzerine çıkarak operasyonel faaliyetlerdeki olumlu seyri destekledi.

Kocaer Çelik, katma değerli ürün portföyünü geliştirmeye yönelik stratejisini sürdürürken, bu ürünlerin toplam satış hacmindeki payını bir önceki yılın aynı dönemindeki %44 seviyesinden %47’ye yükseltti. Yurt dışı ve ihraç kayıtlı satışların toplam satışlardaki payı ise %72 olarak gerçekleşti.

Açıklamaya göre,  finansal yapısındaki iyileşmeyi de sürdüren şirketin net finansal borcu, 2025 yıl sonundaki 2,5 milyar TL seviyesinden 30 Eylül 2026 itibarıyla 1,5 milyar TL’ye geriledi. Aynı dönemde net borç/FAVÖK oranı ise 0,65’ten 0,38’e düştü.

Kocaer Çelik, dokuz aylık finansal dönemin ardından ekim ayında ihracat ve iç piyasaya yönelik toplam 68,3 milyon ABD doları tutarında yeni çelik profil siparişleri aldı. Şirketin bağımsız denetimden geçmiş 2025 yılı konsolide hasılatının %12,1’ine karşılık gelen siparişlerin sevkiyatlarının, sözleşme takvimleri doğrultusunda önümüzdeki dönemlerde gerçekleştirilmesi planlanıyor.

Şirketin %99 iştiraki olan Kocaer Enerji A.Ş. tarafından Aydın’ın Buharkent ve Kuyucak ilçelerinde hayata geçirilmesi planlanan 24 MW kapasiteli Kocaer 1 Jeotermal Enerji Santrali ve Kaynak Arama Projesi için Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından “ÇED Olumlu” kararı verildi. Projenin çevresel izin sürecinde önemli bir aşama tamamlanırken, diğer izin ve inşaat süreçlerine yönelik çalışmalar planlanan takvim doğrultusunda devam ediyor.

Öte yandan Kocaer Çelik, 1 Ekim 2026 itibarıyla Borsa İstanbul’un BIST Katılım 30 ve BIST 100 endekslerine dâhil oldu.

Hakan Kocaer: Katma değerli üretim ve finansal disiplin önceliğimiz

Kocaer Çelik Yönetim Kurulu Başkanı Hakan Kocaer, “2026 yılının üçüncü çeyreğinde küresel çelik sektöründe rekabetin yoğunlaştığı, ticaret kısıtlamalarının ve bölgesel talep koşullarındaki farklılaşmanın öne çıktığı bir dönem yaşadık. Bu süreçte büyümeyi yalnızca satış hacmi üzerinden değerlendirmek yerine, mühendislik kabiliyetimizle katma değer yaratabildiğimiz ürünlere ve stratejik pazarlara odaklandık. Üçüncü çeyrekte ton başına FAVÖK’ümüzün geçen yılın aynı dönemindeki yaklaşık 78 ABD dolarından 118 ABD dolarına yükselmesi, birim bazındaki operasyonel kârlılığımız açısından önemli bir gelişme oldu. Katma değerli ürünlerdeki uzmanlığımızı ve uluslararası pazarlardaki etkinliğimizi geliştirirken, finansal yapımızı da desteklemeye devam ediyoruz. Aldığımız yeni siparişlerin yanı sıra enerji yatırımlarımızda kaydettiğimiz ilerleme, uzun vadeli stratejik hedeflerimiz açısından önem taşıyor. Önümüzdeki dönemde de üretim kabiliyetlerimizi geliştirmeye, fırsatları değerlendirmeye ve finansal disiplinimizi koruyarak sürdürülebilir büyümemizi desteklemeye odaklanacağız” diye konuştu.

Bursa Ticaret ve Sanayi Odası (BTSO) ev sahipliğinde düzenlenen “Afrika Heyeti Tanışma ve Ağ Kurma Etkinliği”ne Togo, Benin, Mali, Senegal, Kamerun, Demokratik Kongo Cumhuriyeti ve Madagaskar’dan iş dünyası temsilcileri katıldı. Programda BTSO Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı Osman Güler, Yönetim Kurulu Üyeleri Elif Özhan, Murat Çağlar ve Zeki Eker ile DEİK Türkiye–Senegal İş Konseyi Yönetim Kurulu Üyesi ve Türkiye ile Afrika arasında işbirliği platformu olarak faaliyet gösteren Agroconnect’in Başkanı Zeki Güvercin de yer aldı. Afrika heyetinde tarım makineleri ve ekipmanları, sulama sistemleri, tohum, gübre, gıda işleme ve paketleme, soğuk zincir, hayvancılık, enerji, inşaat, sağlık ve eğitim alanlarında faaliyet gösteren firma ve kurum temsilcileri bulundu. Afrika heyeti, ülkelerindeki yatırım ve ticaret olanaklarını Bursalı firmalarla paylaşırken, iş birliği yapılabilecek alanlar üzerinde görüş alışverişinde bulundu.

“Afrika ile ticaretimizde büyük fırsatlar bulunuyor”

Etkinliğin açılış konuşmasını yapan BTSO Yönetim Kurulu Üyesi Elif Özhan, Türkiye ile Afrika ülkeleri arasındaki ekonomik ilişkilerin son yıllarda önemli bir gelişim gösterdiğini belirterek, bu iş birliğinin daha ileri taşınması için güçlü fırsatlar bulunduğunu söyledi. Bursa’nın üretim çeşitliliği, sanayi altyapısı ve ihracat tecrübesiyle Afrika ülkelerinin yatırım ve teknoloji ihtiyaçlarına önemli katkılar sunabileceğini vurgulayan Özhan, “Türkiye ile Afrika arasındaki ticaret hacmi, 2000 yılında 5 milyar dolar seviyesindeyken bugün 40 milyar dolara yaklaşmış durumda. Türk firmalarımızın Afrika genelinde üstlendiği projelerin toplam değeri ise 100 milyar doları aşmış bulunuyor. Bursa’mız, yıllık 20 milyar dolarlık ihracatı, güçlü üretim altyapısı ve gelişmiş tedarik zinciriyle bu iş birliklerinde önemli bir rol üstlenebilir. BTSO olarak 60 bini aşkın üyemizin yeni pazarlara ulaşmasını ve uluslararası iş ortaklıklarını geliştirmesini önemsiyoruz. Bugünkü buluşmanın da karşılıklı güvene dayalı, kalıcı ticari ortaklıklara ve yeni yatırımlara zemin hazırlamasını diliyoruz.” dedi.

“Afrika, üretim kapasitesini geliştirmek istiyor”

DEİK Türkiye–Senegal İş Konseyi Yönetim Kurulu Üyesi ve Agroconnect Başkanı Zeki Güvercin, Afrika ülkelerinin genç nüfusu, tarımsal potansiyeli ve gelişen sanayi altyapısıyla önemli yatırım fırsatları sunduğunu ifade etti. Agroconnect olarak Türkiye ile Afrika arasındaki ekonomik ilişkileri ürün ticaretinin yanı sıra ortak üretim, teknoloji transferi ve karşılıklı yatırımlarla güçlendirmeyi hedeflediklerini belirten Güvercin, “Afrika artık ürettiğini işlemek, katma değer oluşturmak ve kendi sanayisini geliştirmek istiyor. Bu noktada Bursa’nın güçlü sanayi kültürü, makine teknolojileri, üretim kapasitesi ve ihracat tecrübesi önemli fırsatlar sunuyor. Biz Agroconnect olarak ilişkilerimizi ürün alım satımının ötesine taşıyarak ortaklıkları geliştirmeyi hedefliyoruz. Bugünkü ikili iş görüşmelerinin somut projelere, ticari anlaşmalara ve kalıcı ortaklıklara dönüşeceğine inanıyoruz.” ifadelerini kullandı.

Bursalı firmalardan Afrika pazarına yoğun ilgi

Program kapsamında gerçekleştirilen ikili iş görüşmelerinde Bursalı firmalar, Afrika ülkelerinden gelen iş dünyası temsilcilerine ürün ve hizmetlerini tanıttı. Gıda paketleme alanında faaliyet gösteren Barış Gelgeç, Afrika heyetiyle sektörün ihtiyaçlarına yönelik görüşmeler gerçekleştirdiklerini ifade ederek, “Ürünlerimize yönelik olumlu geri dönüşler aldık. Görüşmelerin ardından iletişimimizi sürdürerek bu bağlantıları ticarete dönüştürmek için çalışmalarımıza devam edeceğiz. Organizasyonda emeği geçen BTSO’ya teşekkür ediyorum.” dedi. İkili iş görüşmelerine katılan Damla Güneş ise Afrika ülkelerinden iş insanlarıyla doğrudan görüşme fırsatı bulmalarının kendileri için önemli olduğunu dile getirdi. Katılımcılardan Furkan Bayrak, Afrika’nın farklı ülkelerinden iş dünyası temsilcileriyle bir araya gelmenin yeni iş fırsatlarının değerlendirilmesine katkı sağladığını dile getirdi. Program, Afrikalı iş insanları ile Bursa iş dünyası temsilcileri arasında gerçekleştirilen ikili iş görüşmelerinin ardından sona erdi.

Otomotiv Endüstrisi İhracatçıları Birliği (OİB) verilerine göre, Türkiye ihracatının lideri otomotiv endüstrisinin ekim ayı ihracatı 4 milyar 32 milyon dolar oldu. Türkiye ihracatında birinci sıradaki yerini koruyan endüstrisinin toplam ihracattan aldığı pay da yüzde 15,6 olarak gerçekleşti. Sektörün ocak-ekim dönemindeki ihracatı 35 milyar 174 milyon dolar olurken, payı ise yüzde 14,9 olarak gerçekleşti.

OİB Yönetim Kurulu Başkanı Kemal Yazıcı, “İşçilik ücretleri ve diğer maliyetlerimizi direkt etkileyen TÜFE artışının satış gelirlerimizi belirleyen euro/TL kur artışının çok üzerinde gerçekleşmesi nedeniyle maliyetlerimiz son 4 yılda euro bazında iki kattan fazla artış gösterdi. Ekonomi politikaları belirlenirken ve uygulanırken aylık euro/TL artışının aylık TÜFE’nin altında kalmaması, ihracat rekabetçiliğimiz açısından büyük önem taşıyor. Bu konu aynı zamanda ‘Made in EU’ müzakerelerinde de karşımıza çıkan, ülkemizin küresel rekabetçiliğini ve yatırım cazibesini kaybettiği yönündeki yorumlara zemin hazırlayan başlıkların başında geliyor. Kur olması gerektiği yerde olsaydı Made in Europe tartışmaları daha farklı seyredebilirdi. Ülkemizin rekabet gücünü önce korumalı ve sonra hep birlikte artırmalıyız” dedi.

Tedarik Endüstrisi ihracatı 1,4 milyar dolar oldu

Ekim ayında en büyük ürün grubu olan Tedarik Endüstrisi ihracatı 1 milyar 422 milyon USD olarak gerçekleşti. Binek Otomobiller ihracatı 1 milyar 275 milyon USD, Eşya Taşımaya Mahsus Motorlu Taşıtlar ihracatı 665 milyon USD, Otobüs-minibüs-midibüs ihracatı 288 milyon USD, Çekiciler ihracatı da 256 milyon USD olarak gerçekleşti. 

Tedarik Endüstrisinde en fazla ihracat yapılan ülke Almanya olurken, diğer en fazla ihracat yapılan ülkeler arasında Fransa, ABD, Birleşik Krallık, İtalya, İspanya ve Romanya yer aldı. Tedarik endüstrisi ihracatı 2026 yılı Ocak-Ekim döneminde 13 milyar 556 milyon USD olarak gerçekleşti. 

Binek otomobillerde en fazla ihracat yapılan ülke olan Fransa olurken, en çok ihracat yapılan ülkeler arasında İtalya, Hollanda, İspanya, Almanya, Polonya, Slovenya ve Birleşik Krallık da yer aldı. Eşya Taşımaya Mahsus Motorlu Taşıtlarda ise en fazla ihracat yapılan ülke olan Birleşik Krallık’ı, Almanya, Slovenya, Belçika, İtalya, Fransa ve İspanya gibi ülkeler izledi. 

Almanya liderliğini korudu

Ekim ayında Türkiye otomotiv ihracatında Almanya 650 milyon USD’lik ihracat ile en fazla ihracat yapılan ülke olurken, bu ülkenin ardından Fransa, Birleşik Krallık, İtalya ve İspanya da en çok ihracat yapılan ülkeler arasında yer aldı. 

AB Ülkelerinin payı yüzde 73 

Ekimde Avrupa Birliği Ülkeleri %73,2 pay ve 2 milyar 953 milyon USD ile ülke grubu bazında ihracatta ilk sırada, Diğer Avrupa Ülkeleri de %12,1 pay ile ülke grupları arasında ikinci sırada yer aldı.

Şirket, 1 Ocak-30 Eylül 2026 döneminde faiz, amortisman ve vergi öncesi kârını (FAVÖK) yüzde 94,4 artırarak 1,55 milyar liraya taşıdı. Mega Metal'in 2026'nın ilk dokuz ayında ulaştığı 1,55 milyar liralık FAVÖK, 2025 yılının tamamında kaydedilen 1,22 milyar liralık seviyeyi aştı.

Küresel pazarlardaki varlığını genişletme hedefi doğrultusunda ABD'nin Güney Carolina eyaletinde yatırım gerçekleştiren Mega Metal, tesisinde ticari üretim ve satış faaliyetlerine başladı.

Şirket, tesisin yıllık üretim kapasitesini 2027'de kademeli olarak 24 bin tona ulaştırmayı hedefliyor. Yatırımla Kuzey Amerika pazarındaki müşterilerine daha yakın olmayı ve uluslararası üretim gücünü artırmayı amaçlıyor.

Mega Metal, üretim faaliyetlerinde yenilenebilir enerji kaynaklarının payını artırmak amacıyla güneş enerjisi yatırımlarını da sürdürüyor.

Kütahya ve Bilecik'teki güneş enerjisi santrallerine (GES) ek olarak Tunceli'de 10 megavat (MW) kapasiteli GES yatırımını faaliyete geçirmeyi planlayan şirket, bu yatırımla 2027 yılında elektrik tüketiminin yaklaşık yüzde 90’ını yenilenebilir kaynaklardan karşılamayı öngörüyor.

"Mega Metal, yüksek katma değerli ürünlerle büyümesini sürdürüyor"

Mega Metal Yönetim Kurulu Başkanı Cüneyt Ali Turgut, şirketin FAVÖK'ünün yüzde 94,4 artışla 1,55 milyar liraya ulaşmasında, süper ince tel satışlarından yakalanan başarılı büyümenin önemli rol oynadığını belirtti.

Turgut, bu performansı, yüksek katma değerli ürünlere yönelik çalışmaların ve üretim gücünün bir sonucu olarak değerlendirdiklerini, gelecek dönemde Mega Metal'in sektördeki konumunu güçlendirmeye ve uzun vadeli değer yaratmaya devam edeceklerini kaydetti.

Mega Metal'in ürettiği bakır çözümlerinin enerjiden elektroniğe, otomotivden ileri teknoloji uygulamalarına kadar pek çok alanın altyapısında kullanıldığına işaret eden Turgut, "Geleceğin teknolojilerine güç veren Mega Metal olarak ABD'nin Güney Carolina eyaletindeki tesisimizde ticari üretim ve satış faaliyetlerine başladık." ifadesini kullandı.

Turgut, gelecek yıl üretim kapasitesini kademeli olarak tam kapasiteye ulaştırmayı planladıklarına değinerek, şunları kaydetti:

"ABD'deki yatırımımızla Kuzey Amerika pazarındaki müşterilerimize daha yakın olmayı ve küresel arenada daha güçlü bir çözüm ortağı olmayı amaçlıyoruz. Bununla birlikte yenilenebilir enerji yatırımlarımızla üretimimizin enerji ihtiyacında temiz kaynakların payını artırmayı ve emisyon azaltım hedeflerimiz doğrultusunda ilerlemeyi sürdürüyoruz."

Sanayi ve Teknoloji Bakanı Mehmet Fatih Kacır, forum kapsamında düzenlenen ​​"Yapay Zeka Çağında Sorumluluğu Yönetmek" başlıklı oturumda yaptığı konuşmada, yapay zekanın insanlığın gelişiminin uzun tarihindeki bir dönüm noktasını temsil ettiğini dile getirdi.

Onlarca yıllık araştırmaların üzerine inşa edilen, devasa veri ve bilgi işlem gücüyle beslenen yapay zeka sistemlerinin artık dili anlayabildiğini, karmaşık örüntüleri tanıyabildiğini, içerik üretebildiğini ve bir zamanlar yıllarca süren insan uzmanlığı gerektiren sorunları çözebildiğini kaydeden Kacır, "Ancak en derin değişim, sadece bu sistemlerin neleri başarabileceğiyle ilgili değildir. İnsan muhakemesiyle makine özerkliği arasındaki ilişkiyi nasıl yeniden şekillendirdiğiyle ilgilidir." diye konuştu.

Yapay zekanın giderek artan özerkliğinin beraberinde sorumluluk ve güvenlik konularını getirdiğini vurgulayan Kacır, "Yetkiyi yapay zekaya devredebiliriz ancak sorumluluğu devredemeyiz." dedi.

Yüzyıllardır insanların yeteneklerini genişletmek için araçlar geliştirdiğini anlatan Kacır, talimatları yerine getiren makinelerden, bu talimatları uygularken belirli bir takdir yetkisi kullanabilen sistemlere doğru ilerlediğini söyledi.

"Yapay zeka tarafından üretilen dezenformasyon toplumsal güveni tehdit ediyor"

Bakan Kacır, yapay zekanın, talimatların ötesine geçerek hata yapması veya zarara yol açması durumunda sorumluluğun kimde olacağı sorusunun önem kazandığını dile getirerek, bu sistemlerin güvenlik ihlalleri, ölümlü kazalar ve ayrımcı sonuçlar doğurabileceğine dikkati çekti.

Gelişmiş yapay zeka sistemlerindeki şeffaflık eksikliğinin hesap verebilirliği zorlaştırdığını ifade eden Kacır, yapay zeka geliştirmek için gereken kaynakların az sayıdaki teknoloji şirketinin elinde yoğunlaştığını anlattı.

Kacır, 2025'te dünyadaki kayda değer öncü yapay zeka modellerinin yüzde 90'ından fazlasının sektör tarafından geliştirildiğini, küresel yapay zeka işlem gücünün tahminen yüzde 70'inin ise yalnızca 5 şirketin elinde bulunduğunu belirtti.

Yapay zekanın güvenli, adil ve sorumlu kullanımını sağlayacak evrensel ve bağlayıcı bir çerçeveden yoksun olunduğuna işaret eden Kacır, yapay zeka kaynaklı dezenformasyonun toplumsal güveni, kamusal tartışmaları ve kurumların güvenilirliğini tehdit ettiğini vurguladı.

Kacır, "Hükümetler, yapay zekanın giderek daha fazla yön verdiği bir dünyada net kurallar koyma, etkili gözetim sağlama ve temel hakları koruma konusunda temel bir sorumluluğa sahiptir. Ancak toplumu korumak ile inovasyonu ilerletmek el ele gitmelidir. İnsan merkezli ve risk temelli bir yaklaşım, önümüzdeki en doğru yolu sunmaktadır. Türkiye'nin yapay zekaya yaklaşımındaki anlayış işte budur." şeklinde konuştu.

"82 bin üniversite öğrencisine yapay zeka becerileri kazandırdık"

Sanayi ve Teknoloji Bakanı Kacır, Türkiye'nin yapay zeka alanındaki hedeflerini "araştırma, yenilikçilik ve sanayi üretimi ekosistemi üzerine" inşa ettiklerini belirterek, bugüne kadar 82 bin üniversite öğrencisine yapay zeka becerileri kazandırdıklarını bildirdi.

TÜBİTAK Yapay Zeka Enstitüsünün bilimsel uzmanlığı sanayinin ihtiyaçlarıyla buluşturduğunu, Yapay Zeka Ekosistem Çağrıları ile araştırmaların yenilikçi ürünlere, hizmetlere ve ekonomik değere dönüşmesini desteklediklerini anlatan Kacır, KOBİ'lerin de yapay zeka teknolojilerini benimseyerek verimliliklerini ve rekabet güçlerini artırmalarına yönelik çalışmalar yürüttüklerini ifade etti.

Yapay zeka alanında nitelikli insan kaynağının geliştirilmesine yönelik eğitim ve yarışma programları düzenlediklerini belirten Kacır, TEKNOFEST ve Deneyap Teknoloji Atölyeleri gibi girişimlerle yeni nesil araştırmacı, mühendis ve girişimcilerin yetişmesine katkı sağladıklarını söyledi.

Kacır, ulusal süper bilgisayar altyapısının bilgi işlem kapasitesinden bugüne kadar 9 bin araştırmacının yararlandığını, Dijital Avrupa Programı ve EuroHPC Ortak Girişimi kapsamında ise araştırmacı ve girişimcilerin Avrupa'nın önde gelen süper bilgisayarlarında 100 milyon dolar değerindeki bilgi işlem kaynağına ücretsiz erişim sağladığını bildirdi.

"En az 10 milyar dolarlık yatırım harekete geçireceğiz"

Bakan Kacır, HIT-30 Yüksek Teknoloji Yatırım Programı ile yapay zeka ve veri merkezlerine yönelik yatırımları hızlandırdıklarını, bilgi işlem kapasitesini genişletiklerini ve Türkiye'nin büyüyen yapay zeka ekosistemini desteklemek için gereken altyapıyı inşa ettiklerini anlattı.

Türkiye'nin 2030 Yapay Zeka Eylem Planı'nı hazırladıklarını anımsatan Kacır, hazırladıkları kapsamlı yol haritasının sorumlu inovasyonu, insan gözetimini ve toplumsal güveni yapay zeka hedeflerinin merkezine yerleştirdiğini vurguladı.

Kacır, farkındalık, fayda, inşa ve yön verme üzerine inşa edilen eylem planının önemine işaret ederek, sözlerini şöyle sürdürdü:

"Amacımız, Türkiye'yi yapay zeka teknolojilerinde öncü ülkeler arasına yerleştirmektir. 5 milyon vatandaşımıza yapay zeka okuryazarlığı becerileri kazandırmayı, 10 bin ileri düzey yapay zeka uzmanının yanı sıra, bu teknolojileri farklı sektörlerde uygulayabilecek 100 bin profesyonel yetiştirmeyi hedefliyoruz. En az 2 bin kamu veri setini araştırmacılara ve girişimcilere açarak, gerçek dünya sorunlarına çözümler geliştirmeleri için onlara yeni fırsatlar sunacağız. Türkiye'nin veri merkezi kapasitesini 2030 yılına kadar en az 1 gigavata çıkaracak, veri merkezleri, bulut bilişim ve yapay zeka altyapısına özel sektör öncülüğünde en az 10 milyar dolarlık yatırım harekete geçireceğiz."

"BİLGE'nin ilk sürümünü çok yakında geliştiricilerin kullanımına sunacağız"

Sanayi ve Teknoloji Bakanı Kacır, Türkçe büyük dil modeli BİLGE'nin Türkiye'nin teknolojik bağımsızlığını güçlendireceğini, Türkçe ve yerel ekosistem için tasarlanmış yeni üretken yapay zeka uygulamalarının önünü açacağını söyledi.

Kacır, "BİLGE'nin ilk sürümünü çok yakında geliştiricilerin kullanımına sunarak girişimlerimizin, araştırmacılarımızın ve şirketlerimizin Türkiye'nin kendi yapay zeka yetkinlikleri üzerinde yeni ürün ve hizmetler inşa etmelerini sağlayacağız." diye konuştu.

Yapay zekanın güvenli ve sorumlu kullanımına yönelik düzenlemeler üzerinde de çalıştıklarını aktaran Kacır, uygulamaların taşıdığı risklere göre farklı yükümlülükler getirilmesini, yüksek riskli sistemlerde daha güçlü güvenceler ve insan gözetimi sağlanmasını hedeflediklerini ifade etti.

Girişimci ve araştırmacıların yeni teknolojileri belirli kurallar çerçevesinde test edebilmesi için öncelikli sektörlerde düzenleyici deneme alanları oluşturacaklarını dile getiren Kacır, gizliliğin korunması, ayrımcılığın önlenmesi ve çocukların güvenliği konularında rehberlik yapacak Yapay Zeka Etik Kurulunu kuracaklarını söyledi.

Kacır, Türkiye'nin G20, OECD, UNESCO, Türk Devletleri Teşkilatı ve Birleşmiş Milletler gibi uluslararası platformlarda yapay zeka yönetişimi, güvenlik, hesap verebilirlik ve uluslararası işbirliğine yönelik çalışmalara katkı sunduğunu bildirdi.

"Yapay zeka ile şekillendirdiğimiz gelecek bir emanettir"

Bakan Kacır, yapay zeka çağında liderliğin yalnızca teknolojik güce sahip olmakla değil, bu teknolojinin risklerini yönetmek ve tüm insanlığın yararına kullanılmasını sağlamakla mümkün olacağını vurguladı.

Yapay zeka ile şekillenen geleceği "emanet" olarak nitelendiren Kacır, "Bizim dilimizde bir kelime vardır: 'Emanet'. Bizim gözetimimize bırakılan, korumak ve bizden sonrakilere devretmekle yükümlü olduğumuz bir değeri ifade eder. Yapay zeka ile şekillendirdiğimiz gelecek de işte böyle bir emanettir." ifadelerini kullandı.

Kacır, Türkiye'nin insan onurunu koruyan ve tüm ülkelerin ortak geleceğin şekillendirilmesinde söz sahibi olmasını sağlayan küresel bir yapay zeka vizyonuna öncülük etmeye hazır olduğunu sözlerine ekledi.

(AA)

Şirket açıklamasına göre, Turkcell, sürdürülebilirlik alanındaki öncü çalışmaları, sektörde hayata geçirdiği ilk uygulamaları ve uluslararası başarılarıyla COP31'de yerini alacak.

Bu kapsamda Turkcell konferansta teknoloji ve sürdürülebilirliği ortak bir gelecek vizyonunda buluşturan yaklaşımını, somut yatırımlarını ve küresel iklim hedeflerine sunduğu katkıyı uluslararası kamuoyuyla paylaşacak.

Sürdürülebilirliği iş stratejisinin merkezine yerleştiren şirketin, yenilenebilir enerji yatırımları ve enerji verimliliğindeki uygulamalarıyla sektörde öne çıktığı belirtildi.

Açıklamaya göre, aktif yenilenebilir enerji kapasitesini 115,453 megavata (MW) ulaştıran şirket, 2 bin 400'den fazla baz istasyonu sahasında güneş enerjisinden yararlanıyor.

Veri merkezleri dahil elektrik tüketiminin tamamını yenilenebilir enerji sertifikalarıyla belgelendiren şirketin, 2026 sonuna kadar toplam yenilenebilir enerji kurulu gücünü 300 MW'a çıkarmayı hedeflediği ifade edildi.

Açıklamanın devamında şu bilgilere yer verildi: "'Daha fazla bit, daha az vat' yaklaşımıyla hareket eden şirket, büyüyen veri trafiğine karşılık enerji tüketimini azaltmaya odaklanıyor. Şirket, 2025 yılında grup genelinde birim veri trafiği başına enerji tüketimini yaklaşık yüzde 23, toplam enerji tüketimini ise yüzde 7,3 azalttı.

5G şebekesinde kullanılan akıllı uyku modları sayesinde gigabayt başına enerji tüketiminde yüzde 85 tasarruf sağlanıyor. Turkcell, yapay zeka destekli şebeke yönetimiyle enerji kullanımını optimize ederken 'LEED Gold' sertifikalı veri merkezlerinde enerji ve su verimliliğini artırmaya yönelik çalışmalarını sürdürüyor. Şirket aynı zamanda, sürdürülebilir dönüşümün finansmanı kapsamında 2025'te 500 milyon dolarlık sürdürülebilir tahvil ihracı da gerçekleştirdi.

Şirket, COP31 kapsamında katılacağı oturumlarda, dijital altyapıların temiz enerjiye geçişte üstlendiği rolü ve telekomünikasyon sektörünün rolünü gündeme taşıyacak. Turkcell, dünya genelinde elektriğin enerji payının 2035'e kadar yüzde 35'e yükseltilmesi hedeflenen COP31'de, bu dönüşüme katkılarını ve rolünü aktaracak.

Turkcell, dijital dönüşümün toplumsal faydaya dönüşmesi için de eğitimden çevreye, dijital kapsayıcılıktan teknolojiye erişime uzanan geniş bir alanda çalışmalar yürütüyor. Eğitime Dönüştür, Zeka Gücü, Geleceği Yazanlar ve Dijital Bahar gibi projeleriyle çevre bilincinin artırılmasına, çocuk ve gençlerin dijital yetkinliklerinin geliştirilmesine, farklı yaş gruplarının yeni teknolojilerle buluşmasına ve dijital dünyada fırsat eşitliğinin güçlendirilmesine katkı sağlıyor."

Turkcell, iklim hedeflerini somut yatırımlarla destekliyor

Turkcell Genel Müdürü Ali Taha Koç, Türkiye'nin COP31'e ev sahipliği yapmasının küresel iklim eylemi açısından büyük önem taşıdığını belirtti.

Koç, "Türkiye'nin dijital geleceğini şekillendirirken, sürdürülebilirlik alanındaki yatırımlarımızla da sektöre liderlik ediyoruz." ifadesini kullandı.

Yenilenebilir enerji kapasitesini 2050 net sıfır hedefleri doğrultusunda artırdıklarına işaret eden Koç, yapay zeka ve yeni nesil teknolojilerle enerji verimliliğinde öncü çözümlere imza attıklarını vurguladı.

Türkiye'de telekomünikasyon ve teknoloji sektöründe sera gazı azaltım hedeflerini Uluslararası Bilim Temelli Hedefler Girişimi (SBTİ) tarafından onaylanan tek şirket konumunda olduklarına dikkati çeken Koç, şunları kaydetti:

"CDP Tedarikçi Katılımı derecelendirmesinde de A notu alarak sürdürülebilir tedarik zinciri yönetimindeki performansımızı uluslararası ölçekte tescilledik. COP31'de bu başarılarımızın arkasındaki vizyonumuzu, somut yatırımlarımızı ve gelecek hedeflerimizi uluslararası kamuoyuyla paylaşacağız. Ülkemizin ev sahipliğindeki COP31'i, iklim hedeflerini somut yatırımlarla buluşturmak ve küresel ölçekte somut iklim eylemini hızlandırmak için önemli bir fırsat olarak görüyoruz."

Bankadan yapılan açıklamaya göre, eylül sonu itibarıyla finansal kiralama alacakları dahil Türkiye ekonomisine 194 milyar lirası nakdi olmak üzere toplam 222,4 milyar liralık kredi desteği sağlayan bankanın mevduat büyüklüğü ise 223 milyar liraya ulaştı.

Bankanın yılın dokuz ayında konsolide aktif toplamı 341 milyar lira, vergi öncesi kârı ise 2,1 milyar lira oldu ve toplam özkaynakları 26,2 milyar lira olarak gerçekleşti.

Açıklamada ING Türkiye'nin masrafsız ve zahmetsiz bankacılık yaklaşımını güçlendirme hedefine yönelik faaliyetlerini bu dönemde de sürdürdüğü bildirildi. Bu kapsamda bireysel müşteriler EFT, havale ve FAST işlemlerini ING Mobil üzerinden ücretsiz gerçekleştirebilirken, aidatsız kredi kartından da bu kapsamda yararlanabiliyor.

ING'nin dijital kanallar üzerinden gerçekleştirilen SWIFT işlemlerinde hem banka hem de muhabir banka masraflarını kaldırarak, Türkiye'de tüm bireysel müşterilerine masrafsız SWIFT hizmeti sunan ilk ve tek banka olarak öne çıktığı belirtildi. 

Açıklamaya göre, yatırım araçlarını tek noktadan takip etme, analiz etme ve karşılaştırma imkânı sunarak ING Mobil'i kapsamlı bir yatırım platformu olarak konumlayan ING Türkiye, iştiraki ING Yatırım aracılığıyla yurt dışı piyasa hizmetini de hayata geçirdi.

Böylece yatırımcıların Amerika, Avrupa ve Asya piyasalarında işlem gören hisse senetlerini, ETF'ler ve vadeli işlem kontratlarına erişim sağlamaya başladığı ifade edildi.

"ING Türkiye'nin nakdi kredi büyümesi yüzde 31 arttı"

ING Türkiye Genel Müdürü Alper Gökgöz, küresel ekonomide jeopolitik risklerin, artan belirsizliklerin ve finansal piyasalardaki dalgalanmaların devam ettiği bir dönemde, müşterilerini ve ekonomiyi desteklemeye devam ettiklerini belirtti.

Gökgöz, dijitalleşme, müşteri ilişkilerinde derinleşme ve ING'nin küresel gücünü müşteriler için değere dönüştürme odağında büyümeyi sürdürdüklerini vurgulayarak, "Bu kapsamda yıl sonuna göre mevduatta yüzde 23, aktif büyüklüğümüzde ise yüzde 22 oranında artış kaydettik. Ayrıca, finansal kiralama alacakları dahil nakdi kredi büyümemiz yüzde 31 oranında gerçekleşti." ifadelerini kullandı.

Müşterilerin finansal ihtiyaçlarını karşılarken bankacılığı daha kolay ve masrafsız hale getirmeye odaklanmaya devam edeceklerini vurgulayan Gökgöz, birikimi büyüyen müşterilerine dijital, bağımsız ve global bir yatırım deneyimi sunmayı önceliklendirdiklerini aktardı.

Gökgöz, ING'nin 18 ülkede 40'tan fazla piyasaya uzanan küresel ağı ve yatırım alanındaki uzmanlığı sayesinde, yatırımcıların dünyanın farklı bölgelerindeki fırsatlara erişimini kolaylaştırdıklarını vurgulayarak, bankanın global uzmanlık ve uluslararası deneyimini Türkiye'ye taşıyarak bu dönüşüme destek verdiğini kaydetti.

ING Grubu olarak 2020'den bu yana Türkiye odağında doğrudan finansman sağlayarak, finansmanı koordine ederek veya aracılık ederek yaklaşık 17 milyar avro sürdürülebilir finansmanı harekete geçirdiklerini vurgulayan Gökgöz, şunları kaydetti:

"Antalya'da düzenlenecek olan COP31'in enerji dönüşümü, elektrifikasyon, yeşil yatırımlar ve iklim finansmanını küresel gündemin merkezine taşıyacağını düşünüyoruz. Uzun yıllardır COP süreçlerine aktif katılım gösteren ING Grubu olarak, müşterilerimizin sürdürülebilir büyüme yolculuğuna eşlik etmeyi ve Türkiye’nin düşük karbonlu ekonomiye geçişine katkı sağlamayı sürdüreceğiz."

Savunma Sanayii Geliştirme ve Destekleme İdaresi Başkanlığı olarak 7 Kasım 1985’te kurulan, sonrasında Savunma Sanayii Müsteşarlığı olarak yapılandırılan Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi ile Cumhurbaşkanlığı’na bağlı Başkanlık olarak yeni yapısına ulaşan Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) 41. Yaşını kutluyor.

Başkanlık, merkezi olarak güvenlik alanındaki ihtiyaçları üretme, tedarik etme ve tüm süreçleri koordine etme görevi verilen Savunma Sanayii Başkanlığı gelinen aşamada, Başkanlığın ana faaliyetinin artık tedarik olmadığını, mevcut ihtiyaçlar yanında geleceğin ihtiyaçlarının da gözetildiği bir üretim ekosisteminin yönetimine dönüştü. 

Savunma Sanayii Başkanlığı, 41. Kuruluş Yıldönümü nedeniyle yazılı bir açıklama yaptı. SSB Başkanı Haluk Görgün, bu açıklamada, “Bir zamanlar yalnızca tedarik eden Türkiye'den, bugün tasarlayan, geliştiren, üreten, entegre eden ve ihraç eden Türkiye'ye geldik. Savunma Sanayii Başkanlığımız, yalnızca tedarik yapan bir kurum değil; ihtiyaç makamlarını, kamu kuruluşlarını, özel sektörü ve üniversiteleri ortak hedefler etrafında buluşturan, Ar-Ge'den tasarıma, üretimden ihracata kadar bütün süreçleri koordinasyon içinde yürüten, dünyada benzerine az rastlanan özgün bir kurumsal yapıdır. Bugün bu modelimizin farklı ülkeler tarafından da örnek alınması, 41 yıllık kurumsal birikimimizin ve savunma sanayii ekosistemimizin ulaştığı seviyenin önemli bir göstergesidir.” değerlendirmesinde bulundu. 

Yerlilik oranı yüzde 80’in üstünde

Görgün değerlendirmesinde ana dönüşümlerden birinin ihtiyaçların yerli üretimle karşılanmasında yaşandığını, bu oranının yüzde 20’lerden yüzde 80’in üzerine taşındığını hatırlatarak, insansız hava araçlarından millî savaş gemilerine, hava savunma sistemlerinden elektronik harp teknolojilerine kadar geniş bir yelpazede özgün kabiliyetler kazanıldığını belirtti. Görgün, “Bir zamanlar yalnızca tedarik eden Türkiye'den, bugün tasarlayan, geliştiren, üreten, entegre eden ve ihraç eden Türkiye'ye geldik.” yorumunu yaptı.

Geçen süreçte SSB ve sektörün büyümesi

Açıklamada, savunma ve havacılık sektörünün geçtiği süreç de değerlendirildi. Bu kapsamda, 2000’li yılların başında 62 adet olan yürütülen projenin hali hazırda 1500’e, bu projelerin hacminin de 5,5 milyar dolardan 100 milyar doların üzerine çıktığı vurgulandı. 

Sektörün yıllık 3,5 milyar dolar Ar-Ge harcaması yaptığı, ihracatın Ekim 2026 itibariyle yıllıklandırılmış olarak 11,3 milyar dolara ulaştığı kaydedildi. 
Sektörde istihdam 135 bini aşarken, 2028 itibariyle 158 bin kişilik istihdam hedefleniyor. 

Şirketten yapılan açıklamaya göre, iki marka COP31'in diplomatik görüşmelerine ve resmi programlarına ev sahipliği yapacak Mavi Alan'da, Türkiye'nin köklü üretim mirası ile tasarım yetkinliği dünya sahnesinde temsil etmeyi hedefliyor.

Açıklamada, "Zirve kapsamında düzenlenecek gala yemeği ile VIP ağırlama alanlarındaki tüm içecek sunumları, Türkiye'den doğarak küresel ölçekte başarıya ulaşan Paşabahçe ve NUDE koleksiyonlarıyla gerçekleştirilecek. Zirve boyunca dünya liderlerine ve üst düzey konuklara sunulacak geleneksel Türk çayı ve kahvesi ikramlarının yanı sıra tüm içecek servisleri, Paşabahçe ve NUDE koleksiyonlarıyla gerçekleştirilecek. Paşabahçe, Türk ağırlama kültürünü yansıtan ürünleriyle, NUDE ise çağdaş tasarım anlayışını temsil eden koleksiyonlarıyla COP31 deneyiminin bir parçası olacak." denildi. 

Şirket açıklamasına göre yaklaşık 45 yıllık üretim deneyimi, AR-GE yetkinlikleri ve geniş ürün gamıyla küresel büyümesini sürdüren şirket, 4 kıtada 45'i aşkın ülkenin ihtiyaçlarına yönelik ulaşım çözümleri sunuyor.

İlk yurt dışı üretim tesisi yatırımı olan Özbekistan'daki SamAuto'nun satın alınmasıyla Orta Asya'daki varlığını güçlendiren markanın, büyüyen ekonomisi, gelişen otomotiv pazarı ve çevre ülkelere erişim imkanı dolayısıyla bu ülkeyi stratejik merkez olarak konumlandırdığı bildirildi.

SamAuto'nun toplam 175 bin metrekarelik alana yayılan üretim tesisinde otobüs, kamyon ve pikap segmentlerinde 60'tan fazla modelin yanı sıra 35'in üzerinde farklı tipte özel amaçlı araç üstyapısı bulunuyor.

Anadolu Isuzu Genel Müdürü Tuğrul Arıkan, Özbekistan'ın önde gelen ticari araç üreticilerinden SamAuto'nun yüzde 75,2 hissesini devralmalarının, uluslararası büyüme stratejilerinde önemli bir kilometre taşı olduğunu söyledi.

Arıkan, Özbekistan'ın yatırım açısından taşıdığı değere dikkati çekerek, SamAuto'nun gerçekleştirdikleri ilk yurt dışı üretim tesisi yatırımı olduğunu belirtti.

SamAuto'yu bünyelerine katarak üretim kapasitelerini genişletirken Orta Asya'daki varlıklarını da güçlendirdiklerini vurgulayan Arıkan, şöyle devam etti:

"Anadolu Isuzu'nun mühendislik bilgi birikimini, üretim deneyimini ve teknolojik altyapısını SamAuto'nun üretim kabiliyetiyle buluşturarak bölgede güçlü ve sürdürülebilir bir üretim ekosistemi oluşturmayı hedefliyoruz. Bu yatırımı Türkiye ile Özbekistan arasındaki sanayi işbirliğini geliştiren, yerel tedarik zincirini güçlendiren ve uzun vadeli değer yaratan stratejik bir hamle olarak görüyoruz."

Arıkan, şirketin Özbekistan ve Orta Asya'daki hedeflerini Anadolu Grubu'nun "Vizyon 2035" stratejisi doğrultusunda şekillendirdiklerini ifade ederek, önceliklerinin SamAuto'yu bölge için stratejik üretim ve tedarik merkezi haline getirmek olduğunu vurguladı.

"SamAuto'da yerlilik oranını yüzde 30'un üzerine çıkarmayı hedefliyoruz"

Arıkan, yatırım yaptıkları coğrafyalarda kalıcı değer üretmeyi amaçladıklarını dile getirdi.

"Türkiye'de yıllar içinde oluşturduğumuz güçlü yerli yan sanayi ekosistemini Özbekistan'da da geliştirmek istiyoruz." diyen Arıkan, şunları kaydetti:

"Bu kapsamda temel hedeflerimizden biri, SamAuto'nun otobüs, kamyon ve pikap üretiminde yerlilik oranını yüzde 30'un üzerine çıkarmak. Yerel bilgi birikimini uluslararası deneyim ve teknolojiyle buluşturarak daha güçlü ve sürdürülebilir bir yapı oluşturacağımıza inanıyoruz. Bölgesel liderlik hedefimiz doğrultusunda Orta Asya'da modern ulaşım çözümlerini daha erişilebilir kılarken uluslararası ölçekte daha güçlü bir üretim ve inovasyon ağı kurmayı hedefliyoruz."

Arıkan, SamAuto yatırımıyla Orta Asya başta olmak üzere Doğu Avrupa ve Afrika pazarlarına hızlı erişim sağlayacak bölgesel üretim altyapısı kurduklarını söyledi.

Yerinde üretim modeliyle operasyonel verimliliği artırdıklarını ve farklı pazarların değişen ihtiyaçlarına hızla yanıt verdiklerini belirten Arıkan, şu değerlendirmede bulundu:

"Özbekistan'ın üretim ve lojistik avantajlarından yararlanarak yüksek büyüme potansiyeline sahip pazarlardaki rekabet gücümüzü artırmayı amaçlıyoruz. Halihazırda 9 ülkeye ihracat gerçekleştiren SamAuto'nun Afrika ve Orta Doğu ülkelerine açılarak ihracat pazarlarını genişletmesini planlıyoruz. Orta vadeli stratejimizin önemli unsurlarından birini, SamAuto'nun üretim ve tedarik kapasitesinin geliştirilmesi oluşturuyor. Bu doğrultuda yerel üretim yetkinliklerini artırmaya, tedarik kaynaklarını çeşitlendirmeye ve uzun vadeli işbirliklerine dayanan güçlü bir ekosistem kurmaya odaklanıyoruz."

Ticari araç sektörünün teknolojik yenilikler doğrultusunda kapsamlı dönüşümden geçtiğine dikkati çeken Arıkan, güçlü AR-GE yetkinlikleriyle bu sürecin aktif parçası olduklarını dile getirdi.

Özbekistan tesislerinde bilgi ve teknoloji transferini hızlandırdıklarını vurgulayan Arıkan, sözlerini şöyle tamamladı:

"Önceliklerimiz arasında yerel tedarik zincirinin geliştirilmesi, üretim yetkinliklerinin güçlendirilmesi ve sürdürülebilir bir üretim ekosisteminin oluşturulması bulunuyor. Bu kapsamda Türkiye ve Özbekistan'daki şirketler arasındaki sanayi işbirliğini geliştirmeye yönelik çalışmalarımızı sürdürüyoruz. Önümüzdeki dönemde Orta Asya'da modern ulaşım çözümlerini daha erişilebilir kılma ve uluslararası ölçekte güçlü bir üretim ve inovasyon ağı oluşturma hedefimiz doğrultusunda çalışmalarımıza devam edeceğiz."

(AA)

Türk Telekom CEO'su Ebubekir Şahin, Türk Patent ve Marka Kurumu Başkanı Muhammed Zeki Durak'ı şirketin İnovasyon ve Test Merkezi'nde ağırladı.

Şirket açıklamasına göre ziyarette, Türk Telekom'un merkezde yürüttüğü AR-GE çalışmaları ve geliştirdiği yeni nesil teknolojik çözümler konusunda bilgi paylaşılırken şirketin 2025 yılı yerli patent ve faydalı model başvurularında firmalar kategorisinde elde ettiği birinciliği belgeleyen ödül de Durak tarafından Şahin'e takdim edildi.

Türk Telekom CEO'su Ebubekir Şahin, sosyal medya hesabında yayımladığı mesajda şunları kaydetti:

"Ülkemizin inovasyon kapasitesinin güçlenmesine kıymetli katkılar sunan Türk Patent ve Marka Kurumu Başkanı Muhammed Zeki Durak'ı Türk Telekom İnovasyon ve Test Merkezimizde ağırlamaktan memnuniyet duyduk. Merkezimizde yürüttüğümüz AR-GE çalışmalarını ve geliştirdiğimiz yeni nesil çözümleri paylaştığımız bu ziyarette, 2025 yılı yerli patent ve faydalı model başvurularında firmalar kategorisindeki birinciliğimizi belgeleyen ödülümüzü de kendilerinden aldık. Yerli mühendislerimizin bilgi birikimi, emeği ve yenilikçi fikirleriyle elde ettiğimiz bu başarıdan gurur duyuyoruz. Çalışma arkadaşlarımızın gayretiyle 2026’da da liderliğimizi sürdüreceğimize yürekten inanıyorum. Sayın Durak'a nazik ziyaretleri ve kıymetli değerlendirmeleri için teşekkür ediyorum. Ülkemiz için üretmeye, yerli ve milli teknolojiler geliştirmeye ve Milli Teknoloji Hamlesi'ne güç katmaya devam edeceğiz."

Türk Patent ve Marka Kurumu Başkanı Muhammed Zeki Durak da sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada şu ifadeleri kullandı:

"Türk Telekom CEO'su Sayın Ebubekir Şahin ile bir araya geldik. 2025 yılında en fazla yerli patent ve faydalı model başvurusu yapan, aynı zamanda yapay zeka alanında en fazla patent başvurusu gerçekleştiren şirket olan Türk Telekom'un başarı belgesini, şirket adına Sayın Ebubekir Şahin’e takdim ettim.

Ziyaretimiz kapsamında Türk Telekom 6G Araştırma Merkezi'nde 6G ve yeni nesil yerli teknolojiler alanında yürütülen çalışmaları yerinde inceledik. Türk Telekom'u başarılarından ve Milli Teknoloji Hamlesi’ne sunduğu katkılardan dolayı tebrik ediyor, Sayın Ebubekir Şahin'e nazik misafirperverlikleri için teşekkür ediyorum."

Endeks, hafta içinde en düşük 10.626,34 puanı, en yüksek 11.617,00 puanı gördü.

Borsa İstanbul'da aynı dönemde mali endeks yüzde 9,21 artışla 13.532,30 puana, sanayi endeksi yüzde 5,87 yükselişle 13.745,16 puana, hizmetler endeksi yüzde 9,93 artışla 10.122,52 puana çıkarken, teknoloji endeksi yüzde 2,42 gerileyerek 35.143,95 puana indi.

Borsa İstanbul’da BIST 100 endeksine dahil hisse senetleri arasında bu hafta en çok yükselen yüzde 33,28 ile CW Enerji oldu. Onu yüzde 30,40 ile CVK Maden ve yüzde 27,89 ile Batıçim Batı Anadolu Çimento izledi.

Söz konusu hisseler arasında bu hafta en çok değer kaybeden ise yüzde 9,65 ile Doğuş Otomotiv olurken onu yüzde 8,56’lık gerilemeyle Akfen Yenilenebilir Enerji ve yüzde 6,58’lik düşüşle Şok Marketler takip etti.

Borsa İstanbul’da hisseleri işlem gören şirketler arasında piyasa değeri en yüksek şirket, yaklaşık 1 trilyon 512 milyar 780 milyon lirayla ASELSAN oldu. ASELSAN’ı yaklaşık 650 milyar 294 milyon lirayla Tüpraş ve 606 milyar 60 milyon lirayla Garanti BBVA izledi.

Altın ve döviz yükseldi

24 ayar külçe altının gram fiyatı, geçen hafta sonuna göre yüzde 3,57 artışla 6 bin 520 liraya, cumhuriyet altınının satış fiyatı da yüzde 4,24 artışla 42 bin 928 liraya yükseldi.

Çeyrek altının satış fiyatı da önceki haftaki kapanışının yüzde 3,97 üzerinde 10 bin 750 liraya çıktı.

Doların satış fiyatı yüzde 0,42 artarak 50,1580 liraya, euronun satış fiyatı da yüzde 0,37 artışla 55,9290 liraya yükseldi.

Geçen hafta 66,8820 lira olan İngiliz sterlininin satış fiyatı, bu hafta yüzde 0,24 artışla 67,0430 liraya çıktı.

İsviçre frangı ise yüzde 0,89 değer kazanarak 61,1530 liradan alıcı buldu.

(AA)

Yazılı açıklamada, söz konusu ayda havalimanlarında iniş-kalkış yapan uçak sayısının iç hatlarda 80 bin 479, dış hatlarda ise 90 bin 428 olduğunu belirten Uraloğlu, toplam uçak trafiğinin üst geçişlerle birlikte 224 bin 958'e ulaştığını ifade etti.

Uraloğlu, ekimde Türkiye genelinde hizmet veren havalimanlarında iç hat yolcu trafiğinin 9 milyon 43 bin 935, dış hat yolcu trafiğinin ise 14 milyon 589 bin 627 olduğu bilgisini paylaştı.

Aynı ayda havalimanlarında direkt transit yolcularla birlikte toplam 23 milyon 646 bin 999 yolcuya hizmet verildiğini aktaran Uraloğlu, geçen yılın aynı ayıyla kıyaslandığında iç hat yolcu trafiğinde yüzde 1,8 artış gerçekleştiğini kaydetti.

Uraloğlu, ekimde havalimanları yük trafiğinin iç hatlarda 81 bin 906 ton, dış hatlarda 380 bin 846 ton olmak üzere toplam 462 bin 752 tona ulaştığını bildirdi.

Yolcu sayısı 10 ayda 216 milyonu geçti

Havalimanlarına iniş-kalkış yapan uçak trafiğinin ocak-ekim döneminde iç hatlarda 837 bin 920, dış hatlarda 797 bin 2 olduğunu, üst geçişlerle birlikte toplam uçak trafiğinin 2 milyon 79 bin 460'a ulaştığını vurgulayan Uraloğlu, şu bilgileri paylaştı:

"Türkiye geneli havalimanlarında iç hat yolcu trafiği 90 milyon 753 bin 635, dış hat yolcu trafiği ise 125 milyon 959 bin 231 oldu. Bu dönemde direkt transit yolcularla birlikte toplam 216 milyon 803 bin 230 yolcuya hizmet verildi. Böylece yılın 10 ayında Türkiye nüfusunun 2,5 katından fazla yolcuya hizmet verdik. 2025 yılının aynı dönemiyle kıyaslandığında direkt transit dahil toplam yolcu trafiğinde yüzde 2,5 artış oldu. 10 ayda havalimanları yük trafiği iç hatlarda 833 bin 685 ton, dış hatlarda 3 milyon 753 bin 887 ton olmak üzere toplam 4 milyon 587 bin 572 tona ulaştı. Geçen yılın ocak-ekim dönemiyle kıyaslandığında toplam yük trafiği yüzde 1,3 arttı."

İstanbul Havalimanı 10 ayda yaklaşık 72 milyon yolcuya hizmet verdi

Uraloğlu, İstanbul Havalimanı'nda anılan ayda uçak trafiğinin iç hatlarda 9 bin 690, dış hatlarda 37 bin 307 olmak üzere toplam 46 bin 997'ye ulaştığını, iç hatlarda 1 milyon 437 bin 823, dış hatlarda 6 milyon 28 bin 876 olmak üzere toplam 7 milyon 466 bin 699 yolcuya hizmet verildiğini ifade etti.

Ocak-ekim döneminde ise iç hatlarda 103 bin 367, dış hatlarda 358 bin 183 olmak üzere toplam 461 bin 550 uçak trafiği gerçekleştiğini belirten Uraloğlu, "İç hatlarda 15 milyon 3 bin 545, dış hatlarda 56 milyon 966 bin 23 olmak üzere toplam 71 milyon 969 bin 568 yolcu trafiği gerçekleşti." değerlendirmesinde bulundu.

Uraloğlu, ekimde İstanbul Sabiha Gökçen Havalimanı'ndaki uçak ve yolcu trafiği hakkında da bilgi vererek, iniş-kalkış yapan uçak trafiğinin iç hatlarda 10 bin 898, dış hatlarda 15 bin 70 olmak üzere toplam 25 bin 968 olarak gerçekleştiğini bildirdi.

Yolcu trafiğinin iç hatlarda 2 milyon 26 bin 612, dış hatlarda 2 milyon 663 bin 126 olmak üzere toplam 4 milyon 689 bin 738 olduğuna dikkati çeken Uraloğlu, söz konusu havalimanında 10 aylık süreçte iç hatlarda 106 bin 835, dış hatlarda 134 bin 517 olmak üzere toplam 241 bin 352 uçak trafiği gerçekleştiğinin altını çizdi.

Uraloğlu, iç hatlarda 19 milyon 492 bin 444, dış hatlarda 23 milyon 146 bin 131 olmak üzere toplam 42 milyon 638 bin 575 yolcuya hizmet verildiğini, ayrıca İstanbul Atatürk Havalimanı'nda ekimde 1956, 10 aylık dönemde ise 21 bin 979 uçak trafiği gerçekleştiğini aktardı.

Turizm merkezleri 56,6 milyon yolcu ağırladı

Dış hat trafiğinin yoğun olduğu turizm merkezlerindeki havalimanlarındaki yolcu sayısına ilişkin de bilgi veren Uraloğlu, 10 ayda iç hatlarda 18 milyon 136 bin 949, dış hatlarda 38 milyon 499 bin 836 olmak üzere toplam 56 milyon 636 bin 785 yolcuya hizmet verildiğine dikkati çekti.

Uraloğlu, iç hatlarda 134 bin 168, dış hatlarda 237 bin 657 olmak üzere toplam 371 bin 825 uçak trafiği gerçekleştiğini belirterek, şunları kaydetti:

"İzmir Adnan Menderes Havalimanı'nda 10 aylık dönemde 11 milyon 477 bin 24 yolcuya hizmet verildi. Antalya Havalimanı'nda 34 milyon 837 bin 605, Muğla Dalaman Havalimanı'nda 5 milyon 184 bin 122 yolcu trafiği gerçekleşti. Muğla-Milas-Bodrum Havalimanı'nda ise 4 milyon 315 bin 889 yolcuya hizmet verilirken Gazipaşa Alanya Havalimanı'nda 822 bin 145 yolcu trafiği gerçekleşti."

EPDK Başkanı Mustafa Yılmaz, COP31'in Türkiye açısından taşıdığı öneme dikkati çekerek organizasyon kapsamında yerli biyodizel kullanımının enerji dönüşümü ve sürdürülebilirlik hedeflerine katkı sağlayacağını belirtti.

COP31'in yalnızca ülkelerin iklim politikalarını ve hedeflerini değerlendireceği bir diplomasi platformu olmadığını, aynı zamanda sürdürülebilir bir gelecek için somut adımların ve uygulamaların sergileneceği önemli bir organizasyon olduğunu vurgulayan Yılmaz, şunları kaydetti:

"İklim değişikliği, sınırları aşan etkileri nedeniyle bütün dünyanın ortak hareket etmesini gerektiren en önemli meselelerden biri. COP31'in Türkiye'de gerçekleştirilecek olması, ülkemizin küresel iklim mücadelesindeki sorumluluğunu ve katkısını ortaya koyması bakımından son derece kıymetli. Antalya'da dünyanın dört bir yanından gelecek temsilcileri ağırlarken sürdürülebilirlik alanındaki hedeflerimizi yalnızca sözlerle değil, somut uygulamalarla da ortaya koymalıyız. Bu anlayışla, konferans kapsamında elektrik üretiminde yerli biyodizel kullanılmasını önemsiyoruz."

Yılmaz, COP31 kapsamında kurulacak jeneratörlerde kullanılmak üzere azami 3 milyon litre B100 biyodizelin yurt içindeki lisanslı üreticilerden doğrudan temin edilmesine izin verildiğini belirterek "Biyodizel, özellikle atık bitkisel yağların değerlendirilmesi yoluyla hem çevresel hem de ekonomik açıdan önemli kazanımlar sağlayan yenilenebilir yakıt seçeneklerinden biri. Kullanılmış bitkisel yağların çevreye ve su kaynaklarına zarar vermek yerine enerji üretiminde değerlendirilebilmesi, döngüsel ekonomi anlayışının da önemli bir örneğini oluşturuyor. Bu sayede atık olarak görülen bir kaynak ekonomiye kazandırılırken yerli üretim ve tedarik imkanları da destekleniyor." ifadelerini kullandı.

Sürdürülebilir ham maddelerden uygun üretim süreçleriyle elde edilen biyodizelin yaşam döngüsü boyunca sera gazı emisyonlarının azaltılmasına katkı sağlayabileceğini belirten Yılmaz, "Yerli biyodizel kullanımının böylesine önemli bir uluslararası organizasyonda hayata geçirilecek olması, ülkemizin yenilenebilir yakıt alanındaki üretim ve uygulama kapasitesinin tanıtılması açısından da değer taşıyor." değerlendirmesinde bulundu.

EPDK tarafından verilen özel iznin yalnızca COP31'de elektrik üretimi amacıyla kullanılacak jeneratörleri kapsadığını kaydeden Yılmaz, uygulamanın belirli şartlara tabi olduğunu ifade etti. Buna göre temin edilecek biyodizel başka yakıtlarla karıştırılamayacak, üçüncü kişilere satılamayacak veya devredilemeyecek. Tedarik, kullanım ve iade süreçleri kayıt altına alınarak izlenebilirlik sağlanacak.

Yılmaz, COP31 kapsamında hayata geçirilecek uygulamanın sürdürülebilir enerji çözümlerinin yaygınlaştırılması ve yerli yenilenebilir yakıt üretiminin desteklenmesi bakımından önemli bir örnek oluşturacağını belirterek, Türkiye'nin enerji dönüşümüne yönelik çalışmalarını kararlılıkla sürdürdüğünü ifade etti.

Buna göre, Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığının (TPAO) başvurusu değerlendirilerek Diyarbakır ve Mardin'de sahip olduğu petrol arama ruhsatının süresinin uzatılması kararlaştırıldı.

Karar kapsamında 42 bin 316 hektar yüzölçümüne sahip kara sahasındaki petrol arama ruhsatının süresi, 24 Kasım 2028'e kadar uzatıldı.

Bursa Uludağ’da etkisini gösteren kar yağışıyla birlikte yollar adeta beyaza bürünürken, bölgede trafik güvenliğinin sağlanması amacıyla jandarma ekipleri harekete geçti. Bursa Büyükşehir Belediyesi ve Karayollarına bağlı ekipler, sürücüleri kış şartlarına karşı uyarırken araçlarda kış lastiği kontrolü gerçekleştirdi. Kış lastiği bulunmayan araçların ise bölgeye çıkışına izin verilmeyerek geri çevrildi. Yağışla birlikte 1’inci ve 2’nci Oteller Bölgesi’ndeki pistler beyaza büründü. 

"Hava sıcaklığı sıfırın altında 4 derece"

Yolların kapanmaması için Karayolları 14’üncü Bölge Müdürlüğü ekipleri çalışmalarını sürdürüyor. Hava sıcaklığının sıfırın altında 4 derece olarak ölçüldüğü Uludağ’da, kar yağışının aralıklarla devam etmesi bekleniyor. Kar yağışını görmek isteyen vatandaşlar, beyaza bürünen bölgede hareketlilik oluşturdu. Jandarma ekiplerinin denetimleri sürerken, sürücülere kış şartlarına uygun ekipmanlarla yola çıkmaları konusunda uyarılarda bulunuldu. Öte yandan karla kaplanan yolları açmak için kar küreme araçları sabahın ilk ışıklarına dek yolu açmak için çalıştı. 

Ağırel ve Saymaz hakkındaki iddianameye, 7 Ekim'de Sözcü TV'de yayımlanan programdaki açıklamaları dayanak gösterildi. Savcılık, gazetecilerin Ticaret Bakanı Ömer Bolat'ı fon soruşturmasıyla ilişkilendiren ifadelerinin somut bilgi ve belgelerle desteklenmediğini, Bolat'ın yatırım bilgilerinin paylaşılmasının da kişisel verilerin hukuka aykırı açıklanması kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini savundu.

Sevinç ve Balcı hakkındaki iddianamede ise AKP Sözcüsü Ömer Çelik ile fon soruşturmasında adı geçen Osman Arıkan Nacar'a ilişkin paylaşımlar suçlama konusu yapıldı. İki gazeteci hakkında hakaret, iftira ve halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yayma suçlarından ceza istendi. Tutuklu bulunan gazetecilerin ilk duruşması 27 Kasım'da yapılacak. Yargılamaların dikkat çeken yönü, fon krizinin kendisinden çok bu krizi haberleştiren gazetecilerin ağır hapis cezalarıyla karşı karşıya kalması. Fon soruşturmasında sorumluların ve yatırımcıların kayıplarına ilişkin sorular yanıt beklerken, haber ve yorumları nedeniyle gazeteciler hakkında onlarca yıllık hapis taleplerinin gündeme gelmesi, yargı sürecinin öncelikleri konusunda tartışma yarattı.

100 il, 1000 ilçe: Yeni bir devlet ve seçim tasarımı mı? 

■ MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli, Türkiye’nin idari haritasını değiştirecek “100 İl, 1000 İlçe” projesinin ayrıntılarını açıkladı. Mevcut 81 ile 19 yeni il, 922 ilçeye de 78 yeni ilçe eklenmesini öngören proje, yalnızca idari sınırların yeniden çizilmesi değil, devlet yönetiminin ve siyasi dengelerin yeniden şekillenmesi tartışmasını da beraberinde getiriyor.

Bahçeli, yeni il ve ilçelerin belirlenmesinde nüfus, coğrafi konum, stratejik önem, ekonomik gelişme potansiyeli ve kamu hizmetlerine erişim gibi ölçütlerin esas alınacağını belirtti. Nihai kararın TBMM tarafından verilmesi, düzenlemenin ise ilerleyen aşamada yasa teklifi olarak Meclis’e sunulması bekleniyor. Türkiye’nin nüfusu 1 Temmuz 2026 itibarıyla 86,3 milyona ulaşırken, üç ilin nüfusu 100 binin, 20 ilin nüfusu ise 300 binin altında. Yeni iller kurulması, vatandaşların kamu hizmetlerine erişimini kolaylaştırabilir. Ancak her yeni il; valilik, kamu kurumları, bütçe ve yeni idari kadrolar anlamına geliyor. Dolayısıyla düzenlemenin bürokrasiyi ve kamu harcamalarını büyütme riski de var.

Seçim haritasına etkisi ne olacak? 

Projenin siyasi boyutu da göz ardı edilemez. Yeni illerin kurulması, yalnızca idari yapıyı değil, seçim çevrelerini ve milletvekili dağılımını da etkileyebilir. Nüfus ve seçim çevresi düzenlemelerine bağlı olarak Meclis’teki temsil dengeleri değişebilir. Yeni idari merkezlerin kurulması, yerel siyasi ilişkileri ve seçmen davranışlarını da etkileyebilir.

Bu değişikliklerin Cumhur İttifakı açısından bir seçim avantajına dönüşüp dönüşmeyeceği ise yeni illerin nerelerde kurulacağına ve bu bölgelerin siyasi dağılımına bağlı. Bahçeli’nin projeyi Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi ve “Terörsüz Türkiye” süreciyle birlikte gündeme getirmesi de dikkat çekici. Bu durum, önerinin basit bir idari reformdan çok, devletin kurumsal yapısını ve siyasi dengeleri yeniden düzenleme arayışının parçası olabileceğini düşündürüyor. Henüz yasalaşmış bir düzenleme yok. Ancak 100 il hedefi, hayata geçirilmesi halinde Türkiye’nin yalnızca idari haritasını değil, seçim siyasetinin dengelerini de değiştirebilecek bir proje niteliği taşıyor.

İBB'de, DEM Parti hesapları etkileyebilir 

■ DEM Parti’nin, 2024 yerel seçimlerinde “kent uzlaşısı” kapsamında CHP listelerinden belediye meclislerine giren üyelerinin kendi partilerine katılacağını açıklaması, İstanbul Büyükşehir Belediye (İBB) Meclisi’ndeki siyasi dengeleri yeniden gündeme taşıdı. Karar sonrasında DEM Parti’nin ayrı grup olarak hareket etmesi beklenirken, CHP ile yerel işbirliğinin devam edip etmeyeceği tartışılmaya başlandı.

Yeni Parti İstanbul İl Başkanı Özgür Çelik, DEM Parti ile İstanbul’daki işbirliğinin süreceğini belirtirken, DEM Parti Grup Başkanvekili Sezai Temelli önemli bir mesaj verdi. Temelli, İBB Meclisi’ndeki dengelerin değişmesini istemediklerini belirterek, “O dengeler İstanbul halkının tercihiyle oluştu. Bu dengeler ancak yine İstanbul halkının tercihiyle değişebilir. Transferlerle, müdahalelerle olacak dengeleri kabul etmiyoruz” dedi. Temelli DEM Parti’nin kendi grubuyla hareket edeceğini, ancak kent uzlaşısının ortak hukukuna bağlı kalacağını vurguladı. Parti geçişleriyle DEM Parti’nin İBB Meclisi’nde 18 üyeye ulaşması bekleniyor. CHP ve Yeni Parti gruplarının toplamı ile Cumhur İttifakı’nın sandalye sayısının birbirine yaklaşması, DEM Parti’nin özellikle kritik oylamalardaki tutumunu önemli hale getiriyor. CHP Sözcüsü Müslim Sarı da DEM Parti’nin bu tabloda “anahtar grup” konumuna geleceğine dikkat çekti.

İstanbul’dan Ankara’ya uzanan hesap 

Gelişmenin ulusal siyasete yansıması da iç siyasetteki olası denge değişiklikleri açısından kritik önemde; TBMM’de AK Parti 281, Yeni Parti 90, DEM Parti 56, MHP 46, CHP 44 milletvekiliyle temsil ediliyor. Yerel yönetimlerdeki değişiklikler Meclis aritmetiğini doğrudan etkilemese de özellikle anayasa değişikliği ve Terörsüz Türkiye sürecinde DEM Parti’nin tutumu kritik önem taşıyor.

İstanbul’da CHP ile DEM Parti arasındaki işbirliğinin korunması, muhalefetin ülke genelinde ortak hareket edebilmesi açısından da önem taşıyor. Asıl soru, DEM Parti’nin yerel yönetimlerde bağımsız grup kimliğiyle hareket ederken Ankara’da nasıl bir siyasi pozisyon alacağı. Bu tercih, hem muhalefetin ortak hareket kapasitesini hem de iktidarın Meclis’teki hesaplarını etkileyebilir.

Erdoğan’ın adaylığı için seçim takvimi: Erken mi, öne alınmış mı? 

■ Cumhurbaşkanı Başdanışmanı Mehmet Uçum’un 16 Nisan 2028 tarihini seçimler için önermesi, Erdoğan’ın yeniden adaylığını sağlayacak formüle ilişkin tartışmayı yeniden gündeme taşıdı. Uçum, seçimlerin 7 Mayıs 2028’den önce yapılması gerektiğini savunurken, bunun erken seçim değil, “öne alınmış seçim” olarak değerlendirilmesi gerektiğini söyledi.

360 oy nasıl bulunacak?

Anayasa’ya göre TBMM, üye tamsayısının beşte üçüyle, yani 360 oyla seçimleri yenileyebiliyor. Cumhur İttifakı’nın 331 sandalyesi bulunduğu dikkate alındığında, kararın çıkması için muhalefetten en az 29 milletvekilinin desteği gerekiyor.

Uçum yaptığı açıklamada, AK Parti, MHP ve CHP’den gelen açıklamaların toplamda 371 oya işaret ettiğini savundu. Bu hesabına da, Bahçeli’nin seçimlerin yenilenmesi çağrısı ve CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu’nun iktidarın seçim kararı alması halinde buna itiraz etmeyecekleri yönündeki açıklamasını dayanak gösterdi. CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu 27 Ekim’de yaptığı açıklamada, iktidarın seçim kararı alması halinde buna itiraz etmeyeceklerini duyurmuştu. Özgür Özel’in genel başkanlığını yaptığı Yeni Parti ise, seçim tartışmasını CHP’deki mutlak butlan süreciyle ilişkilendirdi. Parti Sözcüsü Zeynel Emre, süreci “saray operasyonu” olarak nitelendirerek iktidarın seçim takvimini Erdoğan’ın yeniden adaylığına imkân sağlayacak şekilde şekillendirmek istediğini savundu.

DEM Parti ise erken seçim konusunun gündemlerinde olmadığını, önceliklerinin çözüm süreci olduğunu belirtti.

Volkswagen’in dönüşü: Türkiye için fırsat, Avrupa için mesaj

■ Volkswagen’in altı yıl önce vazgeçtiği Türkiye yatırımı yeniden gündemde. Doğuş Otomotiv ile Volkswagen binek otomobillerinin üretim imkanlarını araştırmak üzere niyet mektubu imzaladı. Henüz kesin yatırım kararı, fabrika yeri veya üretim takvimi yok. Ancak girişimin zamanlaması, Avrupa Birliği’nin yeni sanayi politikasıyla birlikte değerlendirilmeyi gerektiriyor.

AB’nin Made in Europe düzenlemesi, Türkiye’nin Avrupa sanayi zincirindeki geleceği açısından kritik önem taşıyor. Türkiye’nin düzenleme dışında bırakılması halinde Ankara’nın karşı tedbirler alması gündeme gelebilir. AB’den ithal otomobillerin maliyetinin yükselmesi, Türkiye’de üretimi ve yerli üreticilerin rekabet gücünü artırabilir. Volkswagen’in olası yatırımı bu nedenle yalnızca Türkiye pazarına yönelik bir üretim kararı olmayabilir. Türkiye, Avrupa’ya erişim imkanları ve bölgesel üretim kapasitesiyle yeni bir ihracat merkezi haline gelebilir. Suriye pazarı da Doğuş Otomotiv’in Volkswagen ile daha önce gündeme gelen satış ve satış sonrası hizmet işbirliği planları nedeniyle ek bir fırsat sunuyor.

Buna göre, karkas sığır etinin pazar fiyatı soğuk ağırlık yerine "sıcak karkas ağırlığı"na göre belirlenecek.

Daha önce Bakanlığın Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğünce yürütülen yönetmelik kapsamındaki iş ve işlemler ise Hayvancılık Genel Müdürlüğüne devredilecek.

Haziran 2023’te çok ciddi hale gelmiş olan sorun swaplarla ve carry trade ile aşıldı ve bugüne gelindi. Ancak 3,5 yıla yakındır devam eden bu politika aslında her zamanki gibi geçici bir önlemden ibaret. Almanya’nın yüzde 8’i aşan bir cari fazla verdiği, AB’de 3 yıllık ortalamada yüzde 6’lık bir fazlanın aşılmaması yönünde bir kural olduğu ama Almanya’nın daha yüksek fazla vermeye devam ettiği yazılmıştı. Bir teze göre 2008-09’a kadar Almanya’da birim iş gücü maliyetleri düşük seyrettiği için hem iç talep ve ithalat talebi zayıf kaldı hem de ihracatta düşük maliyetler nedeniyle fiyat rekabeti avantajı kazanıldı. Ancak son 2008- 2017 döneminde ücretler arttığı halde cari fazla sürdü, hatta yükseldi. Esas olarak dış ticaret fazlasından kaynaklanan bu durum –yüzde 8,5 fazlanın yüzde 7,8’i dış ticaret kaynaklıydı- Almanya’nın belki de birim ücret maliyeti avantajına ihtiyacı olmadığını, üretimin yüksek teknolojili olmasından dolayı ithalatta ve ihracatta fiyat elastikiyetlerinin düşük olduğunu düşünürsek, gösteriyor olabilirdi. Nitekim bu konuda yaklaşık on sene önce yapılmış yayınlar var.

Türkiye’de durum farklıdır. Ücretler ve birim işgücü maliyetleri uzun süre işgücü verimliliğindeki artışın üzerinde arttı. Zaman zaman –örneğin 1990’larda- verimliliğin altında seyreden ücret artışları sıklıkla verimlikten kopuyor. Yani ya üzerinde ya altında seyredebiliyor. İşgücü yapısındaki yapısal değişimin de ücret artışları lehinde etki yaptığını, bu etkinin eğitimle de (kısmen) açıklanabildiğini, kriz dönemlerinde dönüşümün daha da belirgin hale geldiğini çünkü işten çıkarmalar sırasında genelde verimli çalışanların işte tutulduğunu saptayabiliyoruz. 

Birim işgücü maliyetleri daha düşük olsaydı, özellikle ihracatın fiyat elastikiyetinden dolayı, daha düşük dış açık verilebilir miydi veya verilebilir mi? İlk bakışta doğru gibi görünebilir görünen bu tezin –çünkü kompozisyon Alman ekonomisine hiç benzemiyor- genel dengede doğru olmama ihtimali yüksek. Almanya ücretleri artırarak ithalat talebini canlandırmayı ve maliyetler yükseleceği için ihracat hacmini de daraltmayı, bu yolla aşırı fazlayı eritebileceğini düşünebilir. Burada durum tam tersidir. Üstelik fiyat etkisi nedeniyle hacim daralsa bile Almanya’nın dış ticaret fazlası yükselen ücretler nedeniyle çok fazla erimeyebilirdi ki zaten bu olsa olsa yüzde 8-8,5 yüzde 6’ya daralsın diye yapılabilirdi. Ancak yıllar geçtikçe bu durum değişti ve Almanya 2024’te yüzde 3.78 ve 2025’te sadece yüzde 2,36 fazla verdi. Durum özellikle Ukrayna savaşı sonrası değişti.

Orada sonunda durum değişti ancak Türkiye’de birim ücret maliyetini düşürmek hiçbir zaman çözüm değildi. Öncelikle tüketime alışmış, göçmenlerle 90 milyonu aşan bir nüfus ve güçlü iç talepten bahsediyoruz. Sonrasında iç talebi tetikleyen en önemli kalem ücretler değil. Esasen işsizlik hayli yüksek seyrediyor ve reel ücretler eriyip duruyor. Artan borçlanma talebi hane halkı harcamalarını en çok kredi mekanizmasının ve ara ara kamu harcamalarının tetiklediğini gösteriyor. Ücret sepetine bakarken transfer harcamalarını da dâhil etmek gerekiyor. Ayrıca enformel ekonomiyi de göz önüne almak şart. Öte yandan, efektif döviz ihtiyacına gelirken dış ticaret açığının cari açığa tam olarak tercüme olmasına engel olan en önemli kalemi, turizmi de unutmamak lazım. Dış ticaret açığında sınırlı bir daralma için birim ücret maliyetlerini düşürmeye çalışmak saf ekonomi açısından bile cazip bir yol olmayabilir. İhracatı artırıp ithalatı azaltmak amacıyla atılacak bir adımın ilk etabının ithalatın bileşimini/maliyetini düşürmeye çalışmak olduğu da söylenebilir. Son ürün olarak ihracat kalemlerine işaret etmek ve buradan başlamak akılcı görünmüyor. İhracat zaten KOBİ’lerin son önlem olarak başvurdukları bir kalem olageldi. 2018’le kıyaslayınca değişen önemli madde dışarıya sermaye kaçışı denebilir. Seçim yaklaştıkça değil birim ücret maliyetini düşürmek tam tersine siyasi bir döngüyle kayıpların bir kısmının telafi edilmesi beklenmelidir. 2027’de sınırlı ama 2028’de ciddi oranda bir telafi beklenebilir.

Bu noktadan sonra dış ticarette rekabet iddiasıyla ücret maliyetinin yüksek olduğunu iddia etmek mümkün olmamalıdır. Reel ücretler enflasyon vergisiyle eritildi ve durum iç talebi baskılayacak kadar derinleşmiş bulunuyor.

Ön araştırma soruşturmaya dönüştü

Rekabet Kurumu’nun açıklamasında fındık alımı/satımı alanında faaliyet gösteren teşebbüsler hakkında yürütülen ön araştırmanın Rekabet Kurulu’nca karara bağlandığı ve yapılan önaraştırma sonucunda fındık alımı/satımı alanında faaliyet gösteren 7 firma hakkında fındık alım fiyatlarını ve fındık alım politikalarını koordineli bir şekilde belirlemek ve fındık alımı piyasasındaki fiyat oluşumunu etkilemek suretiyle 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun (4054 sayılı Kanun)’un ihlal edilip edilmediğinin tespit edilebilmesi amacıyla soruşturma başlatıldığı belirtiliyor.

İtalyan Ferrero yakın takipte

Rekabet Kurumu Başkanı Birol Küle, geçen hafta Anadolu Ajansı’na yaptığı açıklamada fındık alım-satım pazarında faaliyet gösteren 8 büyük teşebbüs hakkında “ciddi rekabet ihlali” şüphesiyle soruşturma başlattıklarını açıklamış ancak soruşturma açılan şirketlerin adını vermemişti. Rekabet Kurumu’nun internet sitesinde 6 Kasım 2026’da yayınlanan açıklamada ise soruşturma açılan şirket sayısı 8 değil 7 olarak verildi. Açıklamada, İtalyan Ferrero’ya daha önce açılan soruşturma kapsamında taahhütlerin yerine getirilip getirilmediğinin ayrıca inceleneceği bilgisine yer verildi.

Cüneyd Zapsu’nun şirketi Balsu da soruşturma kapsamında

Soruşturma açılan şirketlerden birisi de Cüneyd Zapsu’nun sahibi olduğu Balsu Gıda. Balsu Gıda, Ferrero’dan sonra en çok fındık ihracatı yapan şirketlerden birisi. Cüneyd Zapsu, 2002-2008 yılları arasında Başbakan Recep Tayyip Erdoğan’ın danışmanlığını ve veri koordinatörlüğünü yapmıştı.

Singapur sermayeli Ofi Tarım da var

Rekabet Kurumu’nun soruşturma açtığı Ofi Tarım ise, Singapur merkezli Olam Gıda’nın şirketlerinden ve Türkiye fındık ihracatında ilk 5 şirket arasında yer alıyor.
 
Soruşturmada yanıt aranan sorular

Rekabet Kurumu Başkanı Birol Küle'nin verdiği bilgiye göre, 22 Ekim 2026'da 6 firmaya yönelik başlatılan soruşturmada yanıt aranan sorular şöyle:

1- Pazarın en büyük alıcısı ile sahadaki yerel ve orta ölçekli alıcılar arasında fiyatları düşürmeye yönelik bir bağlantı var mı?
2- Yerel alıcılar, büyük alıcının kontrolü ve yönlendirmesiyle fiyatları baskılayıp üreticiyi ucuza satış yapmaya mı zorluyor?
3- Pazarda birbiriyle rekabet etmesi gereken alıcılar, el altından anlaşarak ortak fiyat mı belirliyor?
4- Yani çiftçimiz ürününü satmak için hangi kapıya giderse gitsin, önceden kararlaştırılmış aynı düşük fiyatla karşılaşıp çaresiz mi bırakılıyor?

Soruşturma açılan şirketler

- Ferrero Fındık İth. İhr. ve Tic. AŞ.
- Atalay Fındık San. ve Tic. Ltd. Şti.
- Balsu Gıda San. ve Tic. AŞ.
- Karaçuka Tarım Ürünleri İth. İhr. San. ve Tic. Ltd. Şti.
- Ofi Tarım San. ve Tic. AŞ.
- Özyılmaz Fındık San. ve Tic. AŞ.
- Şenocak Gıda Fındık Ent. Tur. Nakl. İnş. San. Tic. Ltd. Şti.

Kaldığımız yerden devam edelim…

Sanrı toplumu kavramı psikiyatrik bir tanıdan ziyade sosyolojik, felsefi veya kültürel bir yakıştırma olarak; bir toplumun büyük bir kesiminin gerçeklikle bağının zayıfladığı, ortak hurafe, yanılsama, propaganda, komplo teorileri veya kolektif bir inanç körlüğü etrafında hareket ettiği durumları tanımlamak için kullanılır.

Kavramın temel özellikleri şunlardır:

Kanıta Kapalı Olma: Sunulan somut verilere rağmen inancın sürdürülmesi.

Kolektif Kabul: Bireysel bir psikozdan ziyade, kitlelerin veya toplumsal yapıların aynı yanlışı doğru kabul etmesi.

Kuşku ve Düşmanlık: Genellikle dış mihraklar, gizli güçler, komplo anlatıları veya "biz ve onlar" dikotomisi üzerinden beslenmesi.

Şimdi bu çerçeve üzerinden Byung-Chul Han’a kulak verelim. Han, Güney Kore doğumlu bir Alman filozof, kültür kuramcısı ve akademisyen. İlgi alanı ise günümüz dijital kapitalizmi, neoliberalizm ve modern toplumun psikolojik krizleri…

Byung-Chul Han’ın felsefesine göre, günümüz sosyal medya alışkanlıkları bizi özgürleştirmek yerine dijital bir köleliğe hapsetmektedir. Düşünür, akıllı telefonlarımızı modern birer tapınak, sosyal medya platformlarını ise gönüllü olarak itiraf verdiğimiz dijital günah çıkarma kabinleri olarak nitelendirir.

Sosyal medya alışkanlıklarımızın Han felsefesindeki yansımaları şu şekildedir:

Yalnızlaşan Bireyler: Sosyal medyada bir araya gelen kitleler gerçek bir topluluk (biz) oluşturamaz; Han buna "dijital sürü" der, çünkü bu yapıda ortak bir eylem bilinci yoktur ve herkes kendi ekranında yalnızdır.

Yankı Odaları: Algoritmalar bize sadece hoşumuza giden şeyleri göstererek "öteki" olanı yok eder, bu da bizi farklı fikirlerle karşılaşmaktan alıkoyar ve narsisizmi besler.

Beğeni Kültürü: Profilimizi, tatillerimizi ve ilişkilerimizi sürekli sergileyerek kendimizi satılık birer "dijital ürüne" dönüştürüyor ve değerimizi aldığımız etkileşim sayısıyla ölçüyoruz.

Sürekli Kaydırma: Sosyal medyada maruz kaldığımız aşırı bilgi akışı bizi bilge yapmaz; aksine zihnimizi uyuşturarak derinlemesine düşünme yetimizi elimizden alır.

Hikayesizlik: TikTok veya Instagram Reels gibi platformlardaki anlık enformasyon parçaları bir anlatı (hikaye) oluşturamaz, bu yüzden hayatı anlamlandırmamızı zorlaştırır.

Türkiye, 1996’da sanayi mallarını kapsayan Gümrük Birliği düzenlemeleri yapılırken bize anlatılan buydu. Ortak AB düzenlemeleri ile hepimiz Avrupalıydık, bir nevi. Dünya daha bir kolaydı o devirde. Buraya değdi, buraya değmedi, orası sayılmaz tartışmaları 2026’da çıktı. Tam otuz yıl sonra. Neden?

İlk grafik, 1995 yılında ülkelerin küresel rekabet gücünü gösteriyor esasen. Nedir rekabet gücünün tanımı burada? Ülkelerin ürün ve pazar çeşitliliğidir. Kaç ürünü rekabetçi bir biçimde üretebiliyorsunuz ve bu ürünleri kaç ülkeye rekabetçi bir biçimde satabiliyorsunuz? Sağ üstte görünen ülkeler aslında dünyanın ana tedarikçileri diye tanımlanabilir. Nedir? 1995 yılında dünyanın ana tedarikçileri, dünyanın ürün ve pazar çeşitliliği açısından öne çıkan ülkeleri, ağırlıkla Batı Avrupa’daydı.

Avrupa artık 1996’daki Avrupa değil, pek tedirgin

Gümrük Birliği işini konuştuğumuz AB ülkeleri kendilerine güveniyorlardı. Şimdi artık öyle değil. Dünya değişti 2025, 2026 yıllarında. Otuz yılda ne oldu derseniz Çin, Hindistan ve Türkiye ürün ve pazar çeşitliliği açısından öne çıktılar. Dünyanın ana tedarikçisi artık özellikle Çin oldu. Bugünlerde AB’nin özellikle Çin elektrikli vasıtalarını (EV) konuşmaya başlaması neden? Çin yalnızca dünyanın ana tedarikçisi olmadı. Aynı zamanda yeni teknolojilerde ve yeni teknolojilere dayalı yeni ürünlerde de lider ülke konumuna yerleşti. Dünden kalma içten yanmalı motorlara (internal combustion engine-ICE) dayalı otomotiv sektörünü koruyarak EV’ye dönüştürmek isteyen AB ülkelerinin artan tedirginliğini bu çerçevede görmek gerekiyor. Eylül 2024’teki Draghi raporu teknoloji yarışında AB ülkelerinin geride kaldıklarının altını çiziyor ve Avrupa için bir sanayi politikasını tarif ediyordu. Made in Europe tartışması ise bu sanayi politikasının operasyonel araçlarını ortaya koymaya başladı. Mart 2026’da gündeme gelen Sanayi Hızlandırıcı Yasası taslağı bugün bu operasyonel araçların gündemde tartışılanı. Ancak ortada bir dizi birbirini tamamlayan politika aracı var sırayla tanımlanmakta olan.

AB, malların menşeini yeniden tanımlamaya başladı

İşin başında Türkiye de Made in Europe sürecinin ayrılmaz bir parçasıydı. Gümrük Birliği düzenlemesi nedeniyle Türkiye’de de Avrupa malı üretiliyordu. Üstelik Türkiye bu sürece dahil edilirken bugüne kadar alıştığımız siyasi koşullardan hiçbiri de gündeme gelmemişti. Türkiye, Gümrük Birliği düzenlemesi nedeniyle sürecin bir parçası kabul edilirken, kimse “tabii ama önce Kıbrıs” filan da dememişti. Ortada bir ekonomik pazarlık alanı vardı.

Türkiye’nin bu süreçte sektör ve hatta ürün bazında müzakere pozisyonlarını belirlemesi gerekiyordu. Ancak Ekim 2026’da Almanya-Fransa mutabakatı ile özellikle otomotivde tartışmanın gündemi değişmeye başladı. Türkiye’de üretilen otomobiller Avrupa’daki kamu ihalelerinde Avrupa malı kabul edilmemeye başlandı efektif olarak. Parlamentonun konuyla ilgili yaptırdığı analizler Kore’ye, Japonya’ya, İngiltere’ye odaklanırken, Türkiye gündemde yoktu. Bundan otuz yıl önce Bursa’da, Kayseri’de üretilen mal otomatik olarak Avrupa malı kabul edilirken şimdi yeni ürün standartları, yeni menşe kuralları ortaya çıkmaya başladı. AB, malları kim Avrupalı, kim değil diye yeniden tanımlamaya başladı.

Bu tartışmaya doğrusu Türkiye bundan nasıl etkilenir diye bakmamak gerekiyor. Öncelikle Türk firmalarını tedarik zincirlerine eklemiş Avrupalı firmalar ve Avrupa ekonomisi bundan nasıl etkilenir diye bakmakta fayda var. Öyle görünüyor ki, Made in Europe sürecinin operasyonel araçları biçimlenirken, sektör ve ürün bazında müzakerelere hazırlıklı olmak lazım bugünden tezi yok. Bu müzakereleri Türk firmalarının doğrudan değil, Avrupalı partnerleri aracılığıyla gündeme taşımak gerektiği de ortada sanırım.

Türk sanayisi, Avrupa sanayisinin ayrılmaz bir parçası olarak ortaya çıktı. Hatırlayalım, dışa açılma sürecimiz 1980’lerde başladığında Türkiye’nin toplam ihracatı 3 milyar dolar civarındaydı. Bunun neredeyse yüzde 80’ini tarım ürünleri ihracatı oluşturuyordu. 1995’te yıllık ihracatımız 20 milyar doları aştı ve bunun yüzde 80’den fazlasını sanayi ürünleri oluşturmaya başladı. Sonra Gümrük Birliği düzenlemesi geldi 1996’da. Bugün Türkiye’nin ana ihracat pazarı AB, ihracat toplamımız 270 milyar doları aştı ve bu toplamın yaklaşık yüzde 80’i hala imalat sanayi ürünlerinden oluşuyor. Hizmet ihracatımızla birlikte toplam tutar 400 milyar doların üzerinde.

Nedir? Gümrük Birliği düzenlemesi Türkiye’ye iyi geldi. Şimdi ana pazarımız ürün standartları belirlemeye başlıyorsa, Türkiye’nin buna nasıl intibak edeceğini düşünmeye başlaması gerekiyor. İşe iyi tarafından bakın, Avrupa kendisine bir sanayi politikası çerçevesi belirliyorsa, bu müzakere sürecine Türkiye’nin kendi sanayi politikası önceliklerini analiz ederek hazırlanması gerekiyor. Bu nedir? İyidir. Şimdiye kadar zaten çoktan kendi başımıza yapmamız gerekiyordu. Hem belki bu sayede bizi Avrupa’dan ayıran önemli parametrelerden biri olan yüksek sayıda ve mutsuz “ev genci” problemimize de bir çare düşünmeye başlamış oluruz. Unuttuysanız hatırlatmış olayım. Hem işsiz hem mutsuz. Kötü işte.

Dünya ekonomisi yeni bir teknolojik dönüşüm döneminde. Değişim artık yalnızca yazılım ve dijital uygulamalarla sınırlı değil; üretim süreçlerini, enerji sistemlerini, iş modellerini ve ülkelerin rekabet gücünü doğrudan etkiliyor. Eylül 2026’da yayımlanan Technology Trends Outlook 2026 raporu, bu dönüşümü belirleyen 14 teknoloji trendini inceliyor. Ana mesajı, yapay zekâ merkezli gelişmenin dijital dünyadan fiziksel dünyaya taşınması. Yapay zekâ içerik üretmenin ötesinde yazılım geliştiriyor, araştırmaları hızlandırıyor, üretimi yönetiyor ve robotların karar alma kapasitesini artırıyor.

Raporun 2026’nın ilk yarısındaki verilere dayalı yılsonu projeksiyonlarına göre yapay zekâ altyapısı ve model mimarilerine yatırımlar, 2025’teki yaklaşık 145 milyar dolardan 2026 sonunda 770 milyar dolara ulaşabilir. Otonom yazılım geliştirmede 12,8 kat, uzay teknolojilerinde 12,1 kat, bilimsel keşif ve mühendislikte yapay zekâda 3,2 kat, robotikte 2,1 kat yatırım artışı öngörülüyor. Bunlar gerçekleşmiş sonuçlar değil, eğilimlerin sürmesi varsayımına dayanan tahminler. Yine de sermayenin yönünü gösteriyor: Yazılımla birlikte enerji, yarı iletkenler, veri merkezleri ve elektrik altyapısı da yeni ekonominin merkezinde.

Yapay zekâda yeni aşama: Otonom sistemler 

Agentic AI olarak tanımlanan yeni nesil yapay zekâ sistemleri, belirli hedefler için birden fazla işlemi tanımlanmış yetki sınırları içinde bağımsız gerçekleştirebiliyor. Örneğin satın almada yalnızca fiyat karşılaştırmıyor; tedarikçi performansını değerlendiriyor, stok ihtiyacını belirliyor ve öneri hazırlıyor. Böylece teknoloji, çalışanların hızını artıran araç olmaktan çıkıp süreçlerin yürütülmesinde rol alıyor.

Sanayide Physical AI, yani fiziksel yapay zekâ, robotların çevrelerini algılayıp değişen koşullara uyum sağlamasını mümkün kılıyor. 2030’a kadar esnek robotik sistemler, akıllı depolar, otonom taşıma ve yapay zekâ destekli kalite kontrol yaygınlaşabilir. Şirketler arasındaki verimlilik farkını teknolojiyi kullanma düzeyi değil, süreçleri onunla ne ölçüde yeniden tasarladıkları belirleyecek.

Yapay zekâ devriminin görünmeyen sınırı: Enerji 

Dijital ekonominin büyümesi giderek daha fazla fiziksel altyapıya dayanıyor. Büyük işlem kapasitesi; veri merkezleri, yarı iletkenler, soğutma ve kesintisiz elektrik gerektiriyor. Uluslararası Enerji Ajansına göre veri merkezlerinin küresel elektrik tüketimi 2025’te yaklaşık 485 TWh idi; 2030’da 950 TWh’ye çıkabilir. Yaklaşık %96’lık bu artış, Türkiye’nin 2025’teki 360,9 TWh toplam elektrik tüketiminin 2,6 katına ulaşan bir küresel veri merkezi talebi demek.

Sorun yalnızca elektrik üretmek değil, elektriği ihtiyaç duyulan yere güvenilir biçimde ulaştırmak. Rapora göre dünyada 2.500 GW’ın üzerinde enerji projesi şebekeye bağlanmayı bekliyor; bazı pazarlarda transformatör teslim süreleri iki yılı aşıyor. Enerji teknolojileri 2025’te yaklaşık 200 milyar dolar yatırım çekti. Dolayısıyla yapay zekâ devriminin kazananları yalnızca model geliştirenler olmayacak. Transformatör, enerji depolama, güç elektroniği, soğutma ve veri merkezi altyapısı üreten şirketler de büyümeden pay alabilecek.

Şirketler için yeni rekabet denklemi 

Yapay zekâ ve otomasyon, üretimden finans yönetimine, müşteri hizmetlerinden lojistiğe kadar maliyetleri düşürebilir. Ancak teknolojiyi satın almak, ondan ekonomik değer yaratmakla aynı şey değil. Mevcut süreçlere uygulama eklemek yeterli olmayabilir; kazanç süreçlerin yeniden tasarlanması, verilerin doğru kullanılması ve organizasyonların uyumuyla gelecek. Yatırımlar da yazılım lisanslarının ötesinde işlem kapasitesi, enerji, veri altyapısı, siber güvenlik ve entegrasyonu kapsayacak.

İşgücünde de farklılaşma var. Raporda yapay zekâyla ilişkili dört teknoloji alanında ve özel amaçlı yarı iletkenlerde açık pozisyonların %75’inden fazlasının Ar-Ge odaklı olduğu belirtiliyor. Enerji, siber güvenlik, bağlantı teknolojileri, yaşam bilimleri ve mobilitede ise operasyonel ve ticari roller ağırlık kazanıyor. Bu ayrım, teknolojilerin bir kısmının geliştirme, diğerlerinin ticarileşme aşamasında olduğunu gösteriyor. Başarıyı harcamanın büyüklüğü değil, yatırımın sürdürülebilir ekonomik değere dönüşmesi belirleyecek.

Türkiye’nin her ileri teknoloji alanında küresel lider olması gerçekçi değil. Ancak mevcut üretim ve mühendislik gücünü yeni taleple buluşturarak değer zincirinde yükselebilir. Enerji altyapısı bu bakımdan öne çıkıyor. Bakanlık verilerine göre 2025’te elektrik tüketimi 360,9 TWh, üretimi 362,9 TWh oldu. Ulusal Enerji Planı, tüketimin 2030’da 455,3 TWh’ye çıkmasını öngörüyor: Beş yılda yaklaşık %26 artış. Ağustos 2026’da kurulu güç 126.944 MW’a ulaştı; güneşin payı %22, rüzgârın %12,2.

Bu tablo üretim kadar iletim, dağıtım, depolama ve şebeke modernizasyonunun önemini artırıyor. Fırsat iç pazarla sınırlı değil. Veri merkezleri ve elektrifikasyon, transformatör, kablo, şalt sistemi, güç elektroniği ve enerji yönetimine küresel talebi büyütebilir. Türkiye’nin bu alanlardaki sanayi kapasitesi, ekipman ve mühendislik ihracatını gelecek beş yılın önemli büyüme alanlarından birine dönüştürebilir.

Veri merkezleri, otomasyon ve yazılım 

İkinci fırsat veri merkezleri ve dijital altyapı; Avrupa, Orta Doğu ve Orta Asya arasındaki konumumuz bölgesel hizmet merkezi potansiyeli sunuyor. Fakat güvenilir elektrik, uluslararası fiber bağlantılar, rekabetçi enerji maliyetleri ve veri güvenliği sağlanmadan bu avantaj değerlendirilemez.

Üçüncü fırsat endüstriyel otomasyon; Otomotiv, beyaz eşya, makine, metal ve tekstildeki üretim gücü; yapay zekâ destekli kalite kontrol, kestirimci bakım, enerji optimizasyonu ve akıllı planlama için uygun zemin oluşturuyor. Asıl hedef bu sistemleri yalnızca kullanmak değil, geliştiren ve ihraç eden şirketleri çoğaltmak olmalı.

Dördüncü alan sektöre özel yapay zekâ yazılımları; Büyük küresel modeller geliştirmek yüksek sermaye isterken mevcut modeller üzerine finans, üretim, lojistik, sağlık ve perakendeye yönelik çözümler üretmek daha erişilebilir. Savunma ve uzay teknolojileri de önemli: Savunmada gelişen elektronik, sensör, haberleşme ve otonom sistem yetkinliklerinin sivil uygulamalara aktarılması yeni fırsatlar yaratabilir.

Türkiye 2030’a nasıl hazırlanmalı? 

■ 2026–2027 döneminde öncelik, mevcut faaliyetlerde hızlı ve ölçülebilir verimlilik kazanımları olmalı. Yapay zekâ destekli iş süreçleri, enerji verimliliği, siber güvenlik ve üretim otomasyonu öne çıkıyor. 
■ 2028–2029’da teknoloji kullanıcılığından yerli ürün ve çözüm geliştirmeye geçilmeli. Endüstriyel yazılımlar, otomasyon, enerji yönetimi ve yapay zekâ uygulamaları uluslararası pazarlara taşınmalı. 
■ 2030’a doğru hedef, belirli alanlarda bölgesel üretim, mühendislik ve hizmet merkezi olmak. Finansmana erişim, nitelikli insan kaynağı, Ar- Ge, ticarileştirme ve dış pazarlara erişim bu hedefin koşulları.

Geleceğin kazananları kimler olacak? 

Yeni rekabet döneminin merkezinde yapay zekâ var; fakat ekonomik etkisi yazılımın çok ötesinde. Enerji altyapısı, elektrik ekipmanları, yarı iletkenler, robotik, veri merkezleri, siber güvenlik ve mühendislik çözümleri de belirleyici olacak. Kazananlar yalnızca en güçlü modelleri geliştirenler değil; altyapıyı sağlayan, teknolojiyi üretime ve hizmetlere uygulayan, kalıcı değer yaratanlar olacak.

Türkiye için risk, mevcut üretim ve hizmet modellerinin hızlanan yarışta rekabet gücünü kaybetmesi. Fırsat ise sanayi ve mühendislik birikimini yeni ihtiyaçlarla birleştirip daha yüksek katma değerli üretime yönelmek. 2026-2030’un temel meselesi değişimin hızı değil, ona uyum kapasitesi. Türkiye yalnızca teknoloji kullanan değil, ihtiyaç duyulan ürünleri, altyapıyı ve mühendislik çözümlerini geliştirip ihraç eden bir ekonomi olmalı. Çünkü rekabet gücünü teknolojiye erişimden çok, onu üretkenliğe, ihracata ve sürdürülebilir büyümeye dönüştürmek belirleyecek.

Kasım’da başlayacak Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı COP31 öncesinde, uluslararası iklim hareketinin beklentileri giderek netleşiyor. Hükümetlerin önündeki temel mesele, yeni hedefler açıklamaktan çok, daha önce kabul edilen taahhütlerin nasıl uygulanacağı.

Avrupa genelinde faaliyet gösteren iklim örgütlerini bir araya getiren Climate Action Network (CAN) Europe, 5 Kasım’da yayımladığı açıklamada, Antalya müzakerelerinin sonucunu belirleyecek altı kritik başlığa dikkat çekti.

Fosil yakıtlardan uzaklaşma, yenilenebilir enerjiyle elektrifikasyon, adil geçiş, iklim finansmanı, Avrupa Birliği’nin sorumlulukları ve Türkiye’nin ev sahipliği performansı, örgütün öncelikleri arasında yer alıyor.

CAN Europe, yaklaşık 60 üye kuruluşunun temsilcileri, Avrupa ve Türkiye’deki iklim politikası uzmanlarıyla birlikte Antalya’da olacak. Heyette İstanbul merkezli uzmanlar ve CAN Europe’un kurucuları arasında bulunduğu İklim Ağı Türkiye temsilcileri de yer alacak.

CAN Europe Direktörü Chiara Martinelli, zirvenin başarısının uygulama kapasitesiyle ölçülmesi gerektiğini vurguluyor: “COP31, hükümetlerin daha önce verdikleri sözler için kendilerini kutladıkları bir başka iklim zirvesine dönüşmemeli. Uygulama, fosil yakıtlardan somut biçimde uzaklaşmak, gerekli finansmanı sağlamak ve dönüşümün insanlar için adil işlemesini güvence altına almak demek. Bütün bu alanlarda ilerlemeye ihtiyacımız var. Bunlar birlikte ilerlemeli.”

Avrupa Birliği için güvenilirlik sınavı

CAN Europe’a göre Antalya, Avrupa Birliği açısından da önemli bir sınav olacak. AB’nin uluslararası iklim müzakerelerinde liderlik iddiasını sürdürebilmesi için kendi içindeki iklim politikalarını güçlendirmesi ve gelişmekte olan ülkelere yönelik finansman sorumluluklarını yerine getirmesi gerekiyor.

Örgüt, Avrupa’nın fosil yakıtlardan uzaklaşma konusunda daha somut bir yol haritası ortaya koymasını, mevcut iklim politikalarını zayıflatacak girişimlere karşı durmasını ve gelişmekte olan ülkelerle güven ilişkisini yeniden kurmasını istiyor.

CAN Europe İklim Başkanı Sven Harmeling, Avrupa’nın uluslararası beklentileriyle kendi uygulamaları arasındaki tutarlılığa dikkat çekiyor: “AB, kendi iklim eylemini zayıflatırken ya da finansman konusunda üzerine düşeni yapmazken dünyanın geri kalanından daha fazlasını isteyemez. Antalya’da liderlik, Avrupa’nın fosil yakıtlardan çıkışını hızlandırmasını ve uluslararası finansmana adil katkısını sağlamasını anlamı geliyordur. AB, COP31’de ayrılıkları derinleştirmek yerine taraflar arasında köprü kurmalı.”

Türkiye için ev sahipliğinin ötesinde bir fırsat

COP31’in ev sahibi ve başkanı olarak Türkiye de uluslararası iklim örgütlerinin yakın takibinde olacak.

CAN Europe, Türkiye’nin zirveye ev sahipliği yapmasını kömür ve diğer fosil yakıtlardan uzaklaşma sürecini hızlandırmak açısından önemli bir fırsat olarak değerlendiriyor.

Ancak bu dönüşümün çalışanlar, yerel topluluklar ve ekonomik olarak etkilenecek bölgeler için somut adil geçiş politikalarıyla desteklenmesi gerektiğini vurguluyor.

Örgütün Türkiye’ye yönelik bir diğer beklentisi ise sivil toplumun müzakerelere etkin katılımı. CAN Europe, 14 Kasım’da Antalya’da yapılması planlanan iklim yürüyüşü dahil olmak üzere sivil toplumun örgütlenme, katılım ve barışçıl protesto haklarının korunmasını istiyor.

CAN Europe Türkiye Kıdemli İklim ve Enerji Politikaları Koordinatörü Özlem Katısöz, Türkiye’nin önündeki fırsatı şöyle değerlendiriyor: “COP31’e ev sahipliği yapmak, Türkiye için iklim liderliğinin kendi ülkesinde başladığını gösterme fırsatı. Bunun anlamı, kömür ve fosil yakıtlardan daha hızlı uzaklaşmak, çalışanları ve toplulukları gözeten adil bir geçiş geliştirmek ve sivil toplumun tam ve özgür katılımını sağlamak. Uygulamaya odaklı bir COP, bu ilkeleri hayata geçirmeli.”

Elektrifikasyon fosil yakıt bağımlılığını azaltmalı

Antalya müzakerelerinin önemli gündemlerinden biri de elektrifikasyon olacak. CAN Europe, elektrik kullanımının yaygınlaştırılmasını iklim eylemini hızlandıracak önemli araçlardan biri olarak görüyor. Ancak burada belirleyici olan, artan elektrik talebinin hangi kaynaklardan karşılanacağı.
Örgüte göre elektrifikasyonun fosil yakıt bağımlılığını azaltabilmesi için yenilenebilir enerji yatırımlarının hızlandırılması, elektrik şebekelerinin güçlendirilmesi, depolama kapasitesinin artırılması ve enerji verimliliğine öncelik verilmesi gerekiyor.

CAN Europe Enerji Başkanı Seda Orhan, yenilenebilir enerjiye dayalı elektrifikasyonun daha temiz ve erişilebilir enerji sağlama potansiyeline dikkat çekiyor: “Yenilenebilir enerjiye dayalı elektrifikasyon, iklim eylemini hızlandırmak, fosil yakıt bağımlılığını azaltmak ve daha temiz, daha uygun maliyetli enerji sağlamak için elimizdeki en güçlü araçlardan biri. COP31, yenilenebilir enerji ve enerji verimliliğindeki ilerlemeyi daha hızlı elektrifikasyon ve fosil yakıtlardan adil geçişle birleştirmeli.”

Adil geçiş için 2027 takvimi isteniyor

• COP31’in önemli müzakere başlıklarından biri, COP30’da üzerinde uzlaşılan Belém-Antalya Adil Geçiş Mekanizması’nın işler hale getirilmesi.

• CAN Europe, mekanizmanın genel ilkeler düzeyinde kalmamasını, ülkelerin ekonomik dönüşüm süreçlerini destekleyecek somut bir yapıya kavuşmasını istiyor. Bunun için finansman, sosyal koruma, çalışanların ve yerel toplulukların karar süreçlerine katılımı ile 2027 yılına ilişkin açık bir çalışma takvimi talep ediliyor.

• CAN Europe Uluslararası İklim Politikaları Koordinatörü James Trinder, adil geçişin müzakere metinlerinden uygulamaya taşınması gerektiğini belirtiyor: “Adil geçiş, müzakere metinlerindeki sözcüklerden ibaret kalamaz. Belém-Antalya Mekanizması COP31’de işler hale getirilmeli; uygulama yöntemleri netleşmeli ve 2027 için üzerinde uzlaşılmış bir çalışma takvimi oluşturulmalı.”

Finansman olmadan uygulama mümkün değil!

• CAN Europe’un açıklamasında en güçlü vurgu iklim finansmanına yapılıyor. Gelişmekte olan ülkelerin emisyonlarını azaltmaları, iklim değişikliğinin etkilerine uyum sağlamaları, kayıp ve zararlarla mücadele etmeleri ve ekonomik dönüşümlerini adil biçimde gerçekleştirmeleri için öngörülebilir ve erişilebilir finansmana ihtiyaç duydukları belirtiliyor.

• Örgüte göre gelişmiş ülkelerin mevcut finansman taahhütlerini yerine getirmesi, uyum finansmanını artırması ve yeni kamu kaynakları yaratması gerekiyor. Bu noktada fosil yakıt teşviklerinin kaldırılması ve kirletenlerin daha fazla mali sorumluluk üstlenmesi de gündeme getiriliyor.

• CAN Europe Kıdemli Uluslararası Finans Politikaları Koordinatörü Rachel Simon’a göre, hükümetlerin mevcut taahhütlerini yerine getirmesi ve finansman akışını fosil yakıtlardan iklim eylemine yönlendirmesi gerekiyor. 

Antalya’da başarının ölçüsü ne olacak?

• CAN Europe’un COP31 öncesindeki mesajı, müzakerelerin giderek daha fazla uygulama, finansman ve ekonomik dönüşüm eksenine kaydığını gösteriyor.

• Fosil yakıtlardan çıkış için somut adımlar, yenilenebilir enerjiye dayalı elektrifikasyonun hızlanması, Belém-Antalya Adil Geçiş Mekanizması’nın işlerlik kazanması ve gelişmekte olan ülkelere sağlanan finansmanın güçlendirilmesi, Antalya’dan beklenen başlıca sonuçlar arasında.

• Türkiye açısından ise ev sahipliğinin başarısı, uluslararası müzakerelerde kurulacak uzlaşının yanı sıra ülkenin kendi enerji dönüşümünde atacağı adımlarla da değerlendirilecek.

Paha, kıymet… Bir şeyin gerekliliğini, önemini belirtmeye yarayan niceliksel veya niteliksel ölçü. O şeyin kıymetine denk düştüğü kabul edilen karşılık…

Üstün nitelikli kişi veya şey. Nesnelerin veya olayların bir toplum, bir sınıf veya bir insan yönünden taşıdığı önemi belirleyen nitelik…

Erdemin dayandığı kıymet… Değer, uğruna bedel ödenebilendir.

Matematikte bir simgenin karşılık geldiği niceliğin, tutarın ifadesidir. Bir değişkenin, bilinmeyenin sayı ile anlatımıdır.

Varlığı değerden farklı kılan, onun var olmak için mevcudiyetidir. Her varlık, değer taşımaz. Değer; o varlığa atfedilendir.

FİYAT VE DEĞER FARKI

Fiyat ile değerin farkı da yine aynı dinamikten doğar. Fiyat bir şeyin arz ve talebinin buluşma noktasıdır. Değer ise o şeyin, fiyattan bağımsız taşıdığı özniteliktir. Fiyat nicelik, değer niteliktir.

Değer, kabule dayanır. O şeyi, kavramı; yargılamanın sonucunda doğar. Mantık ekseninde değer; doğru ve yanlış üzerinden biçilir. Ahlak ekseninde değer, iyi ve kötü kutupları arasında oluşur. Estetik ekseninde ise değeri, güzel ve çirkin ayırtı belirler.

Değerler manzumesi; insanın hayatta kendini ve ötekini oturttuğu temellerdir. Değerler toplumu, bireylerin ortaklaşa kabul ettiği kavramların bütünü olur. İlişkiler toplumunda bireylere, kavramlara biçilen değer, fiyatı üzerinden veya güce yakınlığı derecesinden gelir.

FAYDA VE ZARAR KIYASI

Değer, bir yargıdır. Ölçersin biçersin, fayda veya zararına bakarsın, güzel mi çirkin mi kararını verirsin. Sonra bu tüm ölçülebilen şeyleri geriye atar, içinde oluşan yargıya “değer” dersin. Ya da değersizleştirirsin.

Değer, artan veya azalandır. Bir şeyin değerini o şeyin insan veya toplum hayatına kattıkları belirler. Eğer geliştirici yönünde ise değer artar, değilse düşer.

Değer aynı zamanda bir silahtır da… Birine düşmanlık besleyerek değer kazanabilirsin. Çünkü düşman, seni de var eder. Birine verilecek en büyük ceza; onu değersizleştirmektir ki bu genelde o kişiyi veya kavramı görmezden gelmekle mümkün olur.

VEFA ÖLÇÜSÜ OLARAK DEĞER VERMEK

Değer bilmek, vefanın ölçüsüdür de… O şeye sadakatin ifade şeklidir. Değer, biçilebilir. Toplum bunu hep yapar ve onu oluşturan tüm varlıklara, kavram, kişi, inançlara bir değer biçer.

En büyük değer, dinin referanslarıyla oluşur. Hayatla örtüşmesi gerekmez. Kabuller manzumesidir. Bir kez oluşunca, o değeri yok etmek, neredeyse imkânsızdır.

Değer yargısı, toplumun kanaat çıktısıdır. Yöneltildiği şeyi abat da eder berbat ta eder. Değerin zihindeki kimyası, anılardan daha kalıcı izler kurar. Değerin kimyasını bozmak, tıpkı kurmakta olduğu gibi zaman alacaktır.

Neticede hayat, değerler üzerinden yürür. Neye değer verdiğin, kendi değerini de belirler. Bir uyarı; kendine biçtiğin değer, karşındakinin sana vereceğin değerin üst limiti olacaktır.

DEĞER ÜRETEN DERDE DERMAN OLANDIR

Derman: Derdin çaresi… Güç, takat, mecal, ilaç, çıkar yol… Soruna denk düşen çözüm… Dert geldiğinde aranılan, peşine düşülen… Çoğu dert, dermanıyla sunulur bize. “derdü meni devayı men” der Mevlana; dert benim ve dermanı da bende…

Derdin meyvesi diye bakarım ben dermana… Hasadı ancak dert meyvesini yiyince mümkün olan…

Çoğu bilge, dermanın dert içinde saklı olduğunu söyler. Tıpkı sorunun içine saklanmış cevap gibi… Aslolan sorudur, cevap zaten içindedir. Aslolan derttir, derman zaten içindedir.

Allah dert verip derman aratmasın… Bu ifade, konfor alanını tanımlar. Duadır ancak edilebildiğine göre dert verilmiş, derman arayışına çıkılmıştır.

Çaresizseniz, çare; sizsiniz… Dermansızsanız, derman sizsiniz. Dertten dermana geçiş sürecine, sabır diyoruz. Men sabere; zafere… Zafer; sabredebilenindir.

Derde katlanmak, derman üretendir. Bir derdin varsa derman bulmaya çalış; bulamıyorsan da onu artık dert etme…

Derman arardım derdime / Derdim bana derman imiş / Bürhan arardım aslıma / Aslım bana bürhan imiş.” Der Niyazi Mısrî…

Kelile ve Dimne’nin yazarı Beydeba’dan pek çok kültüre armağan bir nasihat vardır; “derdini söylemeyen, derman bulamaz.” Ne kadar tanıdık değil mi? Tanıdık zira dert, paylaşılmaya özendirilir. Paylaşılınca azaldığı bilinir ve ilk derman, bu paylaşımdan çıkar. Sonuçta paylaşıldıkça hafiflemesi, insanların dermana dair fikirlerini devşirmek olacaktır.

Himmet Baba’nın  5 hece formunun bu şaheserinde dermanın şiirsel tanımı mirastır bize;

“Vakti seherde / Açılır perde / Düştüğüm yerde / Derman sendedir.

Düşmüşem kaldır / Mihnetim oldur / Ağlatma güldür / Derman sendedir.

Benim biçare / Kaldım avare / yürek pür yâre / Derman sendedir.

Nefsi zalimi / Gözle halimi / Sundum elimi / Derman sendedir.”

Dermanı aradığın, genelde derdi başına açandır. Derdin örgüsünde zaten dermanın kodları gizlenmiştir. Sana düşen tersine mühendislik ile derdinin kodlarını çözmektir sadece…

Dert, zehir ise derman panzehiri olur. Başına dert açanları iyi incele, dermanın onları yeniden tanımlamaktan geçecektir. Ancak bunu yaparken seni kırıp dökenlerin ayakları altında derman arama… Onların üzerine çıkabildiğin derecede dermana yakın duracaksın.

Sonuçta her derdin dermanı, kendine hastır. Bir derdin dermanı, başka bir derde zehir olabilir. Haddini aşmış derman, derdi aratabilir zira… 

DEĞER ÜRETEMİYORSAN, DERDE DEVA DEĞİLSEN, ÇÜRÜYORSUN…

Çürüme: Yapının bozulması, kokuşma… Organik bir madenin bakteriler ve ya çevresel etkenler yüzünden pis kokulu ürünlere dönülmek üzere normal yapısını kaybetmesi…

Çürüme, kendiliğinden olmaz. Onu çürüten bir bakteri vardır. Yapıyı bozan etkenler vardır. Maddenin bütünlüğüne saldırı, çoğu kez maddenin onu kabulüyle başlar. Hiçbir çürük, bunu kendi başına yapmamıştır. Mutlaka o yapının kendi içine aldığı çürüteni, çürütenleri olacaktır.

Bir düşünce temelsiz ve kanıtsız kalınca çürür, çürütülür. Dayanağını yitiren her şey gibi… Yıpranır, çöker, onu bütünlüğünde tutacak bağlar yok olmuştur. Çimentosuz harç gibi, kum ve çakıl dağılır, bina çöker.

Çürüme, organizmaya haz bir yaşam döngüsüdür. Toplum organizması, çürümenin en dramatik yaşandığı alandır. Bireyler arasındaki onları bir arada tutan değerler zayıflar, bağlar kopmaya başlar ve ahlak çimentosu erir. Artık o toplum çürümeye başlamış demektir.

Bireyin çürümesi de değer kaybıyla oluşur. Önce içindeki tanrıyı (vicdanı) susturur. Sonra konfor devreye girer. Konfor, çürütür. Hem de lime lime yapar tüm benliğini insanın… Aklı dumura uğratır, organları işlevsiz kılar, mücadele etmeyi unutur ve çürüme hükmünü icra eder. Sebep-sonuç ilişkisi yok olur. Doğru-yanlış ekseni silikleşir, iyi-kötü ayırtı bulanıklaşır ve güzel-çirkin aynı gri bulamaçta buluşuverir.

Çünkü çürüme, yapıyı bir arada tutan yasaları dışlamaktır. Başka yasalara itaat edilmeyen yerde çürüme, tek yasa olur. Çürümenin çaresi yoktur. Devrini tamamlayacaktır. Çürüme bir kez başlamaya görsün, hükmünü icra edene dek sürecek ve bir sonraki yapının gübreliği olacaktır. Kötü haber, çürüme başladığında engellenmiyor oluşudur da iyi haber bir sonraki yapının fidanının boy atacağı, yeni bir geleceğin vaadi olan gübreliğe dönüşeceğidir.

Toplumu çürüten, bireyler arasındaki asabiyetin (İbni Haldun’un önerisi) azalmasıdır. Kurucu babalar, değerleriyle vardır ve ülkeyi inşa eder, toplumu var kılarlar. Oğulları da babaları kadar olmasa da değerleriyle toplumu güçlendirirler, bayındır kılarlar. Ancak üçüncü nesil, torunlar; kurucu babaların değerlerini unutmuş, aralarındaki dayanışma bağını zayıflatmışlardır. Bu dönemde sanat, edebiyat, mimari, estetik gelişir. Torunların çocukları ise çürüme neslidir. Asabiyet yok olmuştur. Geriye, bencil, çıkarcı, değerlerini yitirmiş, ahlakı çökertmiş hedonist bir yapı gelmiştir. İşte bu çürüme nesli, büyük bedeller ödeyecek ve doğuracağı çocuklar bir sonraki çağın kurucuları olacaktır.

Başka bir ifade deneyelim; çürümenin 4 evreli devranına dair; 1-Zor zamanlar güçlü liderler doğurur, 2-Güçlü liderler kolay ortamlar üretir, 3-kolay ortamlar zayıf liderler var eder. 4-Zayıf liderler zor zamanları geri getirecektir.

Zor zamanlar, tanımını çürümeden alır… Liyakati dışlarsın, bilen değil bizden insanlara meyledersin, terazinin ayarıyla oynarsın, devlet malını deniz yemeyeni domuz diye tanımlarsın, bal tutan parmağını yalamaya başlar, hukuk gücünü kaybeder ve yerini güçlüler hukukuna bırakır.

Çürüme tepeden başlar, tabana yayılır. Önce lider bozulur… Sonra çevresindekilere bulaşır. Çürüme bir kez tetiklenince, toplumsal değerler ihlal edilir. Demokrasi talebi yoktur, imtiyaz talebi vardır. Otorite talebi de yükselir. Ancak otoritenden beklenti, çıkar olur. Aile bozulur, değerler yok olunca aile bireyleri menfaat yığınlarına dönüşür.

Hayat sözlüğünde üzerinde durduğumuz, değer, derman ve çürüme kavramlarından elde kalan netice şu olabilir:  çürük toplum, bireylerinin içinde çürüdüğü hapishaneye dönüşecektir. Çürümeye dair akılda kalmasını umduğum şudur ki çürüme, bir kez başladığında durdurulamayacağıdır. Bu yüzden senin sağlam olman yetmez, çürüklerden de uzak durman gerekecektir. Bunun da yöntemi; dertlere derman olacak değer üretmektir.

1- Bugün siparişleri dolu olan bir fabrika neden risk altında?

Mevcut modelin üretimi devam ederken bir sonraki model başka bir ülkeye tahsis edilebilir. Şirket bugünkü cirosuna bakarak durumunu güçlü sanırken gelecekteki üretim payını kaybetmeye başlayabilir. İlk bakılacak gösterge mevcut siparişlerden çok, yeni proje kazanma oranı.

2- Avrupa’ya ihracat serbestken Türk ürünü nasıl dezavantajlı hale gelebilir? 

Bir ürünün Avrupa’ya satılabilmesi ile kamu alımlarında ve destek programlarında tercih edilmesi farklı şeyler. Made in Europe yaklaşımı, belirli alanlarda kamu tarafından desteklenen talebi Avrupa üretimine yöneltmeyi hedefliyor. Gümrükte engelle karşılaşmadan da müşterinin satın alma tercihinde geriye düşebilirsiniz.

3- Otuz yıllık Gümrük Birliği neden tek başına yeterli olmayabilir? 

Malın dolaşımı, ürün içeriğinin Avrupa menşeli kabul edilmesi ve şirketin kamu ihalesine erişimi aynı hukuki güvenceye dayanmıyor. Türk parçası uygun içerik sayılırken onu üreten şirket aynı ihaleye erişim güvencesinden yararlanamayabilir. 

4- Türkiye’nin kapsama alınması bütün sorunları çözer mi?

Türkiye’nin adının geçmesi kadar, tanımanın hangi ürünleri ve işlemleri kapsadığı önemli. Türk bileşeninin kabulü, Türkiye’de yapılan nihai montajın kabulünü kendiliğinden sağlamayabilir. Ülke listesine girmekle fabrikanın bütün destek koşullarını karşılaması aynı şey değil.

5- Çin’den parça kullanan Türk üreticisi Avrupa pazarını kaybeder mi? 

Çin girdisi kullanılması otomatik olarak uygunsuzluk anlamına gelmiyor. Girdinin niteliği, Türkiye’de geçirdiği dönüşüm ve ilgili içerik hesabı belirleyici. Aynı ülkeden ithalat yapan iki Türk şirketinin karşılaşacağı sonuç tamamen farklı olabilir. 

6- Avrupa’ya hiç ihracat yapmayan bir KOBİ neden bu dosyayı izlemeli? 

Türkiye’deki ihracatçıya parça sağlayan işletme de müşterisinin menşe, içerik ve karbon bilgisi talepleriyle karşılaşabilir. Alternatif girdi, test ve müşteri onayı maliyetleri küçük işletmelere kadar ulaşabilir. Risk, doğrudan ihracatçıdan başlayıp yerli tedarik zincirine yayılabilir.

7- Tartışma yalnızca otomotivle mi sınırlı? 

Çelik, alüminyum, çimento ve temiz enerji teknolojileri de gündemde. Ancak her ürünün koşulu ve Türkiye’nin tedarik gücü farklı. Türk sanayisinin ne kadar etkileneceğini anlamak için sektör ortalamalarının yanında, hangi ürünün hangi koşula tabi olduğuna bakmak gerekiyor.

8- Türkiye dışarıda kalırsa Avrupa da kaybeder mi?

Türk girdisini başka bir tedarikçiden almak; yeni kapasite, test, müşteri onayı ve zaman gerektirebilir. Türkiye’nin müzakere hazırlığı bu maliyeti de göstermeli. En güçlü argümanlarımızdan biri, Türk üretiminin dışlanmasının Avrupalı üreticinin rekabet gücünü nasıl etkileyeceği.

9- AB–Hindistan anlaşması bu rekabet tablosunu nasıl değiştiriyor? 

Hindistan’ın tarife engelleri azalırken üretim yetkinliğinin artması, Türk sanayisinin mevcut avantajlarını aşındırabilir. Finera’nın KTO Karatay Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri (BAP) kapsamında hazırladığı çalışmada da bu risk vurgulanıyor. Bugünkü rakiplerin, pazar paylarının ve rekabet koşullarının aynı kalacağı varsayılamaz. 

10- Sanayici bugün ilk olarak neyi hesaplamalı? 

Hangi satışının yeni koşullardan etkilenebileceğini, hangi girdinin değişmesi gerekebileceğini ve müşterisinin bir sonraki yatırım kararını ne zaman vereceğini belirlemeli. Hazırlığın takvimini yalnızca yasanın yürürlük tarihi değil, müşterinin satın alma ve yatırım takvimi de belirliyor.

11- Avrupa neden yeniden üretimin nerede yapıldığına odaklanıyor? 

Avrupa, yeşil dönüşümün yaratacağı talebin üretim, teknoloji ve istihdamı kendi ekonomisinde büyütmesini istiyor. Kamu alımları ve destekler bu amaçla kullanılıyor. Dolayısıyla Türk sanayicisinin rekabet hesabında fiyat ve teslim süresinin yanında üretimin yeri de daha belirleyici hale gelebilir. 

12- Uyum maliyeti birkaç belge hazırlamakla sınırlı mı? 

Yeni girdinin bulunması, test edilmesi, müşteri onayının alınması ve farklı pazarlar için ayrı stok tutulması gerekebilir. Bunların tamamı nakit ve zaman ister. Teknik uyum, özellikle küçük tedarikçilerde işletme sermayesi ve finansman sorununa dönüşebilir.

13- Düşük karbonlu üretim yapmak tek başına yeterli mi? 

Düşük karbonlu olmak ile belirli bir destek programında uygun menşeli sayılmak ayrı koşullar. Bir ürün çevresel ölçütleri karşılasa da coğrafi şart nedeniyle aynı avantajdan yararlanamayabilir. Şirketler karbon performansını ve menşe uygunluğunu ayrı ayrı değerlendirmeli. 

14- Türkiye müzakere masasında somut olarak ne istemeli? 

Türkiye’de montajın, Türk menşeli bileşenlerin ve bunların ispatının ilgili düzenlemelerde nasıl tanınacağı netleşmeli. Mevcut yatırım ve sözleşmeler için uygulanabilir geçiş süreleri sağlanmalı. Ülke listesinde yer almak kadar, tanımanın ürünler ve destek programları arasında tutarlı olması da önemli. 

15- Nihai yasa çıkmadan harekete geçmek erken mi? 

6 Kasım 2026 itibarıyla dosya Avrupa Parlamentosunda komite kararı bekliyor; nihai kurallar henüz kesinleşmiş değil. Ancak müşterilerin yeni model ve tedarikçi kararları beklemeyebilir. Şirketler mevzuatı izlerken ürünlerinin menşe bilgilerini tamamlayabilir ve müşterilerinin gelecek dönem beklentilerini öğrenebilir.

Kaynaklar

TEPAV, AB Made in Europe Politikaları ile Hindistan ve MERCOSUR Ticaret Anlaşmalarının Türkiye’nin İmalat Sanayi Ticaretine Olası Etkilerinin Ürün Bazında Analizi, Haziran 2026.

Selin Arslanhan, Made in Europe Sürecinde Avrupa’yı Anlamak Hangi Sektörde Kim Avrupalı Kim Değil, TEPAV, N2026115, Kasım 2026.

Mustafa Adıgüzel, Küreselleşmenin Yeni Devi Hindistan’ın Sanayi Hamlesi AB–Hindistan Serbest Ticaret Anlaşması’nın Türkiye ve Konya Sanayisine Etkileri, KOSAM, KTO Karatay Üniversitesi BAP kapsamında desteklenen çalışma, Temmuz 2026.

Avrupa Komisyonu, Sanayi Hızlandırıcı Yasa teklifi COM(2026) 100 final ve ekleri, 4 Mart 2026.

Avrupa Parlamentosu, 2026/0068(COD) işlem kaydı, 6 Kasım 2026 tarihinde kontrol edildi.

• Şarap Üreticileri Derneği’nin uluslararası markası “Wines of Türkiye”,Gustobar Events ve “Institute of Masters of Wine” (IMW) işbirliğiyle düzenlediği “Masters of Wine Türkiye” programı, Türk şarapçılığının dünyada temsiline katkı sağlayacak buluşmanın ev sahibi.
• Master Wine (MW) Caro Maurer öncülüğünde, Türkiye’nin ilk ve tek Master Wine ünvanlı uzmanı Dilek Caner, Sarah Jane Evans MW, Liz Thach MW gibi uluslararası şarap otoritelerinin yer aldığı 20 kişilik heyet bu buluşmaya katılacak.
• “Master of Wine” heyeti, İstanbul, Trakya ve Kapadokya’yı kapsayan rota boyunca ülkemizin köklü bağcılık mirasını ve modern şarapçılık vizyonunu yerinde inceleyecek.
• Yerel üzümlerimizin potansiyelini ve uluslararası varyetelerin Türkiye’deki adaptasyonunu konu alan “master class” oturumları ve tadımlarla zenginleşen “Masters of Wine in Türkiye”, yerli üreticilerle dünya otoriteleri arasında güçlü bağ açısından büyük önem taşıyor.

Bir haftada 33 Türk şarap üreticisinin ürünlerinin tadımını yapan, bazı üreticilerin bağ ve fabrikalarını gezen 20 kişilik şarap otoritesi heyeti, İstanbul’dan ayrılmadan önce Doluca Yönetim Kurulu Üyesi Sibel Kutman Oral’ın ev sahipliğinde sektör temsilcileriyle buluştu.

Buluşmada Sibel Kutman Oral’a bu yılki hasat durumunu sordum, anlattı:

-          Bu sezon ürün boldu. Hatta, alamadığımız ürünler de oldu. Trakya Bölgesi’nde hasat çok iyi geçti. Ancak, Anadolu’da yağış nedeniyle aksamalar yaşandı. Hasat dönemi uzadı.

Tokat’a uzandı:

-          Örneğin bu hasat döneminde Tokat’tan yeterince Narince alamadık. Yağışlar Tokat’taki hasadı olumsuz etkiledi.

Suvla’nın Kurucusu ve Yönetim Kurulu Başkanı Selim Zafer Ellialtı’ya da hasat döneminin nasıl geçtiğini sordum, yanıta şöyle girdi:

-          Normalde Kasım ayına sarkmazdı, bazı bölgelerde yağışlar nedeniyle sarktı. Hâlâ hasadın devam ettiği yerler var.

Hasadın nerede sürdüğünü merak ettim, yanıtladı:

-          Elazığ’dan Öküzgözü üzümü alıyoruz. Orada hasat uzadı. Bağlar çamur, aslında üzümler de yağışlardan olumsuz etkilendi. Ancak, epey zamandır alım yaptığımız çiftçiler zor durumda kalmasın diye alımı sürdürüyoruz.

Petrol ve akaryakıt fiyatlarının yüksekliği nedeniyle taşıma maliyetinin çok arttığını vurgulayıp, bir hesap yaptı:

-          Bir kilo üzümü Elazığ’dan Çanakkale’ye taşımanın maliyeti 10 lirayı buluyor…

Selim Zafer Ellialtı, taşıma maliyetini bir kilo üzüm üzerinden hesaplayınca, rakam daha çarpıcı hale geldi, rakamı soru şeklinde tekrarladım:

-          Bir kilo üzüm Elazığ’dan Çanakkale’ye 10 liraya mı taşınıyor?

Hesabı daha açıklıkla ortaya koydu:

-          Bir kamyon, Elazığ’dan Çanakkale’ye taşımayı 220 bin liraya yapıyor. 20 ton üzerinden hesaplarsak kilo başına taşıma 11 lirayı buluyor. Ben yuvarlayarak 10 lira hesaplıyorum.

Milliyet Gazetesi Ekonomi Müdürü Şükrü Andaç araya girdi:

-          Gazetede haber olarak kullandık. Adana, Mersin, Antalya’da üreticiden limon kilosu 2-3 liraya alınıyor. İstanbul’da marketlerdeki fiyatı 45-50 liraya ulaşıyor. Bunun içinde taşıma bedeli de var.

Şarap üreticileri genellikle üzümlerini kendi bağlarından veya yakın bölgeden alıp işliyor. Ancak, Elazığ’ın Öküzgözü, Diyarbakır’ın Boğazkere’si gibi türlerin asıl yetiştiği toprakların karakteristiğinin şaraba yansıması için oralardan da alım yapıyor.

Öküzgözü üzümünü Elazığ’dan Çanakkale’ye götürmek de kilo başına 10 liralık taşıma faturası çıkarıyor…

‘Master of Wine’lar yerel üzümlerden elde edilen Şaraplara odaklanıyor

GUSTOBAR’ın Kurucusu Taner Öğütoğlu’ndan 33 şirketin şaraplarının tadımını yapan “Master of Wine” heyetindekilerin listesini istedim, gönderdi:

• Adam Jones, Andy Howard, Caro Maurer, Dilek Caner, Elsa Macdonald, Frank Roeder,
• Jane Boyce, Kim Oshiro, Liz Thach, Mai Tjemsland, Martin Moran, Matthew Stubbs,
• Richard Kershaw, Robin Kick, Rod Smith, Rosemary George,
• Sarah Jane Evans, Sebastian Payne, Steve Charters, Wojciech Bonkowski

Doluca Yönetim Kurulu Üyesi Sibel Kutman Oral, “Master of Wine”ların ilgisini ülkemizin yerel üzümlerinden elde edilen şarapların daha çok çektiğini belirtti:

-          Cabarnet Sauvignon, Merlot, Shiraz, Cabarnet Franc, Sauvignon Blanc, Chardonnay, Malbec gibi dünyada yaygın bilinen üzümlerden çok bizim Anadolu üzümlerinden elde ettiğimiz şaraplara daha çok ilgi gösterdiler.

Türkiye’nin dünyada ilgi çeken şaraplık üzümleri de şöyle:

• Öküzgözü, Boğazkere, Emir, Narince, Karaoğlan, Kalecik Karası, Papazkarası, Çalkarası, Karalahna, Karasakız (Kuntra), Yapıncak, Bornova Misketi.

Sibel Kutman Oral, “Master of Wine” heyetinin tadım, bağ ve fabrika turlarını şöyle değerlendirdi:

-          Türk şaraplarının dünyada tanıtımında önemli rol oynuyorlar…

Sektörde kadınların öne çıkması MW Heyetinin dikkatini çekti

DOLUCA Yönetim Kurulu Üyesi Sibel Kutman Oral, 20 kişilik “Master of Wine” (MW) heyetinin dikkatini en çok Türk şarap sektöründe patron-yönetici düzeyinde kadınların öne çıkmasının çektiğini belirtti:

-          Heyet üyelerinin çoğu “Türk şarap sektöründe bu kadar kadın ağırlığı olduğunu bilmiyorduk” dedi.

Sibel Kutman Oral, bu izlenimini aktarınca sektördeki kadın patron ve yöneticileri listelemeye çalıştım:

• Doluca: Sibel Kutman Oral (Yönetim Kurulu Üyesi)
• Kavaklıdere: Cevza Başman, Aslı Başman, Zeynep Başman (Yönetim Kurulu Üyeleri)
• Arcadia (A Bağcılık): Zeynep Arca Şallıel (Yönetim Kurulu Başkanı)
• Pamukkale: Selda Tokat (Yönetim Kurulu Başkanı)
• 7 Bilgeler: Gülgün Yamen (ortak)
• Suvla: Pınar Ellialtı (yönetici ortak)
• Chamlıja: İrem Çamlıca (Etiket Tasarımları), Arzu Çamlıca (Satış ve Pazarlama)
• Kuzubağ: Aslı Kuzu (yönetici ortak)
• Barbare: Tülin Bozüyük (Genel Müdür)
• Gülor: Güler Sabancı (Yönetim Kurulu Başkanı)
• Barel: Elif Akın (Kurucu)
• Umurbey: Yonca Arıner (İşletme ve Pazarlama)
• LA Bağcılık: Merve Arkas (Bağ yönetimi-tesis dönüşümü)
• Urla: Neşe Yoko Sayınsu (Yönetim Kurulu Üyesi)

Türkiye’nin tek ‘Master of Wine’ı Dilek Caner, ‘Wines of Türkiye’ kitabı yazıyor

PAŞAELİ’nin Kurucusu Seyit Karagözoğlu, geçen Temmuz ayı sonlarında sosyal medyada şu paylaşımı yaptı:

• Dilek Caner MW’yi Paşaeli’de karşılamaktan mutluluk duyduk. O, ilk ve tek Türk Master of Wine. Dallas’ta (ABD) yaşıyor. Orada bir şarap okulu var.
• Dilek Caner, Türk şaraplarının büyük destekçisi oldu. Şu anda “Wines of Türkiye” adlı bir kitap hazırlıyor.
• Kitap “Academie du Vin Library” (İngiltere) tarafından yayınlanacak.

Seyit Karagözoğlu, Doluca Yönetim Kurulu Üyesi Sibel Kutman Oral ev sahipliğindeki buluşmada beni Dilek Caner’le tanıştırdı.

Tanışma sonrası buluşmadan ayrıldım, yolda arşiv taraması yaptım. Demet Cengiz’in 16 Eylül 2013’te Hürriyet’in ekonomi sayfalarında kullandığımız haberini buldum:

• Türkiye’nin ilk şarap üstadı…

Haber şöyleydi:

• Boğaziçi Üniversitesi Matematik mezunu Dilek Caner, New York Üniversitesi’nde ekonomi doktorası yapmaya gitti. Doktorayı bitirmeden amatör hevesle başladığı şarap işinde kurs ve tadımlara gitti. Şarapla ilgili prestijli okullardan WEST’ten diploma alan ilk Türk oldu.
• Doktorasını tamamladığında, ekonomi alanına yönelmesi beklenirken, bir yandan şarap kurslarına devam etti, diğer yandan da bir restoranda asistan “sommelier” (restoranlarda şarap seçen, sunan kişi) olarak çalıştı.
• Dünyanın önemli restoranları arasında yer alan “Alain Ducasse”de çalışırken bir yandan da “Wine and Spirits” dergisinde tadım editörü olarak yazılar yazdı. 2005 yılında açtığı “Tasting World” adlı okulunda eğitimler verdi.
• Dallas’ta (ABD) “Dallas Wine Education Center”ın sahibi.

Bütçe görüşmeleri sırasında Meclis'te milletvekillerinden gelen soruları yanıtlayan Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, “Bu süreçte ihmali ve suiistimali olan varsa hesap verecektir, vermeye başladılar. Konu tüm boyutlarıyla adli mercilerce inceleniyor ve gereği yapılıyor. Daha önceki SPK daire başkanlarıyla ilgili soruşturma başlatıldı. Daha önceki başkanla ilgili soruşturma izni verildi. Fon soruşturmasına ilişkin yürütülen süreçte, her kim olursa olsun, hiçbir şekilde taviz verilmeyecektir ” dedi.

306 milyar lira grup içi hareketlilik 

“1-16 Eylül tarihlerinde 440 kişinin 401 milyar lira çekip çekmediğine” ilişkin soruya Şimşek, “MKK verileri üzerinden MASAK tarafından yapılan hesaplamalara göre söz konusu 401 milyar liranın 306 milyar lirası fonların kendi aralarında ve grup şirketleriyle yaptıkları işlemlerden kaynaklanıyor. 401 milyarın 4’te 3’ü yatırımcı çıkışı değil, fon içi hareketler “ yanıtını verdi.

"Listelerin açıklanmasından yanayım"

Bakan Şimşek, bütçe görüşmelerinde muhalefet milletvekillerinden gelen çok sayıdaki “fon listesi neden açıklanmıyor” sorusuna ise “Bu listeler niye açıklanmıyor? Bu listelerin açıklanıp açıklanmaması hususunda benim bir engelim yok. Açıklanmasında ben şahsen mümkünse açıklanmasını tercih ederim” dedi. Bu arada komisyonda kabul edilen önergeyle, Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın bütçesine Türkiye Halk Bankası tarafından esnaf ve sanatkarların finansman ihtiyaçlarının uygun koşullarda karşılanabilmesi için 33 milyar lira ödenek ilave edildi.