Fon Koordinasyon Kurulu kurdular. Altı kez toplandılar. Sorunu çözmediler. Çözmek bir yana toplantıya dahil ettiklerini ancak dün istifaya ikna edebildiler” dedi. 

20 milyardan 110 milyar dolara… 

Fon krizi patlak verdiğinde 20 milyar dolarlık bir maliyetten söz edilirken, tarafsız uzmanlar tarafından yapılan son hesaplamalarda 110 milyar dolardan söz edildiğini belirten Özel, “6 Şubat 2023 depreminin maliyeti 100 milyar dolar. Fon vurgununun maliyeti oldu şimdi 110 milyar dolar" diye konuştu. AK Parti tarafından verilen fon yasa teklifini de eleştiren Özel, “Büyük bir günah var, işlemiş, haramı yemiş, parayı sırtlamış. YENİ Parti isimlerini söylemese büyük bir mutlulukla parayı kenara koymuş olacaklardı" değerlendirmesinde bulundu. 

"Alnı beş vakit secdeye gidenlere soruyoruz"

DEM Parti Eş Genel Başkanı Tuncer Bakırhan, fon krizini ‘tarihin en büyük vurgunlarından birini yaşadık” sözleriyle değerlendirdiği Meclis Grup toplantısında “ Ülke ekonomisi dünyanın en büyük kumarhanelerinin birine çevrilmiş. Alnı beş vakit secdeye gidenlere soruyoruz. Bu kadar soygun, vurgun, ahlaki çürüme olmadan yapılabilir mi? Yoksulun, işçinin, emeklinin hakkı buharlaşırken susmak kul hakkına girmek değil midir?" diye sordu. 

Bakırhan, “Fon vurgunu sebebiyle istifa etmeleri gerekirken iç ve dış mihrak var diyorlar. Kusura bakmayın bu meselenin tek sorumlusu iktidarınızdır. Bu hafta fon vurgunu ile ilgili bir yasa görüşecek. Bu yasa insanları dolandıranları cezalandırmak yerine vurgunu yapanla helalleşmek istiyor. Böyle yasa olmaz” diye konuştu. 

Bakırhan, İstanbul’da yaşanan sel felaketi ile ilgili olarak “İstanbul'un mega projelere ihtiyacı yok, mega risklerden korunmaya ihtiyacı var“ dedi. Bakırhan, Terörsüz Türkiye sürecinde adım atılması gerektiğini belirterek, “ Barış bekleme salonunda duracak bir şey değil. Her ay yeni bir gerekçe üretilerek bu tarihi imkan tüketilemez. Meclis daha fazla sorumluluk alsın, kayyım sistemini bitirsin, iktidar hukuku sopa olarak değil, herkesin güvencesi hali haline getirsin. Sayın Öcalan'ın önderliğinde kurul oluşturulmalı. Bu kurulda çalışacak insanlar gerekirse 24 saat Öcalan'la çalışmalıdır. Bu kurul hemen kurulmalı ve çalışmaya başlamalı” dedi.

Bahçeli: Hukuki zeminde en güçlü yaptırımlar uygulanacak

MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli fon soruşturmasına ilişkin gelişmelerden, Türkiye ekonomisinin istikrarını hedef alan bir kanunsuzlukla piyasa bozucu işlem, manipülasyon, dolandırıcılık ve güveni kötüye kullanmak suretiyle organize bir şekilde harama el uzatıldığının anlaşıldığını belirtti. Bahçeli, suçluların açığa çıkarılması ve mağduriyetlerin giderilmesi yönünde atılan önemli adımlardan, konuya ilişkin yasal düzenlemenin Meclis Genel Kurulu gündeminde bulunmasından ve meselenin tüm boyutlarıyla aydınlatılarak sorumluların hesap vermesini sağlayacak güçlü siyasi iradenin ortaya konulmasından memnuniyet duyduğunu söyledi.

Meclis grup toplantısında konuşan Bahçeli, “Adalet suçluyu cezalandırmak yanında masumu korumak, mağdurun hakkını gözetmektir. Cumhurbaşkanımızın isabetle “fahiş kazancın bedelinin ödetileceği ve devletin kimseyi mağdur etmeyeceğini” söylemesi, adaletin tecellisine olan güveni artırmıştır. Milletimiz emin olsun, bazı sorunlarımız olsa da Türkiye ekonomisi sağlam temeller üzerindedir. Partimiz, milletimizin hak ve hukukunu savunurken, adaletli bir gelir dağılımını mümkün kılacak adımların da takipçisi olacak, dar gelirli vatandaşlarımızın beklentilerinin karşılanması için gerekli hamleler, mutlaka yapılacaktır” diye konuştu. Fransa’da başlayan olayları hatırlatarak gençlere seslenen Bahçeli, “Gençlerimiz; ne Fransa’da başlayan ve neredeyse tüm Avrupa’ya yayılan kaos ve kargaşa üretmeye dönük eylemlere; ne de öz benliğinden uzaklaştırılmaya çalışılan karanlık senaryolara heves etmemeli, tahriklere kapılmamalıdır” diye konuştu.

Yurt dışında yıllarca yaşamış, orada çalışmış, vergisini orada ödemiş ama Türkiye’deki adres kaydı hiç silinmemiş çok sayıda vatandaşımız var. Kimisinin anne baba evinde adres kaydı bulunuyor, kimisinin Türkiye’de bir dairesi veya banka hesabı duruyor. Bu kişiler kesin dönüş yapıp 7582 sayılı Kanun’la getirilen 20 yıllık gelir vergisi istisnasından yararlanmak istediğinde şu soru ortaya çıkıyor: Türkiye’deki adres kaydı istisnaya engel mi?

İstanbul Defterdarlığının 13 Ekim 2026 tarihli güncel özelgesi bu soruya cevap veriyor. Kısa cevap şu: Yurt dışında yaşandığı gerekli belgelerle ispatlanabiliyorsa Türkiye’deki adres kaydı tek başına istisnaya engel değil.

Önce düzenlemeyi hatırlatalım. Gelir Vergisi Kanunu’nun mükerrer 20/D maddesine göre, Türkiye’de yerleşmiş sayılmadan önceki son üç takvim yılında Türkiye’de ikametgâhı ve vergi mükellefiyeti bulunmayan gerçek kişilerin yurt dışında elde ettikleri kazanç ve iratlar 20 yıl boyunca gelir vergisinden istisna.

Düzenlemeden 1 Ocak 2026 tarihinden itibaren Türkiye’de yerleşmiş sayılanlar yararlanabiliyor. İstisna, yurt dışında elde edilen gelirler için geçerli. Türkiye’deki gelirlerin vergilendirilmesi ise devam ediyor.

Örneğin, istisna şartlarını sağlayan bir kişinin Almanya’daki taşınmazından yıllık 100.000 avro kira, yabancı bir şirketten de 200.000 avro kâr payı elde ettiğini düşünelim. Bu 300.000 avroluk gelir Türkiye’de gelir vergisine tabi olmayacak ve yıllık beyannameye dahil edilmeyecek. Ancak aynı kişinin İstanbul’daki dairesinden elde ettiği kira geliri genel hükümlere göre vergilendirilecek. İstisna, yabancı ülkede doğan vergi yükümlülüğünü de kaldırmıyor.

Adres kaydı ile ikametgâh aynı şey mi?

Sorun, ikametgâh kavramında düğümleniyor. Gelir Vergisi Kanunu’nun 4. maddesi, ikametgâhı Türkiye’de bulunanları ve bir takvim yılında Türkiye’de devamlı olarak altı aydan fazla oturanları Türkiye’de yerleşmiş sayıyor.

Türk Medeni Kanunu’nun 19. maddesine göre ise yerleşim yeri, kişinin sürekli kalma niyetiyle oturduğu yer. Bir kişinin aynı anda birden fazla yerleşim yeri olamıyor.

Örneğin 2015 yılından beri ailesiyle Almanya’da yaşayan, Türkiye’ye yılda birkaç hafta gelen bir vatandaşın nüfus kayıtlarında eski adresinin bulunması mümkün. Bu kişiyi yalnızca adres kaydına bakarak Türkiye’de yerleşik saymak, fiili yaşam koşullarını dikkate almamak anlamına gelir.

Defterdarlık da özelgesinde bu ayrımı esas alıyor.

Özelgeye konu olayda mükellef, 24 Ağustos 2026 itibarıyla Türkiye’ye yerleştiğini belirterek geçmiş yıllardaki adres kayıtlarının istisnaya engel olup olmadığını soruyor.

İdare, değerlendirmesini 210 Seri No.lu Gelir Vergisi Genel Tebliği’ne dayandırıyor. Bu Tebliğ’de, yurt dışında oturma veya çalışma izniyle uzun süredir yaşayan Türk vatandaşlarının kişisel ve ekonomik ilişkilerinin bulundukları ülkede yoğunlaştığı, dolayısıyla ikametgâhlarının o ülkede kabul edileceği açıklanıyor.

13 Ekim 2026 tarihli özelge, bu yaklaşımı mükerrer 20/D maddesinin uygulanmasına da taşıyor.

Buna göre, Türkiye’de adres kaydı bulunmasına rağmen yurt dışında oturma veya çalışma izniyle yaşadığını ve ilgili takvim yıllarında altı aydan fazla yurt dışında kaldığını belgeleyen Türk vatandaşlarının ikametgâhı esas itibarıyla yurt dışında kabul ediliyor.

Böylece Türkiye’deki adres kaydı, önceki üç takvim yılında Türkiye’de ikametgâh bulunmaması şartının ihlali sayılmıyor.

Üç yıllık süre nasıl değerlendirilecek?

Özelgenin uygulanmasında iki hususun belgelenmesi gerekiyor. İlki, Türkiye’de adres kaydının bulunduğu dönemlerde yurt dışında oturma veya çalışma izniyle yaşandığının ve ilgili yıllarda altı aydan fazla yurt dışında kalındığının ispatı. İkincisi ise 1 Ocak 2026 tarihinden itibaren kesin dönüş yapılarak Türkiye’ye yerleşildiğinin gösterilmesi.

2026 yılında Türkiye’ye dönenlerin özellikle 2023, 2024 ve 2025 yıllarındaki ikamet durumlarını incelemesi gerekiyor.

Burada çifte vatandaşlar açısından ayrıca değerlendirilmesi gereken bir durum var. Alman vatandaşlığı da bulunan bir Türk vatandaşının Almanya’da oturma veya çalışma iznine ihtiyacı olmayabilir. Özelgede ise bu izinler açıkça belirtiliyor. Yabancı ülke vatandaşlığını gösteren belgelerin izin yerine kabul edilip edilmeyeceği özelgede açıklanmıyor. Bu kişilerin durumunun ayrıca değerlendirilmesi gerekiyor.

Somut bir örnek

2018 yılında Almanya’ya yerleşmiş, çalışma ve oturma izni bulunan, 2023, 2024 ve 2025 yıllarının her birinde on ay Almanya’da yaşamış bir vatandaş düşünelim.

Bu kişinin Türkiye’de kendi adına bir dairesi ve nüfus kayıtlarında bu dairenin adresi bulunuyor. Dairesini kiraya veriyor ve kira geliri için beyanname veriyor. 15 Eylül 2026 tarihinde de Türkiye’ye kesin dönüş yapıyor.

Özelgedeki yaklaşıma göre, yurt dışındaki ikametini gerekli belgelerle ispatlaması halinde Türkiye’deki adres kaydı istisnaya engel olmayacak. Türkiye’de kira geliri nedeniyle mükellefiyetinin bulunması da sorun oluşturmayacak.

Çünkü Kanun, gayrimenkul sermaye iradı, menkul sermaye iradı ve değer artışı kazancı nedeniyle bulunan mükellefiyetleri açıkça istisna şartının dışında tutuyor.

Ancak aynı kişinin geçmiş üç takvim yılında Türkiye’de ticari kazanç nedeniyle vergi mükellefiyeti bulunsaydı sonuç değişecekti. Ücret geliri nedeniyle oluşan mükellefiyetin de ayrıca incelenmesi gerekiyor.

Yerleşme tarihi neden önemli?

Özelgenin cevaplamadığı bir husus da Türkiye’ye yerleşme tarihinin nasıl belirleneceği.

Talep sahibi, fiili yaşam merkezi, yerleşme iradesi ve Türkiye’de bulunma sürelerinin dikkate alınıp alınmayacağını sormasına rağmen idare somut bir yerleşme tarihi belirlememiş.

Oysa bu tarih, yerleşilen takvim yılını ve istisna belgesi için başvuru süresini belirliyor. Yerleşme yılının değişmesi, geriye dönük incelenecek üç takvim yılını da değiştiriyor.

333 Seri No.lu Gelir Vergisi Genel Tebliği’ne göre, 2026 yılının ocak-ekim döneminde Türkiye’de yerleşmiş sayılanların 31 Aralık 2026 tarihine kadar başvurması gerekiyor. Kasım ve aralık aylarında yerleşmiş sayılanlar için son tarih ise Şubat 2027 sonu.

Süresinde başvurmayanlara istisna belgesi verilmiyor. Bu nedenle yerleşme tarihi konusunda tereddüt varsa erken başvuru yapılması hak kaybını önleyebilir.

İstisnadan yararlanmak için hangi belgeler gerekli?

Özelge, yeterli kabul edilecek belgeleri tek tek saymıyor. Ancak yurt dışındaki oturma ve çalışma izinleri, giriş-çıkış kayıtları, yabancı ülkedeki mukimlik belgeleri, iş sözleşmeleri, ücret bordroları, kira sözleşmeleri ve aile bireylerinin orada yaşadığını gösteren belgeler kullanılabilir.

Türkiye’ye kesin dönüş bakımından da yurt dışındaki çalışma ilişkisinin sona erdiğini ve Türkiye’de sürekli yaşamın başladığını gösteren belgelerin hazırlanması gerekiyor.

Özelgelerin somut olaylara ilişkin idari görüşler olduğu da unutulmamalı. Ayrıca istisna şartlarının sonradan taşınmadığının tespiti halinde tahakkuk ettirilmeyen vergiler, vergi ziyaı cezası ve gecikme faiziyle birlikte gündeme gelebiliyor.

Türkiye’de adres kaydının bulunması, 20 yıllık vergi istisnasını kendiliğinden ortadan kaldırmıyor. Belirleyici olan, geçmiş yıllarda nerede yaşandığının ve Türkiye’ye ne zaman kesin dönüş yapıldığının belgelenebilmesi.

Bu nedenle kesin dönüş planlayanların yalnızca adres kayıtlarını değil, son üç takvim yılına ilişkin ikamet ve vergi mükellefiyeti durumlarını da önceden incelemelerinde yarar var. Burada kaybedilebilecek olan yalnızca bir yıllık vergi avantajı değil, 20 yıl boyunca uygulanabilecek bir istisna hakkı.

Ukrayna’nın Roma Statüsü’ne taraf olmadan 11 yıl önce, Statü’nün 12/3 maddesi uyarınca “özel amaçlı beyan” vermiştir. Beyanında; 20.02.2014 tarihinden başlayarak suç işlendiğini iddia etmiştir. Bu beyan; suçların bitiş tarihini belirtmeden ucu açık bırakıldığı için 24 Şubat 2022’de başlayan ve hala devam eden Rusya-Ukrayna sert güç sürecini  de kapsamaktadır.

UCM de zamansal yargı yetkisinin kapsamını, Ukrayna’nın statüye taraf olmasından 11 yıl önceki olaylara ve bugüne hatta neredeyse sonsuza kadar uzatmıştır.

Rusya tutuklama kararına karşı ve kararı veren makamın yetkililerine karşı diplomatik hamle geliştirmiştir. 08.10.2026 tarihinde Japonya’dan UCM Başkanı Tomoko Akane ve 8 mahkeme yetkilisinin iadesini talep etmiştir. Japonya da ertesi gün sert protestolarla Rusya’ya karşılık vermiştir.

Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin (UCM) son yıllarda verdiği ve küresel ölçekte tartışma yaratan kararlar, ilk bakışta yalnızca ceza hukuku veya uluslararası ilişkiler alanını ilgilendiriyormuş gibi görünmektedir.

Uluslararası yargı yetkisinin öngörülemez hâle gelmesi hukuki riskleri artırır; artan hukuki risk zamanla ülke riskine dönüşür ve yatırımcı davranışlarını doğrudan etkileyerek sermaye akımlarını, yatırım kararlarını ve ekonomik büyümeyi şekillendirir.

Oysa hukuk ile ekonomi arasındaki bağ teorik değil, ölçülebilir bir politika ve diplomasi meselesidir Türkiye açısından mesele, küresel güç merkezleri arasındaki rekabeti seyretmek veya bir bloktan diğerine yönelmek veya uluslararası hukukun etkisizleştirilmesi meselesi olmamalıdır.

Hukukun meşruiyeti ile ekonominin güveni arasındaki bağ, devletlerin kurallara bağlılığı, kurumların tutarlılığı ve yatırımcıların geleceği öngörebilme kapasitesiyle şekillenir. Uluslararası hukuk üzerinden yapılan tartışmalar ve güç dengeleri karşısında ülkemizin hukuki, diplomatik ve ekonomik dayanıklılığı artırılmalıdır. Hem bürokrasinin hem özel sektör ve yatırımcıların karşılaşabileceği riskleri yönetebilecek bütüncül bir kapasite oluşturmalıdır.

Bu kapasite ulusal kapasite planlaması kapasitesidir.

Hukuki öngörülebilirlik, ekonomik istikrarı, enerji güvenliğini ve diplomatik hareket alanını güçlendirmektedir. Bu nedenle; uluslararası hukukta yetki, usul güvenceleri ve hesap verebilirlik tartışmalarını sona erdirecek, tutarlı ilkeli duruş önemlidir.

Egemen eşitlik ilkesini merkeze alan, dış politika ve diplomasi hamleleriyle güçlenen, ekonomik stratejiler ve yatırım güvenliğini artıran, sözleşme ve mülkiyet haklarını güçlendiren, kurumsal istikrarı yükselten reformlarla kapasite artırılabilir.

Türkiye'nin küresel belirsizliklerden kazanç sağlamasının ön koşulu, dışarıdaki güven krizini içerideki kurumsal güveni güçlendirmek için bir fırsata dönüştürmesidir. Sermayenin yön değiştirmesini beklemek değil; hukuki öngörülebilirliği, sözleşme güvenliğini ve kurumsal istikrarı güçlendirerek sermayenin kalıcı adreslerinden biri hâline gelmesidir.

Türkiye'nin gerçek stratejik özerkliği, farklı güç merkezleriyle aynı anda ilişki kurabilmesidir. Ayrıca bu ilişkileri öngörülebilir hukuk düzeni ve güvenilir kurumlarla destekleyebilmesine de bağlıdır.

Tedarik zincirlerinin yeniden şekillendiği bir dünyada Türkiye; Avrupa pazarına erişimini, üretim altyapısını, limanlarını, demir yolu bağlantılarını ve gümrük kapasitesini birleştirerek yalnızca bir geçiş ülkesi değil, güvenilir bir üretim ve dağıtım merkezi olabilir.

Türkiye, enerji geçiş hatlarını ve depolama kapasitesini bölgesel finansman, ticaret sigortası ve tahkim hizmetleriyle birleştirebildiği ölçüde, jeopolitik konumunu ekonomik katma değere dönüştürebilir.

Alternatif ödeme sistemleri ve yerel para birimleriyle ticaret arayışları Türkiye için tek bir finansal bloğa yönelme çağrısı değil; dış ticaretin dayanıklılığını artıracak seçenekleri, maliyetleri ve riskleri birlikte değerlendirme gereğidir.

Türkiye'nin hedefi; uluslararası hukukta öngörülebilirliği savunan, dış politikada stratejik özerkliğini güçlendiren, ekonomide ise hukuki güvenlik ve kurumsal istikrar sayesinde yatırım çekme kapasitesini artıran bütünleşik bir devlet politikası oluşturmaktır.

Irak Bakanlar Kurulu’nun, 6 Ekim 2026 tarihli kararına istinaden, Irak Merkez Bankası, 7 Ekim itibarıyla 1 ABD dolarının resmî kurunu 1.320 dinardan 1.520 dinara yükseltti. Böylece Irak dinarı, dolar karşısında yaklaşık %15 oranında devalüe edilmiş oldu.

Devalüasyon kararının temel nedeni, Hürmüz Boğazı krizinin Irak’ın petrol ihracatını ve kamu gelirlerini ağır biçimde etkilemesi oldu. Irak’ın günlük 3,4 milyon varillik petrol ihracatının ana güzergâhı olan Boğaz’daki aksama, alternatif Kerkük-Ceyhan Boru Hattı’nın kapasitesinin bakım eksiklikleri nedeniyle yaklaşık 200 bin varille sınırlı kalması ve Suriye üzerinden yapılan sevkiyatların kayıpları telafi edememesiyle daha da derinleşti.

Petrol gelirlerindeki düşüş kamu maliyesi üzerindeki baskıyı artırırken, yedi ayda kamu borcu 105 trilyon dinardan 208 trilyon dinara yükseldi ve döviz rezervleri önemli ölçüde azaldı. Başbakan Ali Zeydi’nin Parlamentoda belirttiği üzere, devalüasyon yapılmaması hâlinde kamu çalışanları ve emeklilerin maaşlarının ödenmesinde ciddi sorunlar yaşanabilecekti.

Irak’ın sabit kur politikası nedeniyle devalüasyon, fiyatlar ve dış ticaret üzerinde doğrudan etkili oluyor. Dinarın değer kaybetmesi, ithal ürünlerin maliyetini artırarak Iraklı ithalatçıların satın alma gücünü ve talebini düşürebiliyor. Bu durum, Türkiye’den Irak’a yapılan ihracatı da olumsuz etkileyebiliyor.

Nitekim pandemi döneminde petrol fiyatlarındaki sert düşüş ve bütçe gelirlerindeki daralma nedeniyle Irak dinarı, 2020 yılı Aralık ayında %22,7 oranında devalüe edilmişti. Kararın ardından gelen üç ayda Türkiye’nin Irak’a ihracatının önceki üç aya kıyasla yaklaşık %18 gerilemesi, kur şoklarının ikili ticaret üzerindeki etkisini ortaya koyuyor. Bu deneyim, Irak’taki yeni bir devalüasyonun Türk ihracatçıları açısından fiyat rekabeti, tahsilat ve sipariş hacmi risklerini artırabileceğine işaret ediyor.

Hürmüz Krizi’nin etkisiyle Irak’ta harcama eğilimi ve ithalat talebindeki gerileme sonucunda, Türkiye’nin Irak’a ihracatı 2026’nın ocak-ağustos döneminde geçen yılın aynı dönemine göre %5,54 azalarak 7,15 milyar dolar oldu. Geçmiş devalüasyon dönemlerindeki eğilimler dikkate alındığında, yeni devalüasyonun etkisiyle kısa vadede Irak’a ihracatımızda ilave %10-15 oranında bir düşüş yaşanabileceği değerlendirilebilir. Bu durum, özellikle gıda, mobilya, tekstil ve yapı malzemeleri satan şirketleri etkileyebilir.

Irak’ta iş yapan müteahhitlerimize devalüasyonun etkisi ne olacak?

Irak’ta faaliyet gösteren Türk müteahhitler için devalüasyon, özellikle dinar cinsinden sözleşmelerde ek risk oluşturuyor. Hürmüz Krizi’nin yol açtığı bütçe sıkıntıları kamu projelerinde alacak tahsilatını zorlaştırırken, bazı işlerin durdurulmasına neden oldu. 2027 bütçesinde yeni yatırım ödeneklerinin sınırlı kalması durumunda, müteahhitlerin maliyet ve kârlılık baskısı artabilir. Önceki deneyimlerden hareketle, birçok şirketin sözleşmelerine kur farkını fiyatlara yansıtan hükümler eklettiği tahmin edilse de bu düzenlemeler, ödeme gecikmeleri ve yeni proje finansmanındaki daralma risklerini ortadan kaldırmıyor.

Devalüasyon, özel sektör projelerinde faaliyet gösteren Türk müteahhitleri açısından da önemli riskler doğurabilir. Kamu projelerine kıyasla kâr marjlarının daha düşük olduğu bu işlerde, sözleşme koşullarından bağımsız olarak ithal inşaat malzemelerindeki fiyat artışları şirketlerin kârlılığını olumsuz etkileyebilir. Yap-sat modeliyle yatırım yapan şirketlerimiz ise satın alma gücündeki gerileme ve talebin daralması nedeniyle satışlarda düşüş ve finansman güçlükleriyle karşılaşabilir.

Sonuç olarak, Irak dinarındaki devalüasyon, Hürmüz Krizi’nin derinleştirdiği ekonomik daralma ve bütçe kısıtlarıyla birlikte değerlendirildiğinde, Türk şirketleri açısından yalnızca kur kaynaklı bir risk değil, aynı zamanda ihracat, tahsilat, yatırım ve kârlılık beklentilerini yeniden gözden geçirmeyi gerektiren çok boyutlu bir sınama niteliği taşıyor.

Şebekenin görevi değişiyor 

Elektrik sistemimiz uzun yıllar büyük santrallerden tüketiciye doğru tek yönlü akışa göre gelişti. Bugün fabrika çatılarındaki güneş santralleri, elektrikli araçlar, ısı pompaları, depolama sistemleri ve elektrikli sanayi prosesleri bu yapıyı değiştiriyor. Aynı işletme bir saat elektrik üretirken başka bir saatte şebekeden yüksek güç çekebiliyor. Böyle bir düzende yalnızca yeni hat döşemek ve transformatör kapasitesini artırmak yeterli olmayacak. Üretimin ve tüketimin nerede, ne zaman değiştiğini izleyen, öngören ve yöneten bir şebekeye ihtiyaç var.

Uluslararası Enerji Ajansı’nın 2026 Türkiye değerlendirmesi de bağlantı darboğazlarına, şebekenin güçlendirilmesine, depolamaya ve talep tarafı esnekliğine dikkat çekiyor. Enerji dönüşümü platformu SHURA’nın dağıtım sektörü çalışması ise tek yönlü altyapıdan iki yönlü enerji akışına geçişin planlama ve işletmecilik anlayışını değiştirmesi gerektiğini vurguluyor.

Sanayici üretmek istiyor, bağlantı kapasitesi bulamıyor 

Sorunun sanayici açısından iki yüzü var. İlki, doğal gazla çalışan bir prosesi ısı pompasıyla elektrifiye etmek isteyen tesisin yeni elektrik yükünü, mevcut bağlantı ve transformatör kapasitesinin karşılayamaması. Teknik olarak doğru yatırım, şebeke güçlendirmesinin maliyeti veya gecikmesi yüzünden ertelenebilir.

İkincisi ise daha bugünden yaşanıyor. Bazı bölgelerde sanayi kuruluşları kendi çatılarına güneş enerjisi santrali kurmak istese de yeni üretim bağlantısı için tahsis edilebilir kapasite bulunmadığından projelerini hayata geçiremiyor. TEİAŞ’ın transformatör merkezi bazında kalan lisanssız güneş ve rüzgâr üretim kapasitelerini düzenli yayımlaması da bu kısıtın önemini gösteriyor. Burada fiziksel transformatör kapasitesi ile bağlantıya tahsis edilebilir kapasitenin aynı şey olmadığını da unutmamalıyız.

Ortaya çelişkili bir tablo çıkıyor. İşletmeleri enerji maliyetlerini düşürmeye, karbon ayak izlerini azaltmaya ve yenilenebilir enerji yatırımı yapmaya teşvik ediyoruz. Ancak bağlantı olanakları sınırlı kaldığında yatırım istekleri somut projeye dönüşemiyor. Özellikle OSB’lerde bugünkü tüketim kadar gelecekteki çatı güneşi, proses elektrifikasyonu, şarj ve depolama talepleri de birlikte öngörülmeli.

Yatırımın tutarı kadar yönü de önemli 

EPDK, 2026-2030 döneminde elektrik dağıtım yatırımı bütçesini 776 milyar liraya, planlı bakım bütçesini 189 milyar liraya çıkardığını açıkladı. Ancak başarının ölçüsü yalnızca harcanan para veya yenilenen hat uzunluğu olmamalı. Hangi bölgede ne kadar yeni tüketim ve yenilenebilir üretim bağlantısı açıldı? Bağlantı bekleme süreleri kısaldı mı? Kesinti sıklığı ve güç kalitesi iyileşti mi?

Şebeke yatırımları yapılırken iletim ve dağıtım işletmecileriyle OSB’lerin ortak planlama yapması, kapasite bilgilerinin güncel ve anlaşılır biçimde paylaşılması önemli. Kullanılmayan tahsislerin mevzuat çerçevesinde yeniden değerlendirilmesi ve depolama, akıllı şarj, esnek bağlantı gibi uygulamaların teknik koşullara uygun yaygınlaştırılması mevcut kapasitenin daha etkin kullanılmasını sağlayabilir. Bazı yatırımlar böylece öne çekilebilir, bazı pahalı genişletme ihtiyaçları ise azaltılabilir.

Örneğin aynı OSB’deki fabrikaların çatı güneşi kurması, proseslerini elektrifiye etmesi ve araç filolarını şarj etmesi bekleniyorsa kapasite hesabı mevcut sayaç tüketimiyle sınırlı tutulamaz. Gelecekteki üretim ve tüketimin saatlik profili birlikte modellenmeli; hangi güçlendirme yatırımının ne zaman yapılacağı da yatırımcılara önceden açıklanmalı. Böylece sanayici kendi yatırım takvimini şebeke bağlantı takvimiyle eşleştirebilir. 

Son söz

Elektrifikasyon ilerledikçe şebeke, sanayinin rekabet gücünü belirleyen altyapılardan biri olacak. Elektriği güvenilir, kaliteli ve uygun maliyetle kullanamayan; kendi ürettiği temiz elektriği sisteme bağlayamayan işletme için yeşil dönüşüm hedefleri kâğıt üzerinde kalabilir. Bu nedenle geleceğin şebekesini bugünün talebine bakarak planlamakla yetinemeyiz. Önümüzdeki on yılların üretim, tüketim ve elektrifikasyon ihtiyacını şimdiden hesaba katmalıyız. Enerji dönüşümünün hızını şebekedeki darboğazlar belirlememeli.

Gayrimenkuldeki tedirginlik, alıcıların kararlarını ertelemesiyle sınırlı değil. TÜGEM (Tüm Girişimci Emlak Müşavirleri Derneği) Yönetim Kurulu Üyesi ve gayrimenkul danışmanı Nilüfer Kas, anlattığı olayla tabloyu ortaya koydu.

Yaklaşık 9 milyon dolarlık bir ticari bina satışında taraflar imza aşamasına kadar geldi. Ancak alıcı son anda geri adım attı. Gerekçesi piyasalardaki belirsizlikti: “Ortalık çok karışık, biraz bekleyelim, toz duman dağılsın.” Milyonlarca dolarlık satışın imza aşamasında durması, tedirginliğin gayrimenkule yansımasını gösteriyor.

Fon dolandırıcılığı bu hesapları da altüst etti 

Mesele yalnızca büyük satışların ertelenmesi değil. Evini daha büyük bir konuta geçmek için satan ve parasını fonlara yatıranlar, birikimlerini kaybedince çıkmaza giriyor. Eski evlerini satmış durumdalar; ancak kaybettikleri para yüzünden yeni eve ulaşamıyorlar. Başka bir kesim de ev satışından elde ettiği parayla işini büyütmeyi ya da finansman ihtiyacını karşılamayı planlıyordu. Fon dolandırıcılığı bu hesapları da altüst etti.

Piyasadaki rakamlar da zayıflamaya işaret ediyor. Eylül ayında ikinci el konut satışları geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 10 geriledi. İlk dokuz aydaki düşüş yüzde 10'a ulaştı. Konut fiyatlarında enfl asyondan arındırılmış gerileme ise yüzde 6,5 düzeyinde ve 28 aydır devam ediyor.*** Bu verilerin tamamını fon krizine bağlamak doğru olmaz. Ancak yatırımcı güvenindeki sarsıntı, insanların harcama ve yatırım kararlarını ertelediği bir dönemde yaşanıyor. Birikimini kaybeden kişinin konut alımını ertelemesi, satıştan beklediği paraya ulaşamayan kişinin yeni yatırım yapamaması, piyasadaki halkaları birbirine bağlıyor.

Fon krizinin bilançosu yalnızca yatırım hesaplarındaki kayıplarla ölçülemez. Ertelenen konut alımları, durdurulan yatırımlar ve finansman sıkıntısına düşen işletmeler de bu tablonun parçası. Nilüfer Kas'ın anlattığı satışta alıcının sözleri piyasanın ruh halini özetliyor: “Ortalık çok karışık, biraz bekleyelim, toz duman dağılsın.”

İşle ilgili olmak koşuluyla, sözleşmeye, mahkeme kararına veya kanun emrine istinaden ödenen tazminatlar, kurumlar vergisi matrahının hesaplanmasında gider olarak dikkate alınabiliyor.

Bu genel kuralın istisnası olarak, kurumun kendisinin, ortaklarının, yöneticilerinin ve çalışanlarının suçlarından doğan tazminatlar indirim konusu yapılamıyor.

Tazminatların gider yazılması konusunda birçok net olmayan konu var. Bunlardan birisi de kusura bağlı olarak ödenen tazminatların gider yazılıp yazılmayacağı konusu.

Bu konuyu üç yıla yakın bir süre önce, 26 Ocak 2024 tarihli makalede yazmıştım. Aradan geçen sürede tespit edebildiğim üç yeni Danıştay kararı çıktı.

Bu kararlar çerçevesinde konuyu güncellemek istedim.

Mali idarenin görüşü

Gelir İdaresi maddede geçen “suç” kavramı yerine gerekçedeki “kusur” kavramını esas alıyor. Dolayısıyla da ortada bir suç olmasa da, teşebbüs sahibinin kusurundan doğan tazminatların gider yazılması kabul edilmiyor. Bu konuda bir değişiklik yok.

Yargı kararları

Tazminatların gider kaydedilmesiyle ilgili yargı kararları aynı yönde değil.

Bazı Danıştay kararlarında özetle; Kanun’da açıkça "suç” ibaresinin yer aldığı belirtilerek, suç kapsamına girmeyen kusurlu davranışlardan kaynaklanan tazminat ödemelerinin, kurum kazancının tespitinde gider olarak dikkate alınması kabul ediliyor.

Bu yöndeki dört karara 26 Ocak 2024 tarihi makalede yer vermiştim. O tarihten sonra tespit edebildiğim aynı yargılama sürecinde, aynı yönde verilmiş, bir Danıştay Dördüncü Daire kararı ve bir Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu kararı var. Kurulun 24.12.2025 tarih ve E:2024/49 K:2025/1130 sayılı kararını aşağıda özetleyeceğim.

Özetlediğim kararlarla aynı yönde olmayan Danıştay Dokuzuncu Dairesinin 03.11.2022 tarih ve E:2021/2555 K:2022/5433 sayılı kararını daha önceki makalemde özetlemiş ve değerlendirmiştim. O tarihten sonra aynı yönde yeni bir karar daha çıktı (Danıştay Dördüncü Dairesinin 27.04.2023 tarih ve E:2020/3522 K:2023/2373 sayılı kararı.). Yeni kararın gerekçesi, daha önceki kararın gerekçesiyle aynı, burada yeniden özetlemeyeceğim.

Yeni Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurul kararı

Hem en yeni tarihli olması hem de özelliği nedeniyle 24 Aralık 2025 tarihli Danıştay VDDK kararını özetleyeyim.

Karara konu olayda Vergi Mahkemesi, iş hukukunda, iş sağlığı ve güvenliği kapsamında meydana gelen ölüm ve yaralanma ile sonuçlanan iş kazalarına sebebiyet veren sorumluların hem hukuki hem de cezai sorumluluğu bulunduğu, ayrıca tazminat ödemesine neden olan fiilin, ceza hukuku kapsamında bir suç olarak nitelendirilmesinin zorunlu olmadığı gerekçesiyle, iş kazalarından dolayı ödenen tazminatların gider kabul edilmeyeceğine karar vermiş. İstinaf talebini inceleyen Bölge İdare Mahkemesi de kararı uygun bularak istinaf istemini reddetmiş.

Davacın temyiz istemini inceleyen Danıştay Dördüncü Dairesi, Kanun'un yalnızca suç oluşturan fiiller nedeniyle ödenen tazminatların gider olarak indirimini kabul etmediği, davacı tarafından ödenen tazminatların suç kapsamına girmeyen kusurlu davranışlardan kaynaklanmış olabileceği de göz önünde bulundurularak, işverenin sorumluluğunun, gerek kusur çerçevesinde gerekse ölüm ve yaralanmayla sonuçlanan iş kazalarıyla ilgili olup olmadığı yönünden bir değerlendirme yapılarak karar verilmesi gerektiği gerekçesiyle, temyize konu Bölge İdare Mahkemesi kararını bozmuş. (Danıştay Dördüncü Dairesinin 01.03.2022 tarih ve E:2018/191 K:202/1189 sayılı kararı.)

Bölge İdare Mahkemesi’nin ilk kararında ısrar etmesi üzerinde temyiz istemini inceleyen Danıştay VDD Kurulu, Dördüncü Dairenin kararının dayandığı aynı hukuksal nedenler ve gerekçeyle, ısrar kararını bozmuş. (Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulunun 24.12.2025 tarih ve E:2024/49 K:2025/1130 sayılı kararı.)

Karar metninden, Danıştay VDD Kurul üyelerinden bir kısmının, Bölge İdare Mahkemesi ısrar kararının farklı bir gerekçeyle bozulması gerektiği yönünde karşı oylarının olduğu anlaşılıyor. Karşı oy gerekçesinde özetle;

- Kanun’da suçlardan doğan tazminatların indirim konusu yapılamayacağının açıkça hükme bağlandığı, kanun koyucunun bilinçli biçimde "kusur" değil "suç" kavramını tercih etmiş ve gider olarak indirilemeyecek tazminat kapsamını, münhasıran suç teşkil eden fiillerle sınırlı tuttuğu,

- Somut olayda davalı İdarenin, ihtilaf konusu tazminatların suç teşkil eden fiillerden kaynaklandığı yönünde bir iddia ileri sürmediği, aksine kusurdan kaynaklanan tazminatların da indirim konusu yapılamayacağı yönündeki genişletici yorumu savunduğu, yargılama süreci boyunca söz konusu fiillerin suç teşkil ettiğine dair dosya kapsamına davalı İdarece intikal ettirilmiş somut bir bilgi veya belge de bulunmadığı,

- Bu durumda uyuşmazlığın çözümü bakımından, ihtilaf konusu iş kazalarının aynı zamanda suç teşkil edip etmediğinin ayrıca araştırılmasına gerek bulunmadığı,

Dikkate alınarak, davanın reddi yolunda verilen ısrar kararının bu gerekçeyle bozulması gerektiği oyuyla karara katılmadıkları belirtiliyor.

Kısa değerlendirmem

Konuyla ilgili daha geniş bir değerlendirmeyi önceki makalede yazmıştım. Tamamını tekrarlamadan kısaca birkaç not düşeyim.

- Öncelikle Kanun’un lafzını açık görüyorum. Kanun “… suçlarından doğan …” dediğine göre, bu kavramın esas alınması ve Kanun’da sayılan kişilere suç izafe edilecek bir durum yoksa, ödenen tazminatın gider olarak kabul edilmesi gerektiğini düşünüyorum.

- Madde hükmünün gerekçesinde yer alan “kusur” kavramı, Gelir İdaresi özelgelerinin de esas gerekçesi. Ancak hükmün lafzıyla gerekçesi bence açıkça çelişiyor. Bu durumda gerekçe önemini kaybediyor.

- İlgili maddede suç fiilini işleyenler sayılırken, ceza hukuku anlamında cezalandırılamayacağı açık olan tüzel kişiliği bulunan kurumun kendisinin de sayılması, kusurlu fiiller nedeniyle ödenen tazminatların gider kabul edilmeyeceği görüşünün en önemli argümanı. Buna ilişkin önceki makalede düşüncemi yazmıştım. Ek olarak, yukarıda özetlediğim Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurul kararında yer alan tetkik hakiminin yorumunu da önemli bulduğunu söylemek isterim.

2027 yılı merkezi yönetim bütçesi 16 Ekim 2027 Cuma günü açıklandı. Açıklamayı, Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz yaptı, toplantıda Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek ve üst yönetimi ile Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı yetkilileri yer aldı.

2027 yılı bütçe kanunu teklifine göre;

- (I) sayılı genel bütçeli kuruluşlarla ilgili cetvelde yer alan genel bütçe kapsamındaki kamu idarelerine 27 trilyon 31 milyar lira ödenek verilmiş.

-  (I) sayılı genel bütçeli kuruluşlarla cetvelde yer alan genel bütçenin gelirleri 23 trilyon 150 milyar lira tahmin edilmiş.

Dolayısıyla genel bütçedeki ödenekler toplamı ile 2’nci maddenin birinci fıkrasının (a) bendinde yer alan tahmini gelirler toplamı arasındaki 3 trilyon 881 milyar lira farkın net borçlanma ile karşılanacağı belirtilmiş. Nitekim 6 Eylül 2026 tarihli mükerrer Resmi Gazete’de yayımlanan 2027-2029 Orta Vadeli Program’da da bu açık 3 trilyon 865 milyar lira olarak öngörülmüş.

Bütçede çok büyük ve önemli harcama kalemleri var. Ancak bunların hemen hepsi değişmeyen yapının ve işleyişin 2027 rakamlarına büründürülmüş hali. Açıkçası bütçede kayda değer ve sonuç değiştirecek yeni bir başlık veya harcama kalemi yok.

Harcamalar içerisinde can yakan ve uzun yıllardır da bu ülkenin sorunu olan faiz giderleri de var.

Faiz giderleri yıllar itibariyle çığ gibi büyüyor. Şöyle ki;

- 2025 yılında 1 trilyon 950 milyar lira olarak öngörülen faiz giderleri 2 trilyon 54 milyar lira olarak gerçekleşmiş.

- 2026 yılında 2 trilyon 741 milyar lira olarak hedeflenen faiz giderlerinin 2 trilyon 824 milyar liraya çıkacağı anlaşılıyor ki 2027-2029 Orta Vadeli Program’da 2 trilyon 830 milyar lira olarak revize edilmiş.

- 2027 yılında da faiz giderleri 3 trilyon 975 milyar lira olarak hedeflenmiş.

Yani son 2 yılda faiz giderleri neredeyse 1 kat artış sergilemiş.

Tabii bu faizlerin kaynağı ya da nedeni borçlanma. Hazine’nin kısa ve orta vadeli Türk Lirası ve döviz cinsi yurt içi ve yurt dışı borçlanmaları var.

Bu borçlar çığ gibi artışını sürdürüyor. Hazine ve Maliye Bakanlığı’nın Eylül 2026 tarihli Kamu Borç Yönetimi Raporu’nda borçlanmanın makus seyri sergilenmiş.

Açıkçası frensiz bir borçlanma stratejisi devam ettiriliyor. Dilerseniz bir kaç rakam ve bilgi verelim.

- Hazine’nin 2026 yılının ilk 8 ayında yani yılın geçmiş üçte ikisinde toplam 67 kez Hazine kâğıdı ihracı yapılmış.

- İlk 8 ayda 10 ayrı türde kâğıt ihraç edilmiş.

- Hazine kağıtları 1 yıldan az vadeli Hazine Bonosu da olmuş, 1 yıldan uzun vadeli Devlet tahvili de olmuş.  

- Aynı şekilde Türk Lirası cinsi kuponsuz, kuponlu, sabit faizli, değişken faizli, TÜFE endeksli kağıt ihraçları devreye girmiş.

- Yine altın tahvili, altına ve dolara dayalı kira sertifikası, Euro ve dolar cinsi devlet tahvili ihraçları yapılmış.

- Bu kağıtların faizleri de dönem içi cari enflasyon oranlarının hep üzerinde gerçekleşmiş. Yani bazen yüzde 10’u aşan reel faz ödenmiş.

- Bu arada 5,3 trilyon lira olarak öngörülen 2026 yılı iç borçlanma hedefinin ilk 8 ayda 3.8 trilyon liradan fazlası gerçekleşmiş. Dış borç hedefi de 605 milyar lira iken 470 milyar lira olarak şekillenmiş.

Yukarıdaki açıklamalarımızdan sakın ola borçlanmaya karşı olduğumuz anlaşılmasın.!

Borçlanma bir gerekliliktir, vazgeçilmezdir. Kişilerin, ailelerin, kurumların, kamunun çeşitli şekil ve zamanlarda nakit gereksinimine bağlı olarak hep borçlanma ihtiyacı olur.

Dünyadaki aşırı borçlanma çılgınlığına da bakınca bizim kamu kesimi iç ve dış borçlarının diğer ülkelere göre çok fazla olmadığı da açıktır. Yani kamu borç stokumuz genelde düşüktür.

Bizim eleştirimiz, borçlanmanın frensiz ve hesapsız sürdürülmesidir. Üstelik bu gidişatın giderek borçlardaki artış ve vadelerdeki azalış şeklinde olmasıdır.

Sağlıklı ve sürdürülebilir bir bütçe politikasının sağlam ve sürekli kaynaklara sahip olmasına ve kaynakların etkin kullanılmasına bağlı olduğu açıktır. Kamudaki verimsiz harcamaların, gereksiz ve ölçek üstü yatırımların çok yüksek faizli borçlanma ile finansmanı yanlıştır.

Yürekleri burkan da işin bu tarafıdır…

Türkiye, COP31'in ev sahibi olarak Antalya'ya bir rakamla gidiyor: 35. Hedef, elektriğin dünyadaki nihai enerji tüketimi içindeki payını bugünkü yüzde 20 civarından 2035'e kadar yüzde 35'e çıkarmak. Kısa adıyla "35×35".

Hedef doğru yere bakıyor. Otomobil, kombi ve fabrika fırını elektriğe geçmeden emisyonlar düşmez. Dünyada nihai enerjinin beşte dördü hâlâ doğrudan fosil yakıttan karşılanıyor. Ama bir hedefin ölçtüğü şeyle, dönüşümü tıkayan aynı olmayabilir.

35×35 hedefi elektrik kullanımına odaklanırken, dönüşümün darboğazı da giderek şebekeye ve onu finanse etmenin maliyetine kayıyor.

Darboğaz yer değiştirdi

On yıl önce temel soru, temiz elektriğin pahalı olup olmadığıydı. Panel ve türbin ucuzladıkça soru değişti: “Bu elektrik taşınabiliyor mu, ihtiyaç duyulduğunda kullanılabiliyor mu, tüketiciye makul bir maliyetle ulaştırılabiliyor mu?”

Elektrik ekonomisi bu bütünlüğü anlatıyor. Temiz elektriği üretme, taşıma, depolama ve ekonomik değere dönüştürme kapasitesi; bu kapasiteyi finanse eden kurumlar ve maliyeti paylaştıran düzenlemeler.

Bu ekonomide birbirine bağlı üç dönüşüm var. Birincisi elektrifikasyon, yani kaç işin elektrikle yapıldığı. İkincisi elektriğin karbonsuzlaşması, yani o elektriğin neyle üretildiği. Üçüncüsü altyapı ve finansman, yani şebekenin zamanında kurulup hizmetin makul fiyata sunulup sunulamadığı.

Birindeki ilerleme, diğerlerinin yerini tutmuyor. Kömüre dayalı bir şebekede elektrikli araçların iklim faydası sınırlı kalır. Şebekeye bağlanamayan güneş santrali de fosil yakıtların yerini alamaz. Dolayısıyla mesele yalnızca daha fazla panel kurmak değil, üretilen elektriği kullanılabilir bir hizmete dönüştürmek ve bunun için gerekli alt yapıyı oluşturmak.

İngiltere örneği

İngiltere’de Microsoft, Loughton’da kurulması planlanan bir veri merkezi için yaptığı kiralama anlaşmasını kısa süre önce iptal etti. Proje için müşteri vardı, teknoloji vardı, sermaye vardı. Eksik olan, elektriğin zamanında ulaşacağı şebeke bağlantısıydı.

50 megavatlık proje, bağlantı gecikmeleri nedeniyle takvimden düştü. Üstelik bu tekil bir aksilikten ibaret değil. Veri merkezi şirketi Nscale’in geleceğe dönük 103 milyar dolarlık sözleşme portföyünün yüzde 85’i Microsoft ve Anthropic bağlantılı anlaşmalara dayanıyor. Dolayısıyla bir trafo merkezindeki gecikme yalnızca teknik bir soruna değil, milyarlarca dolarlık gelir beklentisinin finansman riskine dönüşmesine yol açıyor.

Bu örnek doğrudan bir yenilenebilir enerji projesine ait değil. Tam da bu nedenle önemli. Şebekenin artık enerji sektörünün arka planındaki teknik altyapı olmadığını; yapay zekâdan sanayiye, elektrikli ulaşımdan ısınmaya kadar bütün yeni ekonominin sınırına dönüştüğünü gösteriyor.

Enerji dönüşümünün bugünkü sorunu elektriği üretmekten çok, elektriğin gideceği yolu zamanında kurabilmek.

Kurulu güç, kullanılabilir enerji değil

Enerji dönüşümünün başarısı çoğunlukla kaç gigavat yenilenebilir kapasite kurulduğuyla ölçülüyor. Oysa “kurulu güç” sanıldığı kadar açıklayıcı bir gösterge değil.

Bir santral kurulmuş ama bağlantı bekliyor olabilir. Şebekeye bağlanmış ancak hatlardaki yoğunluk nedeniyle üretimini kısmak zorunda kalabilir. Elektrik üretebilir fakat depolama, talep esnekliği veya bölgesel iletim kapasitesi bulunmadığı için enerjinin ekonomik değeri çok düşük kalabilir. Dolayısıyla kurulu güç, üretilebilir enerjiyle; üretilebilir enerji de kullanılabilir enerjiyle aynı şey değil.

Avrupa Birliği’nde 2026 ortası itibarıyla en az 16 ülkede şebeke bağlantı kuyrukları bulunuyor. Avrupa Komisyonu’nun aktardığı verilere göre, aralarında 1,5 milyon hane kurulumunun da olduğu yaklaşık 120 gigavatlık olgun yenilenebilir enerji projesi, 2030’a kadar zamanında bağlantı alamama riski taşıyor.

Sorun yalnız hat eksikliği değil; mevcut kapasitenin şeffaf biçimde gösterilmemesi, gerçek yatırım olgunluğuna ulaşmamış projelerin kuyrukları doldurması ve başvuruların hâlâ büyük ölçüde “önce gelen önce bağlanır” mantığıyla yönetilmesi.

Net bir durum var. Paneli kurmak bir yatırım kararı. Ama elektriği sisteme almak kurumsal kapasite meselesi.

Kablo değil, tahsis siyaseti

Şebekeyi kablo, direk ve trafodan oluşan teknik bir sistem gibi düşünüyoruz. Oysa kapasite kıtlaştığında şebeke bağlantısı siyasi ve ekonomik bir tahsis kararına dönüşüyor.

Yeni kapasite kime ayrılacak? Bir veri merkezine mi? Elektrikli araç fabrikasına mı? Yeşil hidrojen tesisine mi? Yeni bir güneş santraline mi? Konutların elektrifikasyonuna mı? Yoksa enerji yoğun mevcut sanayinin büyümesine mi?

Hepsini aynı anda karşılayacak kapasite bulunmadığında düzenleyici kurum, açıkça söylemese bile, aslında ekonominin hangi yönde büyüyeceğine karar verir. Elektrik bağlantısı bir izin belgesi olmaktan çıkar, geleceğin ekonomik faaliyetleri arasında yapılan bir seçime dönüşür.

Bu noktada şebeke, enerji dönüşümünün görünmeyen siyasi ekonomisidir.

Bağlantı kapasitesinin kime, hangi ölçüte göre ve hangi bedelle verildiği; yalnız enerji güvenliğini değil, sanayi politikasını, bölgesel kalkınmayı ve dijital ekonominin coğrafyasını da belirler. Hızlı bağlantı alabilen şirket yatırım yapabilir. Kuyrukta kalan şirket sermaye maliyetiyle, gecikmeyle ve sonunda iptalle karşılaşır.

Türkiye, 2035’te güneş ve rüzgâr kurulu gücünü 120 gigavata çıkarmayı hedefliyor. Başka bir ifadeyle önümüzdeki on yılda bugünkü kapasitenin üç katına çıkılması amaçlanıyor. Aynı dönemde elektrik talebinin de güçlü biçimde artması bekleniyor.

Bu hedef yalnız daha fazla santral kurmak anlamına gelmiyor. Üretimin yoğunlaştığı bölgelerle tüketim merkezleri arasında yeni iletim hatları, dağıtım şebekelerinde modernizasyon, dijital izleme, komşu ülkelerle bağlantı, depolama ve talep tarafı esnekliği gerekiyor.

Antalya'nın fırsatı ve sorumluluğu

COP31’in resmî çerçevesi iklim çözümlerini uygulamaya geçirmek ve taahhütleri ölçülebilir sonuçlara dönüştürmek üzerine kuruluyor.

COP31'in "uygulama COP'u" iddiasını taşıyabilmesi için 35×35'in yanına ülke bazında elektrik yatırım programları konmalı. Ülkeler kaç gigavat güneş ve rüzgâr kuracaklarını ilan ederken, bu kapasitenin ne kadarının bağlantı beklediğini söylemiyorsa tablonun yalnız yarısını görüyoruz demektir.

Türkiye COP31’in gönüllü eylem gündeminde bir Şebeke Uygulama Karnesi önerebilir. Ülkeler yenilenebilir enerji hedefleriyle birlikte şu göstergeleri açıklayabilir: Bağlantı kuyruğundaki kapasite, ortalama bağlantı ve izin süresi, kısıntıya uğrayan yenilenebilir üretim, yıllık şebeke yatırımı, depolama ve talep esnekliği kapasitesi, mevcut hatlardaki kullanılabilir kapasite ve yeni bağlantıların sektörler arasındaki dağılımı.

Böyle bir karne yeni bir iklim hedefi üretmez. Mevcut hedeflerin fiziksel olarak mümkün olup olmadığını gösterir.

Dünya, ulusal iklim ve enerji hedeflerine ulaşabilmek için 2040’a kadar 80 milyon kilometreden fazla elektrik hattını eklemek veya yenilemek zorunda. Bu, bugün dünyada var olan bütün şebekenin uzunluğuna eşit. Yıllık şebeke yatırımının da 2030’a kadar yaklaşık 400 milyar dolardan 600 milyar doların üzerine çıkması gerekiyor. Bunlar yalnız mühendislik rakamları değil. İklim hedeflerinin ve enerji dönüşümünün maddi altyapısı.

Şebeke eksikliği, yenilenebilir enerjiyi yavaşlatmanın bahanesine dönüşmemeli. “Önce altyapıyı tamamlayalım, sonra temiz enerjiyi büyütürüz” yaklaşımı yeni bir erteleme siyaseti üretebilir. Doğru sonuç, şebeke ve yenilenebilir yatırımlarının eş zamanlı planlanmasıdır.

COP31’de ülkeler yine büyük olasılıkla kaç gigavat temiz enerji kuracaklarını açıklayacak. Fakat enerji dönüşümünün gerçek hızını panel ve türbin sayısı değil, üretilen elektriğin sisteme girip giremediği belirleyecek.

Ev sahibi Türkiye’nin fırsatı ve sorumluluğu burada. Avustralya’nın müzakereleri yürüttüğü düzen içinde Türkiye, siyasi gündemi somut uygulama programlarıyla güçlendirebilir. Kendi elektrik sistemi yatırım planını, takvimini ve maliyet paylaşımını ortaya koyması, 35×35’in inandırıcılığını da artırır.

Şebeke açığı dönüşümün fiziksel boyutu; finansman ve maliyet paylaşımı ise ekonomik ve toplumsal boyutu. Antalya bunları aynı programda buluşturabilirse, 35×35 ölçülebilir somut bir altyapı hamlesine dönüşebilir.

İki farklı zaman

Güneş ve rüzgâr santralleri görece hızlı kurulabiliyor. Finansman, ekipman ve arazi bulunduğunda bir güneş projesi birkaç yıl içinde devreye alınabiliyor. Veri merkezleri de benzer bir yatırım ritmiyle ilerliyor. Şebekeyse bambaşka bir zamanda yaşıyor.

Bu farkı “altyapısal zaman açığı” olarak tanımlayabiliriz. Bir tarafta sermayenin, teknolojinin ve siyasi hedeflerin zamanı var. Diğer tarafta kamulaştırmanın, çevresel değerlendirmenin, yerel kabulün, ekipman tedarikinin ve fiziksel inşaatın zamanı. Birincisi hızlanırken ikincisi aynı ölçüde hızlanamıyor.

Enerji dönüşümü ile onu taşıyacak sistem farklı saatlerde çalışıyor. Bu nedenle şebeke yetersizliği yalnız bir altyapı açığı değil. Hedef ile uygulama arasındaki mesafenin fiziksel biçimi.

Sermaye piyasalarında yaşadığımız sarsıntı bir ayını geride bırakıyor. Yaklaşık 500 bin mağdur ve 20 milyar dolarlık fon büyüklüğü üzerinden ilk etkilerini ortaya koyduğumuz tablo, dolaylı etkilerle daha büyük bir maliyet ve ikincil etkilerle daha yaygın bir makroekonomik etki oluşturmaya başlamış görünüyor.

Hisse senedi piyasamızdaki düşüş, gelişmekte olan ülkeler endeksinde Türkiye hisselerine yönelik kısmi dondurma kararıyla geçtiğimiz günlerde daha büyük boyutlara ulaşmaya başladı. Piyasa değerindeki kaybı dikkate aldığımızda, doğrudan fon etkisinin belki üç-dört katına çıkabilecek bir servet kaybından söz etmek mümkün. Bununla birlikte, borsadaki düşüşün kalıcı olacağını varsaymak çok gerçekçi değil. Ancak hızlı bir toparlanma olacağını öngörmek de çok gerçekçi görünmüyor.

MSCI'dan gelen açıklamalar, Haziran 2027'ye kadar Türk sermaye piyasalarında her anlamda normalleşmenin sağlanması gerektiğine dair net bir sinyal veriyor. İşin pozitif tarafından bakacak olursak, bunun tersinin Türkiye ekonomisinin yatırım yapılabilir statüsünü kredi notları açısından da olumsuz etkileyebileceğini dikkate aldığımızda, ekonomi yönetiminin tüm gücüyle bu noktaya düşmemek için gereken adımları atacağını ve normal statüye dönme ihtimalimizin yüksek olduğunu düşünebiliriz. Bununla birlikte, gelecek yılın haziran ayına kadar yaklaşık dokuz aylık bir süre olduğunu, bu kararı öne aldırmak için çok hızlı adımlar atılsa bile aylar sürecek bir normalleşme sürecinin piyasayı etkileyeceğini düşünmek yanlış olmayacaktır.

İç talepte yavaşlama belirginleşiyor

Diğer taraftan, makroekonomik değişkenlere baktığımızda gidişatla ilgili bazı değerlendirmeler yapabilecek verilere sahip olmuş durumdayız. Son dönemde sıkça dile getirildiği ve Merkez Bankamızın da vurguladığı gibi, yaşananların bir servet kaybını ve potansiyel servet kaybı riskini gündeme getirmesi nedeniyle iç talepte hissedilir bir yavaşlamaya yol açtığını net bir şekilde gördük.

Bloomberg HT Tüketici Güven Endeksi'nin eylül ayı ön ve nihai endekslerinde çok açık şekilde ortaya çıkan tüketim eğilimindeki yavaşlama, kredi kartı harcamalarından otomobil ve konut satışlarına kadar birçok öncü göstergede kendisini benzer yönde gösterdi.

İç talebi yüksek frekanslı veriler çerçevesinde izlediğimiz, internet üzerinden yapılan harcamalar dahil, vergi ve BES ödemeleri hariç toplam kredi kartı harcamalarının son dört haftalık hareketli ortalamasının yıllık değişimine baktığımızda, yavaşlamanın eylül ayında biraz daha hızlandığını ve son verilerle yüzde 37'ye gerilediğini görüyoruz. Yine öncü göstergelerden izlediğimiz otomobil ve konut satışlarında da benzer bir tablo olduğunu görüyoruz. Yılın ilk dokuz ayında yüzde 7,2 gerileyen konut satışlarında, eylül ayında düşüş hızının yüzde 9,3'e yükseldiğini görüyoruz. Özellikle ikinci el satışlardaki daralma yüzde 15,3'e ulaşarak eylül ayında rekor kırmış görünüyor.

Otomobil satışlarına baktığımızda da OSD verilerine göre bu yılın ilk dokuz ayında otomobil pazarının yüzde 15,5, toplam pazarın ise yüzde 13,2 daralma gösterdiğini görüyoruz. Buna karşın eylül ayında otomobil pazarındaki daralma yüzde 27,8'e, toplam pazardaki daralma ise yüzde 23,8'e ulaşmış durumda. Veriler, özellikle eylül ayında zaten var olan yavaşlama eğiliminin çok daha fazla hızlandığını gösteriyor.

Özetle, iç talepteki yavaşlamayı önce anekdot niteliğindeki gözlemlerle izledik. Şimdi bu tablo verilere de yansımış görünüyor. Mahalledeki kuaförden, OSD’deki sanayicilere benzer gözlemleri görmek mümkün.

Reel sektör finansmanında yeni zorluklar

Mevcut durumda talebi baskılayan ve önümüzdeki dönemde büyüme tarafında etkisini hissettirmeye devam edecek önemli noktalardan birisi, reel sektördeki finansman zorlukları olarak görünüyor.

Yüksek reel faizler nedeniyle finansman güçlüğü yaşayan reel sektör, bankaların kredi limitlerindeki sınırlamalar nedeniyle yüksek faiz ödemeye razı olsa bile krediye ulaşmakta zorluk çekiyordu. Bu zorluğu halka arzlar ve özel sektör tahvilleriyle kısmen aşmaya çalışan reel sektörün, borsadaki düşüş ve özel sektör tahvillerini büyük oranda tutan fonların artık böyle bir talebinin olmama ihtimalini dikkate aldığımızda, alternatif kullandığı iki önemli finansman kanalında ciddi bir zorlanma içerisinde olduğunu görüyoruz. Sonuç olarak dış rekabet zorluğuna, iç talep de gerileme ve finansman zorluğunun da artması eklenmiş görünüyor.

Mevcut makroekonomik görünüm devam eder mi?

Şimdi kritik soru, olumsuz tablo devam mı edecek yoksa geri dönüş için bazı kanallar açılacak mı? Yanıtımız açılacağı yönünde. Servet kanalıyla ortaya bir talep daralması çıkmış olmakla birlikte, ülkemizdeki toplam servet büyüklüğünü dikkate aldığımızda ortaya çıkan kaybın geri dönülmez bir talep düşüşüne yol açmayacağı görüşündeyiz. Son iki-üç yılda sadece yastık altı altın servetini bile 300 milyar dolar üzerinde arttırmış bir ülkede yaşıyoruz. Kaybı ya da yaşananları kesinlikle küçümsemiyor, çok ciddi bir sorun olduğunu ve kayıpların olabildiğince adaletli bir şekilde telafi edilmesi gerektiğini düşünüyoruz.

Diğer taraftan, MSCI’dan çıkma riskimizi ortadan kaldıracak düzenlemeler devreye girdikçe hisse senedi piyasamız toparlanacak ve negatif servet etkisi azalacaktır. Ödeme sistemindeki sorunlara yönelik politika adımları, borç yapılandırması dahil muhtemelen gelecektir. İç talebe ilişkin ortaya çıkan daralmanın dip seviyelerden geri döndüğüne dair sinyaller de geliyor. Bloomberg HT ekim ayı tüketici güven endeksi ön verileri, son bir aydaki sert düşüşün ardından toparlanmaya işaret etti. Her ne kadar endeks iki ay öncesinin altında olsa bile önemli bir toparlanma olduğunu ve tüketicinin otomobil, konut ve dayanıklı tüketim malları alımına yönelik isteğinin yeniden artmaya başladığını izliyoruz.

Bu durumun ekonomiye daha belirgin şekilde yansıması muhtemelen birkaç aylık zaman alacaktır. Kasım ayı ortalarından itibaren yüksek potansiyelli promosyonların ve 2027 yılında iç talebe dayalı büyüme politikalarının, özellikle maliye politikası yoluyla devreye girmesinin bugün yaşadığımız büyüme kaygılarını kısmen telafi edeceğini düşünüyoruz.

OVP’de de ortaya konduğu gibi seçime giderken maliye politikası ağırlıklı büyüme yönündeki hamleler muhtemelen sonuç verecektir. Büyüme iç talep ağırlıklı tekrar toparlasa da enflasyon başta olmak üzere makroekonomik sürdürülebilirliği oldukça zorlayabilecek bir çerçevede olacağı için seçim dönemi sonrasında büyümenin tekrar yavaşlama hatta daralma ihtimalini ciddi biçimde değerlendirmek gerekiyor. Bu çerçevede kısa vadede önce bir-iki aylık yavaşlama, ardından büyüme ve sonrasında yeniden yavaşlama şeklinde bir konjonktürel çerçeve içerisinde bulunduğumuzu öngörüyoruz.

Güvenin yeniden sağlanması kritik öneme sahip

Bu sürecin yönetilmesinde en kritik noktalardan birisi, yerleşiklerin TL'de kalmaya devam etmesi ve iç talebi canlandırmaya yönelik adımlara nasıl cevap vereceği olarak görünüyor.

Sermaye piyasalarında yaşananların güven üzerinde yarattığı olumsuz etkiyi ortadan kaldırmak zaman alacaktır. Türk tüketicisi, sermaye piyasalarında yaşananlardan sonra tepkisini iç talebi zayıflatarak ve kısmen dövize yönelme eğilimini artırarak göstermiştir.

Elbette toplam tasarruflar içerisinde TL'nin payı hâlâ yüksektir ve fon krizi sonrasında da TL'ye yönelme eğilimi devam etmiştir. Bununla birlikte, eylül ayında toplam net yabancı çıkışı 1,9 milyar dolar seviyesindeyken yerleşiklerin yabancı para cinsinden mevduatları 6 milyar doların üzerinde artış göstermiş bulunuyor. Çok büyük olmasa da bir taraftan kısmen dolarizasyon eğilimini artıran, diğer taraftan iç talebi baskılayan bir tüketici davranışıyla karşı karşıyayız. Her iki eğilim de ekonomi yönetiminin çok arzu etmeyeceği bir tabloya işaret ediyor.

Bu nedenle hem büyümeyi hızlandıracak adımların hem de sermaye piyasalarındaki sorunları çözmeye yönelik düzenlemelerin hızlı bir şekilde devam edeceğini düşünüyoruz. Bu adımların makroekonomik etkileri kısmen yumuşatması mümkün olacaktır. Ancak güven tarafındaki olumsuz etkilerin ortadan kalkması oldukça uzun zaman alabilir.

Fon yağması, toplumsal çürümenin vardığı düzeyi anlatıyor. Bu pislik nasıl düzelir diye düşünürken, Maliye Bakan Yardımcısı Osman Çelik ile SPK Başkanı Mahmut Sütçü’nün istifa ettiği haberi geldi. Ben de “temizlenme fırsatı” diye umutlanmış ve istifa sezonu açıldığını sanmıştım. Fena halde yanılmışım.

Meğer bu kişiler görevden alınmış. Meğer 700 milyar liralık çıkış yaşanan finans sisteminde bu rezaletin sorumluları istifa edememiş, görevden alınmışlar. Kızımız Narin, otel yangını, daha onlarca fiyasko ardından hiç kimse istifa etmemiş, toplumsal yüzsüzlük katsayımız, evrensel boyuta çıkmıştı.

KÖPEK HAVLAMIYORSA, HIRSIZ TANIDIKTIR

Dün sabah Ekonomi Masası’nda Anadolu Yatırım CEO’su Dr. Nuri Sevgen ile “istifa sezonu” üzerine konuşuyorduk. Sevgen; “olan borsaya oldu, işini düzgün yapanlara oldu” diyor ve ekliyordu; “meteor mu düşmüş? Bu fon rezaletinin piyasalar üzerindeki tahribatın hesabını kim verecek, yazık günah.”

Sahi; SPK gibi denetleyicilerin ihmaliyle tasarlanan tezgâh yüzünden piyasaların yaşadığı bu güven kaybının hesabı sorulmayacak mı? Önce tavan tavan giden sonra taban taban çöken sistemin aslında talan talan edildiğini gördük. İstifade edenler istifa ediyor sandık, bu konuda hayal kırıklığı yaşadık.

İKİ SORU İKİ CEVAP / Fon talanına dair…

Nereye kadar izi sürülür?

Birkaç piyon fedasıyla fon rezaleti örtbas edilir sandılar ama olmadı. Sonra vezir fedası geldi, o da yetmedi. Bu rezaletin ekonomik olduğu kadar siyasi sonuçları da olacak ve bizler bunu göreceğiz.

İstifa mı istifade mi?

Elbette önce fon yağmasından istifade ve ardından, “sen istifa edemezsin, ben görevden alırım” süreci… Oysa istifade edenlerin istifa edebiliyor olması, toplumsal temizliğin ilk sinyali olacaktı.

NOT

ÇERNOBİL PATLADIĞINDA RADYASYON ETKİSİ YILLARCA COĞRAFYALARI TAHRİP ETTİ

Bu fon yağması da tıpkı Çernobil nükleer faciası gibi; çöken fonlar, nükleer santralin çekirdek erimesi olsa da “güvensizlik” radyasyonunun piyasalar üzerindeki etkisi yıllarca sürecek. Kamunun açıklamaları ise tıpkı Bakan Cahit Aral’ın; “bak ben çay içiyorum, bir şey olmuyor” kara mizahı gibi…

TALAN TALAN LÛGATI

Tavan tavan: hissenin art arda birden fazla işlem gününde maksimum fiyat artışları yaşaması

Taban taban: Senedin veya menkul kıymetin gün içinde görebileceği en düşük fiyat sınırı

Talan talan: Fon üzerinden küçük yatırımcının birikimlerine çöken ahlaksız güruhun davranışı

İstifade: Elindeki yetkiyi kendi çıkarı için kullanan ve kendilerinden hesap sorulamayan namussuzlar

Bugün yabancı yatırımcıların Türkiye’deki yatırımlarını daha detaylı irdelemek istiyorum…

Merkez Bankası ödemeler dengesinde yabancıların doğrudan yatırımlarını şöyle detaylandırıyor: 

■ Toplam yatırım temelde “sermaye, diğer sermaye ve gayrimenkul” olmak üzere üç kalemden oluşuyor. 

■ Sermaye, yapılan yatırımdan tasfiyenin düşülmesiyle bulunuyor. 

■ Diğer sermaye kalemi, yurt dışındaki ana ortağın Türkiye’deki şube, iştirak ya da bağlı ortaklığa verdiği veya yurt dışındaki şube ise onun Türkiye’deki ana ortağa verdiği kredileri ve geri ödemeleri kapsıyor. Bu kalemdeki tutar elbette bir döviz girişi ama gerçek anlamda bir doğrudan yatırım değil. Hele hele sıfırdan doğrudan yatırım hiç değil.

Çıkış rekor düzeyde

Sermaye kalemindeki tutarın yapılan yatırımdan, yani gelen dövizden tasfiye edilen yatırımın çıkarılmasıyla bulunduğunu belirttim.

Yani Türkiye’ye gelen ve Türkiye’yi terk eden…

Girişte de vurguladığım gibi Türkiye doğrudan yatırım çekmekte zorlanıyor. Yabancı Türkiye’de yatırım yapmaya eskisi kadar istekli değil. Burada kastettiğim tabii ki diğer sermaye ve gayrimenkul dışında kalan kalem. Diğer sermaye zaten daha önce yapılmış yatırıma kaynak aktarma, gayrimenkul ise malum.

Önemli olan sıfırdan ya da değil, yatırım…

Bu yılın ağustosu itibarıyla yıllık bazda 7,8 milyar dolar düzeyinde olan bu tutar önceki yıllara göre fena değil gibi görünüyor. Türkiye zaten 2015’ten bu yana yıllık bazda 10 milyarın üstünü çoktan unuttu.

Bu yılki yatırım tutarı fena değil ama çok fena olan başka bir gösterge var.

Daha önce yapılmış yatırımların tasfiyesi…

İşte yabancı Türkiye’deki yatırımlarını yangından mal kaçırırcasına tasfiye ediyor.

Tutarlar dramatik bir çıkışa işaret ediyor.

Ağustos itibarıyla son bir yılda 7,8 milyar dolarlık yatırım girişi olmuş ama aynı dönemde 3,4 milyar dolarlık da tasfiye yaşanmış.

3,4 milyar dolar, şimdiye kadarki en yüksek tutar. Bu bir rekor!

Bu yılın ilk sekiz ayında 5,6 milyar dolarlık yatırım girişine karşılık 2,5 milyar dolarlık da tasfiye var.

2025’in ilk sekiz ayındaki tasfiye 766 milyon dolarmış. 766 milyondan 2,5 milyara…

Bu yılki tasfiye de aylara göre şöyle: “Ocak 254 milyon, şubat 333 milyon, mart 320 milyon, nisan 226 milyon, mayıs 46 milyon, haziran 1,3 milyar, temmuz 44 milyon, ağustos 20 milyon dolar.”

Gelenin neredeyse yarısı kadar çıkış

2006’dan bu yılın ağustos sonuna kadar olan veriler tasfiye edilen yatırımların gelen yatırıma oranının 2026’da en yüksek düzeye çıktığını ortaya koyuyor.

Bu yılın ilk sekiz ayında gelen her 100 dolarlık yatırıma karşılık 44,6 dolarlık tasfiye söz konusu.

Son bir yılda ise her 100 dolarlık yatırıma karşılık tasfiye edilen, yani Türkiye’yi terk eden yabancı sermayenin 43,6 dolar olduğu görüldü.

Öyle bir gidişat yaşanıyor ki çok yakın zamanda gelen her 2 dolarlık doğrudan yatırımın 1 doları düzeyinde bir tasfiye yaşanacak gibi…

Bu çok vahim bir durum, üstünde uzun uzadıya düşünülmesi gereken bir durum. 

Hem yabancı yatırım çekmekte zorluk yaşa, hatta başarısız ol; hem de daha önce yapılmış yatırımları Türkiye’de tutma başarısı bile göstereme!

Borsa böyle oldukça…

Doğrudan yatırımı tanımlarken şu ayrıntıyı gözden kaçırmamak gerekiyor.

Bir kere her doğrudan yatırım mutlaka yeni yatırım demek değil, sıfırdan yatırım demek hiç değil. Bir tesis komple alınabildiği gibi hisse alımı yoluyla da sermaye getirilebiliyor.

Bu çerçevede borsada yapılan alımlar yüzde 10 sınırı aşıldığı takdirde yabancı sermaye girişi sayılıyor.

Bir yabancı yatırımcının Türkiye’de borsada işlem gören bir şirketin yüzde 10’dan fazla hissesini alması halinde bu döviz doğrudan yatırım çerçevesinde getirilmiş döviz olarak tanımlanıyor.

Dolayısıyla tasfiye kavramı, Türkiye’de kurulu yabancı sermayeli bir şirketin kapısına kilit vurulduğu ya da o şirketin tümüyle el değiştirdiği anlamına gelmiyor. Yabancı borsadaki hisselerini satıp eline geçen parayı yurt dışına transfer ettiği sürece bu işlem de ödemeler dengesinde tasfiye olarak yer alıyor.

Şimdi durup düşünelim… Sermaye piyasası böyleyken, fon vurgunu yabancıları bile etkilemişken, hisse senetlerinin değerine ilişkin dalgalanma böylesine hızlıyken yabancıların Türkiye’den çıkmasında şaşılacak bir yön var mı?

Hakan Güldağ’ın önderliğindeki Nasıl Bir Ekonomi ekibinin hazırladığı kitapta Türkiye İş Bankası eski Genel Müdürü ve Yönetim Kurulu Başkanı, TSKB eski Yönetim Kurulu Başkanı Ersin Özince’nin anlattıkları, yakın tarihten örneklerle ortaya koyduğu görüşleri dikkatimi çekti.

İş Bankası’nı temsilen Yatırım Finansman Yönetim Kurulu Üyeliği de yapmış olan Ersin Özince, söze finans piyasalarının ve borsanın gerekliliğinden girdi:

-          Unutmamak gerekir ki “ulusal devlet” tanımı oldukça ulusal ekonomi ve ulusal sermaye piyasası da olmalıdır. Ulusal mal borsamızın da olması gerekir.

Bu endişelerin tamamının Cumhuriyetimizin Kurucusu Büyük Önder Mustafa Kemal Atatürk’ün olduğunu vurguladı:

-          Çünkü, Atatürk, “Siyasi bağımsızlık, ekonomi bağımsız olmadan olmaz” diyordu. Dolayısıyla sermaye piyasası işleri sadece zarardan, kârdan, başarılı operasyonlardan ibaret değildir. Sermaye soluklu bir piyasa gerektirir.

Finans işlerine kısa vade ile bakmayan kuruluşlara ihtiyaç duyulduğunun altını çizdi:

-          Yatırım Finansman’ın bu kimliği kendisine yakıştırması kadar hakkı olan bir konu yoktur. Çünkü, misyonunu Atatürk’ün “ekonomik bağımsızlık” görüşünden alır. TSKB de aynıdır, İş Bankası Grubu’ndaki sigorta şirketleri de aynıdır. Hepsi Cumhuriyet kurumudur.

Özince, Türkiye’nin özellikle İstanbul Menkul Kıymetler Borsası’nın (şimdiki adı Borsa İstanbul) kurulmasından sonra defalarca güven krizlerine uğradığını anımsattı:

-          Güven krizleri bankacılık alanında da sermaye piyasası alanında da oldu. Türkiye, çok ciddi borsa usulsüzlükleri, sahtekarlıklar yaşadı.

Bunların sadece devletin gösterdiği denetsel çabalarla önlenemeyeceği üzerinde durdu:

-          Bu, halkın gözünde güven, etik değerlerle bağdaşık bir performanstan, uygulamadan çıkartılabilir. Sermaye sıcak para değildir. Bir işe uzun vadeli sonuç almak için konulan bir paradır. Parayı o kuruluşun performansına bakarak koyarsınız.

Krizlerin, skandalların yalnızca bankacılık piyasasına ait olmadığını vurguladı:

-          Borsa tarihinde de banker skandalları, borsa skandalları çoktur. Bu skandallarda o kurumların yöneticilerinin de sorumluluğu olduğunu düşünürüm.

Özince, halen bankacılık sektörünün de sermaye piyasasının da Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (GSYH) ile orantılı “yeterli” denebilecek bir boyutunun olmadığını vurguladı:

-          En az bankacılık sektörü kadar önemli olan sermaye piyasası, gayrimenkul piyasası, birkaç kata katlanmalıdır. Sıcak para bekleyerek olmaz, “Gelsin swap imkanı versin” denilerek olmaz.

“Taşıma suyla değirmen dönmez” deyimini kullandı:

-          Kapitalist veya neokapitalist modeli izleyecekseniz bankacılıktan önce sermaye piyasanız olması gerekir. ABD borsalarının dünyadaki borsalara göre boyutunun ve derinliğinin incelenmesini öneririm. Fersah fersah ötededir.

Bunun bir kültür sorunu olduğunu kaydetti:

-          Eğer Türkiye Cumhuriyeti neokapitalist ya da kapitalist modeli terk etmeyecekse- ki farklı bir model önerebilecek bir bilgim de kastım da yok, kimimizin hoşuna gitmese de bu model izlenmek zorunda- o zaman kapital piyasası lazımdır.

Bu noktada konuyu İstanbul Finans Merkezi’ne (İFM) taşıdı:

-          İFM de tamamen buna dönüktü. Dubai’den çok daha başarılı bir finans merkezine, para ve sermaye piyasalarına sahip olmayı ve herkesin bir liman gibi gelip yükünü indireceği, yenisini alacağı, yatırımını yapacağı bir yer olmayı kastediyorduk.

İFM konusunda şu mesajı verdi:

-          İFM, bir itibar, bir uzun vade tanımıdır. Bunun mutlaka başarılması lazım…

“Yarım Asırlık İmza” kitabı, Yatırım Finansman’ın 50 yıllık öyküsünü anlatmakla kalmıyor, borsanın “vur-kaç”, kısa sürede yüzde 1000’leri aşan kazanç alanı olmadığını, yatırımların uzun vadeli düşünülmesi gerektiğini deneyimli uzman ve yöneticilerin sözleriyle ortaya koyuyor…

Mali sektör, Türkiye’yi ‘tıknefes’ olmaktan öteye götüremeyecek boyutta

TÜRKİYE İş Bankası eski Genel Müdürü ve eski Yönetim Kurulu Başkanı, TSKB eski Yönetim Kurulu Başkanı Ersin Özince, Yatırım Finansman Menkul Değerler’in 50 yıllık öyküsünü içeren “Yarım Asırlık İmza” kitabında mali sektörü şöyle tanımladı:

-          Mali sektör ekonominin kalbi gibidir. Kaynağı alıp devreder, pompalar…

Türkiye’deki mali sektörle ilgili saptamasını paylaştı:

-          Bu henüz Türkiye’yi tıknefes olmaktan öteye götüremeyecek boyutlardadır…

Bu saptamasını örnekledi:

-          Sadece ticari bankacılık sektörüne dönük olarak şirket finanse etmek, uzun vadeli, orta vadeli finansman sağlamaya kalkışmak, gayrimenkul finansmanı yapmaya kalkışmak…

Şu noktanın altını çizdi:

-          Bunların sektörleri henüz oturmamış, derinleşmemişken ticari bankaların orta vadeli kredi vermesi dahi kaynak yapısı nedeniyle imkansızdır. İşte burada aracı kurumlar, tahvil, bono, hisse senedi arzlarıyla bunu yapmalı.

Öncelikle devletin buna uygun yapıyı maddi ve manevi koşullarıyla sağlaması gerektiğini vurguladı:

-          Atatürk’ün söylediği gibi, “Ulusal bağımsızlık, insanımızın refahı amaçlanıyorsa, ulusal ekonomiye ve piyasalara sahip olunması” gerekir. Yatırım Finansman gibi kuruluşların geleceğin inşasında çok rolü vardır.

Özince, şu mesajı verdi:

-          Günün keşmekeşinden kafayı kaldırıp geleceğin kurulması yönünde fikir geliştirilmesi gerekiyor.

Başbakan’dan 13 kez telefon geldi, hiçbirinde istediğini yerine getirmedim

TÜRKİYE Sınai Kalkınma Bankası (TSKB) eski Genel Müdürlerinden, 1990-1995 dönemi Yatırım Finansman Yönetim Kurulu Başkanı Metin Tokpınar, “Yarım Asırlık İmza” kitabında, TSKB Genel Müdürlüğü döneminden çarpıcı anılar aktardı:

• Ben TSKB Genel Müdürü iken bir firmanın yetkilisi veya sahibi geliyor. Ben kendilerine, “Şunu yaparsanız kolaylık gösteririz” diyorum. Odamdan çıkıp asistanımın masasından Başbakanlığı, Süleyman Demirel’in Özel Kalem Müdürünü arayıp bilgi veriyorlardı.
• Ondan sonra bana telefonlar geliyordu. Bir senede 13 telefon geldiği oldu. Hiçbir isteğini yapmadım. Çünkü, yapılabilecek olsa zaten görevimiz gereği yaparız. Nitekim kurallara uygunsa yapmak zaten TSKB’nin de menfaatine.
• Turgut Özal Başbakan iken bana iki defa telefon etti. Kendisine durumu izah ettim, “Metin, anladım. Bu telefonu yok farzet” dedi.
• Bize, yani TSKB’ye bu tutumumuz yüzünden, “kabız müessese” deniyordu. Herkes tarafından böyle davranılmasaydı, banka bugünlere gelemezdi. Şimdi gayet başarılı.

Metin Tokpınar, Reşit Egeli’nin TSKB Genel Müdürlüğü döneminden bir anıyı da paylaştı:

• TBMM’de bir Tahkikat Komisyonu kurulmuştu. TSKB’den biri kolaylıkla kredi alırken, bir başkası alamamış, şikayet etmiş. Konu Süleyman Demirel’in kardeşi ile ilgiliydi.
• Tahkikat Komisyonu üyeleri TSKB’ye geldi. Genel Müdürümüz çalışma koşullarımızı izah etti. Ondan sonra nasıl olduysa bana söz verdiler.
• Ben de, “Yönetim Kurulu kararımızda ‘teminat mektubu geçici de olsa’ diye bir ibare yok. Ama akreditifler açılırken ben Süleyman Demirel’in kardeşinin kurduğu çimento fabrikası için teminat mektubu aldım” dedim.
• Genel Müdürümüz dosyaları getirtti. İsmet İnönü’nün kardeşine de kredi vermişiz. İkisinden de teminat mektubu almışız.
• O zaman hiç unutmuyorum, Tahkikat Komisyonu Başkanı masaya tak tak vurdu, “Arkadaşlar, biz yanlış kapıya gelmişiz” dedi.

4 milyon lira hedefiyle KODA için koşacağız, 8 bin çocuk daha iyi eğitim alacak

ANADOLU Holding’e bağlı Efes Grubu’ndaki yöneticilik günlerinden tanıdığım Tuğrul Ağırbaş’tan “Köy Okulları Değişim Ağı” (KODA) ile ilgili mesaj geldi:

• 4 yıldır gönülden destek verdiğim ve bu yıl 10. yaşını kutlayan binlerce köy öğretmenine ulaşan KODA için birlikte koşuyoruz.
• Bir köy öğretmeninin hayatına dokunalım, yüzlerce çocuğun geleceğini değiştirelim.
• 1 Kasım’da İstanbul Maratonu’nda KODA dostları, destekçi şirketlerin çalışanları ve köy öğretmenleri ile birlikte köy okullarındaki çocuklarımız için koşacağız.

Ağırbaş, KODA ile ilgili şu bilgileri verdi:

• KODA, köylerde göreve başlayan köy öğretmenlerimizin ilk günden itibaren yanında oluyor. Onların mesleki gelişimlerine destek veriyor. İyi eğitim, iyi öğretmenlerle başlar.
• Bir köy öğretmeninin sadece tek bir eğitim programına katılım maliyeti 1700 lira,
• Bir köy öğretmeninin yıllık eğitim maliyetine destek olmak için 10 bin 200 lira,
• 5 öğretmenin yıllık eğitim maliyetine destek olmak için 51 bin 500 lira,
• 15 öğretmenin eğitim maliyetine destek olmak için 153 bin lira bağış yapabilirsiniz.
• Hedefimiz KODA destekçileri olarak 4 milyon lira toplamak ve en az 400 öğretmenizin yıllık eğitimini desteklemek.
• 400 öğretmeni bir yıl desteklemek demek köylerde okuyan 8 bin çocuğun daha iyi eğitim alması demek.
• Destek olmak için: http://ipk.adimadim.org/kampanya/CC150798

Bankacılık sektöründe bilanço dönemi 27 Ekim’de Akbank ile başlıyor. Araştırma raporları sektörde yıllık yüzde 7, ikinci çeyreğe göre ise yüzde 4 seviyesinde net kar daralması beklentisi olduğunu ortaya koyuyor. Sektörde üçüncü çeyrekte takipteki alacak artışı ile düşük kredi büyümesi dikkat çekiyor.

Deniz Yatırım 

Deniz Yatırım Strateji ve Araştırma Bölümü araştırma kapsamlarındaki bankaların toplam net kârının çeyreklik bazda yüzde 5, yıllık bazda ise yüzde 7 oranında azalış göstermesini bekliyor. Deniz Yatırım’ın bilanço beklentilerine göre bu çeyrekte hem özel bankalarda hem de kamu bankalarında net kâr çeyreklik bazda yüzde 4 daralma gösterecek. Yıllık bazda bakıldığında ise özel bankaların net kârında yüzde 13’lük bir daralma tahmin edilirken, kamu bankalarında yüzde 15 oranında artış bekleniyor. Deniz Yatırım analizine göre bu çeyrekte TL kredilerde çeyreklik bazda orta tek haneli artış görülürken yabancı para kredi büyümesi sınırlı kaldı. Yerli özel bankalarda TL kredi büyümesi düşük tek haneli seviyelerde daha sınırlı kalırken, sektördeki büyüme yabancı bankalar ve kamu bankaları öncülüğünde gerçekleşti. Mevduat tarafında ise kredi büyümesi görünümüne paralel seyir izlendi. Sektör genelinde ikinci çeyrek itibarıyla başlayan kredi kalitesindeki bozulma eğilimi bu çeyrekte de devam etti.

Kârlılık tarafında ise fonlama maliyetlerindeki gerilemenin etkileri üçüncü çeyrek döneminde kısmen hissedilecek. TCMB’nin ağustos sonlarında 1 Mart’ta ara verdiği 1 hafta vadeli repo ihalelerine yeniden başlamasıyla mevduat maliyetlerinin gerilemesine paralel olarak TL spreadlerde genişleme yaşanmasını ve buna bağlı olarak net faiz marjında iyileşme öngörüldü. Net ücret ve komisyon gelirleri artış eğilimini sürdürmekle birlikte, kredi büyümesindeki sınırlamalara paralel olarak bu artışın hızı yavaşladı. Operasyonel giderlerin yıllık bazda enflasyonun hafif üzerinde artış kaydetmesini beklerken, takipteki kredi oranındaki artış beklentilerine paralel olarak karşılık giderlerinin kârlılık üzerinde baskı yaratması bekleniyor.

Garanti BBVA Yatırım 

Kurum kapsamındaki bankalar için çeyreklik bazda yüzde 10 net kar daralması öngörüyor. Kredi-mevduat makasında yaklaşık 250 baz puanlık artışa rağmen artan swap maliyetleri sonucu net faiz marjlarında yatay bir görünüm yaşanan çeyrekte zayıf büyüme komisyon gelirlerini baskıladı. Yine fonlamanın normalleşmesi üçüncü çeyrek verilerine kısmen yansıdı artan takipteki alacak girişleri nedeniyle karşılık giderlerindeki yükseliş sektörün temel baskı unsuru olmaya devam etti. Ekim ayında piyasada beklenen faiz indirimi ile birlikte, bankalarda dördüncü çeyrekte önemli bir marj toparlanması bekleyen Garanti BBVA Yatırım risk maliyeti tarafında ise temkinli görüşünü devam ettiriyor.

Ak Yatırım 

Kurum dönem başındaki beklentinin aksine bankacılık sektöründe karlılığın yatay kalacağını vurguladığı raporunda TCMB’nin normalleşmesinin net faiz marjına etkisinin sınırlı kaldığını belirtti. Kurum bankacılık sistemi sorunlu kredi hacmindeki büyümenin üçüncü çeyrekte önceki çeyreğe göre yüzde 50’nin üzerinde olduğunu ve artış tutarının 145 milyar TL ve sorunlu kredi hacminin 917 milyar TL’ye ulaştığını dile getrdi. Üçüncü çeyrekte özellikle kamu bankalarının sorunlu kredilerindeki büyümenin daha belirgin olduğu kaydedilen analize göre sektör genelinde kredi risk maliyetinin de 20-50 baz puan artışla ortalamada 300 baz puana yaklaştı. Bu çeyrekte banka kârlarını baskılayan bir diğer unsur da temmuzda yapılan personel maaş düzeltmeleri oldu.

Gedik Yatırım 

Kurum analizine göre bankacılık sektöründe zayıf bir üçüncü çeyrek geride bırakıldı. Gedik Yatırım uzmanları zayıflığın temel nedeni olarak net faiz marjları üzerindeki baskının devam etmesini ve artan risk maliyetlerini gösterdi. Dördüncü çeyrekte ise kredi mevduat makasında ağustosta normalleşmeye başlayan TCMB’nin etkisinin görülmesini öngören analistler rapor kapsamındaki bankaların üçüncü çeyrekte çeyreklik bazda yüzde 4, yıllık bazda ise yüzde 6 net kar gerilemesi bekliyor.

Merkezi yönetim bütçesi bu yıl ocak-eylül döneminde 13 trilyon 565 milyar liralık harcamaya karşılık elde edilen 11 trilyon 833 milyon liralık gelirle birlikte, 1 trilyon 732 milyar liralık açık verdi. Bu dönemde faize 2 trilyon 248 milyar lira harcanırken, tarımsal desteklemelere yapılan harcama 114 milyar lira, yatırımlara yapılan harcama ise 583 milyar lirada kaldı. 2 trilyon 248 milyar liralık faiz harcamasının 1 trilyon 684 milyar liralısı devlet tahvili, 85 milyar lirasını hazine bonosu ödemeleri oluşturdu.

Dış borç faizine 248 milyar ödeme 

Ocak-eylül döneminde dış borç faizine ise 248 milyar 177 milyon lira ödeme yapıldı. Bunun 207 milyar lirası dolar, 40.2 milyar lirası da Euro cinsi borç faiz giderlerinden kaynaklandı. Bu dönemde kira sertifikası giderlerinin toplamı 174 milyar 368 milyon lira olurken, bunun 137.8 milyar lirası TL cinsinden kira sertifikası, 36.5 milyar lirası da döviz cinsi kira sertifikası giderlerinden oluştu. Ocak-Eylül döneminde sosyal güvenlik kurumlarına 699 milyar liralık hazine yardımı yapıldı. Bunun 412 milyar lirasını SGK’ya emeklilik devlet katkısı ödemeleri oluştururken, 230 milyar lirasını da SGK’ya sağlık devlet katkısı ödemeleri oluşturdu.

Tarımsal destekler 114 milyar lirada kaldı 

Bu yıl ocak-eylül döneminde tarımsal destekleme kaleminden 114 milyar liralık ödeme yapıldı. Bunun 26 milyar lirası hayvancılık destekleri, 84 milyar lirası da bitkisel üretim desteklerinden oluştu. Bu dönemde sermaye transferi kaleminde 1 trilyon 32 milyar liralık ödeneğin 583 milyar liralık kısmı kullanıldı. Bunun 579 milyar 367 milyar lirası yurt içi sermaye transferi kalemine harcandı. Belediyelerin altyapılarının desteklenmesi amacıyla uygulanan BELDES projesine hiç harcama yapılmazken, köylerin altyapısını destekleyen KÖYDES projesine sadece 4 milyar liralık harcama yapıldı. Sermaye transferinin tamamına yakını yani 575 milyar liralık kısmı diğer sermaye transferi kalemine yapıldı.

Gereken 853 milyar, ayrılan 167 milyar 

Yürürlükteki 5488 sayılı Tarım Kanunu’nun ‘Tarımsal desteklemenin finansmanı’ başlıklı 21’nci maddesine göre tarımsal desteklemenin finansmanı bütçe kaynaklarından veya dış kaynaklardan sağlanabiliyor. Bütçeden ayrılan kaynak ise GSMH’nın yüzde 1’inden az olamıyor. Ancak Tarım Kanunu yürürlüğe girdiğinden bu yana hiçbir zaman tarımsal destekleme bütçesi GSMH’nın yüzde 1’i kadar olmadı. Örneğin tahminlere göre 2026 yılında 85 trilyon 346 milyon lira büyüklüğündeki GSMH’nın yüzde 1’i 853.5 milyar lira düzeyinde bulunuyor. Ancak bu yıl bütçeden tarımsal destekleme için ayrılan tutar ise sadece 167 milyar 634 milyon lira düzeyinde bulunuyor.

Yeni projelere imza atanlar arasında GİRVAK  mezunlarından Mardinli iki yakın arkadaş Robin Asker ve Muhammet Gültekin dikkat çekiyor. Asker 2017 yılında, Gültekin ise 2018 yılında ise Türkiye Girişimcilik Vakfı’na (GİRVAK) Fellow olarak seçilmişler. Vakfın kendi fellow’ları için düzenlediği vizyon-ilham buluşmaları olan "FellowUp" serisi, ikili için dönüm noktası olmuş. İzledikleri örneklerden yola çıkarak kendi kentlerinde aynı ruhu canlandırmayı hayal etmişler. MardinUp adını verdikleri etkinlikle “Dünyayı Mardinleştirmek” niyetiyle yola çıkmışlar.  

Onların hayalini hayata geçiren Türkiye Girişimcilik Vakfı 4 yıldır Mardin’e büyük bir canlılık getiren MardinUp’ı düzenliyor. Sina Afra’nın verdiği bilgiye göre, girişimciler, iş dünyası temsilcileri, farklı alanlardan uzmanların bilgi ve deneyimlerini aktardıkları etkinlik bugüne kadar  farklı şehirlerden 470 katılımcıyı gençlerle buluşturdu. Etkinliklere 3 bine yakın genç katıldı.

Farklı perspektiflerden ortak bir zemine

Bu yıl dördüncü kez Mardin Yay Grand Hotel’de düzenlenen MardinUp’ın teması “Görünenin Ötesinde”ydi. GİRVAK ekipleri alışılmış düşünce kalıplarının ötesine geçmeyi, farklı bakış açılarını bir araya getirmeyi ve disiplinler arası etkileşimin oluşturabileceği yeni fırsatları değerlendirmeyi merkeze alan bir içeriğe imza attılar. Konferansta Türkiye’nin önde gelen fon yöneticileri, girişimcileri ve C-level yöneticilerinden oluşan 120 kişilik özel bir heyet Mardin’de ağırlandı.

Geçen yıl olduğu gibi, bu yılki etkinliğe de yoğun bir ilgi vardı. Yaklaşık 700 katılımcının izlediği zirvede panellerde ekosisteminin farklı boyutları ele alındı. Gençlerin ulusal ağlara erişimi, staj ve mentorluk bağlantıları kurması ve yerelde bir "giveback" (toplumdan aldığını geri verme) kültürünün yeşermesi hedefiyle paneller ve doğrudan temas alanları kurgulandı.

Öncelik insan unsurunda

4. MardinUp buluşmasında doğal olarak girişim öyküleri, yapay zeka, teknoloji, kaynak kullanımı, büyüme stratejileri gibi konular üzerinde duruldu. Ancak, tüm konuşmaların ortak noktası bireyin dayanıklılığı, yılmadan yoluna devam edecek enerjiyi bulma gücü oldu. Zorlukları aşmak için doğru birlikte çalışmanın ve ekip kurmanın şart olduğu, hiç kimsenin tek başına başarılı girişimci olamayacağı vurgulandı.

Muhammed Gültekin’in moderatörlüğünde “Bir Startup Kurmak mı, Büyütmek mi Zor?” başlıklı panelde Sina Afra girişimcilik için en önemli unsurun  insan faktörü olduğunun altını çizdi.  “Girişimciliğin İki Yüzü: Kurum İçinden, Sıfırdan” panelinde Pelin Akın Özalp ve Koray Bahar, Kaan Kayabalı’nın moderatörlüğünde girişimcilik deneyimlerini aktarırken insan faktörünü ön plana aldılar.  

“Geleceğin Kooperatifleri” panelinde Naciye Özdemir ve Emel Duman, Gökçe Müftüoğlu Çapa’nın moderatörlüğünde kooperatifçilik, ortak üretim ve yerel kalkınma konularına değindiler. Her iki girişimci  de en olumsuz durumlarda bile cesaretlerini  yitirmediklerini, faydalı olmak için yola çıkan insanların dayanma güçlerinin de yüksek olduğu ifade ettiler. 

“Kadın Girişimciliği: Fikirden Büyümeye” başlıklı panelde Gökhan Akar’ın moderatörlüğünde konuşan  Dilara Koçak, meslek hayatı boyunca karşılaştığı zorlukları eğitimle aşabildiğini anlattı. Mezuniyeti sonrasında pek çok yeni eğitim programlarına katılan Koçak, The Good Wild  markasını yaratma sürecinde de eğitime devam ettiğini söyledi.

Mehru Öztürk’ün moderatörlüğünde düzenlenen “Bir Yerden Başlamak: Yerelden Doğan Değişim Hikâyeleri” panelinde ise Mine Ekinci, Deniz Toprak ve Abdulkadir Ökten, yerel ve bireysel girişimlerin toplumsal dönüşümdeki rolünü anlattılar.

MardinUp’ın bu yılki buluşması Türkiye İş Bankası’nın desteğiyle iyzico, Figopara,– Mardinliler Eğitim ve Dayanışma Vakfı (MAREV), TeklifimGelsin, Hüseyinoğulları Group ve Hacışakiroğulları Group’un eş sponsorluğunda gerçekleştirildi. Etkinliğe; İstanbul Portföy, Yıldız Ventures, MARS, The Good Wild, Yenir, Uludağ İçecek, Horus, The Purest Solutions, Aposto, Bundle, Sertifier, Onedio, Mynet, Cercis Murat Konağı, Zamarot 1890, Imprimé ve Dört Yedi katkı verdi.

Mardinli gençler girişimciliği kariyer alternatifi olarak görmeye başladı

Askar ve Gültekin’e MardinUp’ın kentte yarattığı etkiyi sordum. Mardin’deki gençlerin artık geleneksel kamu veya memuriyet odaklı kariyer kalıplarının dışına çıkarak girişimciliği gerçek ve ulaşılabilir bir kariyer alternatifi olarak gördüklerini söylediler. Ve eklediler… “Programlarımızın ardından kendi yerel girişimini kuran, teknoloji ve yaratıcı sektörlerde iş üreten ve aynı zamanda sivil toplum aktivisti/gönüllüsü olarak şehrine sorumluluk duyan yeni bir genç kuşak yetişiyor.”

Bir de örnek verdiler. MardinUp’a katılan gençlerden Bünyamin Çelik, edindiği vizyon ve cesaretle yeni adımlar atarak Türkiye Girişimcilik Vakfı’nın (GİRVAK) Fellow programına seçilmiş. 

Midyat yerel yönetiminden MardinUp’a destek

MardinUp programı yalnızca Mardin merkezle sınırlı tutmayıp bölgenin çok katmanlı yapısını göstermek ve yerel kalkınmaya dokunmak amacı taşıyan bir oluşum.  GİRVAK heyeti ve misafirleri,  her yıl olduğu gibi bu yıl da konferans sonrasında Mardin’i ve Midyat’ı ziyaret etme fırsatı buldular. 

Konuklar Midyat Kaymakamı Mehmet Kaya ve Midyat Belediye Başkanı Veysi Şahin tarafından ağırlandı. GİRVAK Yönetim Kurulu Başkanı Sina Afra ile Belediye Başkanı Veysi Şahin karşılıklı plaket takdiminde bulunarak yerel yönetim ve sivil toplum birlikteliğini vurguladılar. 

Shamas Otel bünyesinde, Şef Yunus Emre Akkor’un imzasıyla açılan Noora Restoran’da bölgenin kadim mutfak kültürünü yansıtan özel bir öğle yemeği deneyimi sunuldu. Programın finalinde, dünyanın en büyük yeraltı şehirlerinden biri olarak gösterilen Midyat Yeraltı Şehri (Matiate), Belediye Başkanı Veysi Şahin’in mihmandarlığında, heyet için alınan özel izinler ve uzman refakatçiler eşliğinde gezildi.

Mardin’de kalmaya devam eden konuklarla Eski Mardin sokaklarında hızlandırılmış bir kültürel kent yürüyüşü gerçekleştirildi. Konuklara yalnızca tarihi taş binalar değil; Robin Askar ve Muhammed Gültekin’in çocukluklarından bu yana ilham aldıkları büyüklerinden dinledikleri anılar, kadim öyküler ve şehrin çok dilli, çok dinli ortak hafızası aktarıldı.

Mardinli genç GİRVAK’lılar dünyayı olmasa da ziyaretçileri Mardinlileştirmeyi başardılar. Toplantıya katılan herkes en kısa zamanda bölgeye tekrar gelme dileğiyle ayrıldı. Etkinliğe katılan gençler de, yerel yönetim de ilgiden çok memnun olduklarını dile getirdiler. 

Türk halı sektörü, dünya genelinde yaşanan jeopolitik gerginliklere ve taşımacılık krizlerine rağmen üretim gücünü korumaya devam ediyor. Yılın 9 aylık diliminde 186 ülke ve serbest bölgeye ulaşılarak 391 milyon 984 bin metrekare halı satışı gerçekleştirildi; bu sevkiyatlardan toplam 2 milyar 17 milyon 127 bin dolar döviz girdisi elde edildi. Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM) verilerinden derlenen bilgilere göre, sektör ihracatında en büyük payı 1 milyar 563 milyon 158 bin dolarla makine halıları aldı. Makine halılarını 351 milyon 666 bin dolarla tufte halılar, 92 milyon 196 bin dolarla el halıları ve 10 milyon 107 bin dolarla kilimler takip etti.

Türkiye’nin halı ihracatında Amerika ilk sırada

Bölgesel bazda en fazla dış satış 605 milyon 608 bin dolarla Amerika kıtası ülkelerine yapıldı. Orta Doğu 515 milyon 330 bin dolarla ikinci sırada yer alırken, Avrupa ülkeleri 331 milyon 741 bin dolarla üçüncü sırada kendine yer buldu. Ülke bazındaki sıralamada ise ABD, yüzde 16,6'lık artış ve 448 milyon 37 bin dolarlık hacimle liderliğini korudu. ABD’yi yüzde 9,4 artış ve 181 milyon 323 bin dolarla Suudi Arabistan, yüzde 23,4 artış ve 114 milyon 187 bin dolarla İngiltere takip etti.

"Lojistik ve maliyet engelleri olmasaydı yüzde 15 daha yukarıda olurduk"

TİM Halı Sektör Kurulu Başkanı İskender Kaplan, yaptığı değerlendirmede, sektörün tüm küresel olumsuzluklara rağmen geçen yılki ihracat seviyelerini muhafaza ettiğini vurguladı. Normal şartlarda yüzde 15 ile 20 arasında bir artış öngördüklerini ancak Hürmüz Boğazı'ndaki gelişmeler ve Ukrayna-Rusya Savaşı başta olmak üzere jeopolitik krizlerin bu ivmeyi sınırladığını belirten Kaplan, şu değerlendirmelerde bulundu: "Halı sektörü olarak her zaman büyüme odaklı çalışıyoruz. Ancak hammadde, emtia ve en önemlisi lojistikte yaşanan büyük sıkıntılar olmasaydı, bugün en az yüzde 15 daha artı da olurduk. Yaşanan aksaklıklar nedeniyle başlangıçta 3,5 milyar dolar olarak koyduğumuz yıl sonu ihracat hedefimizi aşağı yönlü revize etmek zorunda kaldık."

Konteyner fiyatları 10 bin dolara fırladı, sınırda tırlar bekliyor

Sevkiyatlarda yaşanan darboğazların maliyetleri tırmandırdığına işaret eden Kaplan, özellikle Orta Doğu hattındaki taşımacılık krizine dikkat çekti. Daha önce Katar, Dubai, Umman ve Kuveyt'e konteyner ile yapılan sevkiyat maliyetlerinin 1.500 dolardan 10 bin dolara kadar yükseldiğini belirten Kaplan, Suudi Arabistan üzerinden yapılan karayolu taşımacılığında transit vize işlemlerinde yaşanan sorunların sevkiyatları doğrudan aksattığını ifade etti. Çok sayıda tırın sınır kapılarında beklediğini, depoların dolduğunu ve bu tıkanıklıkların üretim sahnesi ile ihracat temposunu da olumsuz etkilediğini sözlerine ekledi.

Rusya’ya deniz yoluyla ihracatın aksaması ve Macaristan üzerinden Avrupa’ya geçişte kullanılan transit belgelerinin tükenmesi, yaş meyve sebze ihracatçısının önündeki iki önemli sorun olarak öne çıktı.

Türkiye Meyve Sebze Mamulleri Sektör Kurulu Başkanı Hayrettin Uçak, Rusya’ya deniz yoluyla sevkiyat yapılamamasının ürün fiyatlarını baskıladığını belirtirken, Ege Yaş Meyve Sebze İhracatçıları Birliği Yönetim Kurulu Başkanı Cengiz Balık da Macaristan transit belgelerinin ekim ayı başında tükenmesinin narenciye başta olmak üzere yaş meyve sebze ihracatında yeni bir lojistik krizi yarattığına dikkat çekti. İki başlık, 19 Ekim 2026’da İzmir Gümüldür’de düzenlenen Satsuma Mandalina Hasat Töreni’nde gündeme geldi.

Mandalinada bu yıl rekoltenin geçen yıla göre yüzde 10-20 civarında artmasının beklendiğini belirten Balık, “Bu sezonda önceliklerimiz nettir. Kalıntı mevzuatına tam uyum, iyi tarım uygulamalarının yaygınlaşması, gümrük süreçlerinin kesintisiz işlemesi ve alıcılara zamanında, güvenilir sevkiyat yapılması gerekiyor. Bunlar gerçekleştirildiğinde ihracat çok daha kolay ve sürdürülebilir hale geliyor. Birlik olarak uluslararası fuarlar, ticaret heyetleri ve tanıtım faaliyetleriyle pazarlarımızı genişletmek için çalışmalarımızı sürdürüyoruz” dedi.

Hayrettin Uçak: En büyük ihracat pazarımız Rusya’da ihracatta sorun bizi olumsuz etkiliyor

Rusya’ya deniz yoluyla ihracat yapılamamasının yaş meyve sebze ürünlerinde fiyatları olumsuz etkilediğini belirten Uçak, “Şu anda Rusya’ya deniz yoluyla ürün gönderemediğimiz için üzüm, narenciye ve erik gibi ürünlerimiz bu pazara ulaşamıyor. Bu nedenle fiyatlar olması gereken seviyede değil. Bakanlıklarla görüşmeler yaptık ancak henüz kesin bir yanıt alamadık. Rusya’nın İzmir’deki temaslarıyla da görüşmeler gerçekleştirildi fakat henüz net bir tarih verilmedi. Karayoluyla sevkiyat yapabiliyoruz ancak bu yöntem maliyetleri artırıyor ve zaman kaybına yol açıyor. Deniz yolunun bir an önce açılmasıyla ürünlerimizin değerini bulacağını düşünüyoruz” dedi.

Cengiz Balık: Macaristan geçiş belgeleri ekimde tükendi

Yaş meyve sebze ihracatında en büyük ihraç pazarları olan Rusya Federasyonu’na savaş nedeniyle gemi yolunun kapalı olduğunu, Avrupa Birliği’ne ihracatta Macaristan üzerinden gidecek araçlar için Dozvala Belgesi kotasının dolması nedeniyle sorunlar yaşandığını ihracatta aksama yaşanmaması için iki güzergahtaki lojistik sorunlarının çözülmesi gerektiğini, aksi takdirde ihracatta kayıplar yaşanabileceğini vurgulayan Balık, “Macaristan’ın sağladığı geçiş belgeleri normal yıllarda aralık ayına kadar yeterken bu yıl ekim ayının başında tükendi. Bakanlığımızın girişimleriyle 10 bin ek geçiş belgesi sözü alındı ancak henüz ulaşmadı. Günlük yaklaşık 500 belge kullanıldığı düşünüldüğünde bu miktar yalnızca 20 günlük ihtiyacı karşılayabilir. Yıl sonuna kadar üç ay bulunurken sorunun yeniden yaşanması riski var. Bu nedenle geçiş belgelerinin yaş meyve sebze ve analiz gerektiren ürünleri taşıyan araçlara öncelikli olarak ayrılması gerekiyor. Aksi halde ihracatçılarımız yeniden ciddi sıkıntılarla karşılaşabilir” dedi.

Elektrikli araçların yaygınlaşmasıyla enerji, yazılım ve şarj altyapısında yeni yatırım alanları ortaya çıkarken, iş dünyasının dönüşümde üstleneceği rol de önem kazanıyor. Ege Genç İş İnsanları Derneği (EGİAD) ve Aydem Enerji iş birliğiyle düzenlenen seminerde, elektrikli araç ekosisteminin sunduğu fırsatlar ve şirketlerin yeni iş modelleri geliştirme potansiyeli ele alındı.

EGİAD Yönetim Kurulu Başkan Vekili Mert Hacıraifoğlu’nun açılış konuşmasıyla başlayan seminer, EGİAD üyeleri ve iş dünyası temsilcilerinin katılımıyla gerçekleştirildi. Etkinlikte Aydem Enerji Perakende Grubu Satış Direktörü Sarper Saraçoğlu ve Aydem Plus Proje ve Operasyon Müdürü Ahmet Say, elektrikli araç ekosisteminin mevcut durumunu, şarj teknolojilerindeki gelişmeleri, enerji altyapısının dönüşümünü ve sektörler arası yeni iş birliği olanaklarını değerlendirdi.

Dijital, yeşil ve toplumsal dönüşümün şirketlerin rekabet gücünü, yatırım kararlarını ve iş modellerini yeniden şekillendirdiğini belirten EGİAD Yönetim Kurulu Başkan Vekili Mert Hacıraifoğlu, elektrikli araçların yalnızca bir otomobil teknolojisi değil, enerji, yazılım, batarya, veri ve şarj altyapısını kapsayan geniş bir ekonomik ekosistem olduğunu söyledi. Türkiye’nin güçlü üretim ve ihracat altyapısının bu alanda önemli fırsatlar sunduğuna dikkat çeken Hacıraifoğlu, “Asıl mesele, bu dönüşümde ne kadar hızlı kullanıcı olduğumuz değil, ne kadar söz sahibi olabileceğimizdir. Batarya teknolojileri, enerji depolama sistemleri, şarj altyapısı, akıllı şebekeler, filo yönetimi ve yazılım çözümleri şirketlerimiz açısından yeni yatırım ve girişim fırsatları sunuyor” dedi.

Elektrikli araç kullanımının yaygınlaşmasıyla enerji sektöründe şarj altyapısı, enerji maliyetlerinin yönetimi ve yeni hizmet modellerinin önem kazandığını belirten Aydem Enerji Perakende Grubu Satış Direktörü Sarper Saraçoğlu ve Aydem Plus Proje ve Operasyon Müdürü Ahmet Say, elektrikli mobilitenin yalnızca elektrik tüketimiyle sınırlı kalmadığını, altyapı yatırımlarından operasyonel süreçlere uzanan yeni bir değer zinciri oluşturduğunu ifade etti. Seminerde işletmelerin elektrikli araçlara geçiş süreçleri ve şarj çözümlerindeki gelişmeler de ele alınırken, dönüşümün şirketlere operasyonel verimlilik, sürdürülebilirlik ve maliyet yönetiminin yanı sıra yeni ticari fırsatlar sunduğuna dikkat çekildi.

Ege Bölgesi’nin ihracatı 2026 yılının ocak-eylül döneminde geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 3,4 artarak 33 milyar 132 milyon dolara ulaştı. Eylül ayında yüzde 15,5’lik artışla 3 milyar 949 milyon dolarlık ihracat gerçekleştiren bölge, aylık bazda Cumhuriyet rekoru kırdı.

Ege Bölgesi’nin eylül ayında ihracatta daha başarılı bir grafik ortaya koyduğu bilgisini veren Ege İhracatçı Birlikleri Koordinatör Başkanı Muhammet Öztürk, 2025 yılı eylül ayında 3 milyar 418 milyon dolar ihracat yapmışken, 2026 yılı eylül ayında yüzde 15,5 artışla 3 milyar 949 milyon dolar dövizi Türkiye’ye kazandırdıklarını belirtti. Öztürk, “Eylül ihracatı Ege Bölgesi’nin aylık bazda cumhuriyet rekoru olarak kayıtlara geçti. Bundan sonraki hedefimiz aylık bazda 4 milyar dolar barajını aşmak. Eylül ayı verileri 2026 yılının son çeyreği için umutlarımızı artırdı” diye konuştu.

İzmir’in 17 milyar 613 milyon dolarlık ihracatla Ege Bölgesi'nde liderliğini sürdürdüğünün altını çizen Öztürk, İzmir’in Türkiye genelinde üçüncü sıradaki yerini koruduğunu, Balıkesir’in de ihracatını yüzde 18,4 artırarak 1 milyar 854 milyon dolardan 2 milyar 195 milyon dolara taşıdığını ve Ege Bölgesi’nde ihracat artış rekortmeni olduğunu vurguladı.

“Manisa, 5 milyar 159 milyon dolarlık ihracatla ikinci sırada yer almayı sürdürdü” ifadelerini kullanan EİB Koordinatör Başkanı Muhammet Öztürk, “Denizli ise yüzde 14,7'lik artışla ihracatını 3 milyar 869 milyon dolara taşıyarak bölgenin üçüncü büyük ihracatçı ili oldu” dedi.

Öztürk Ege Bölgesi’ndeki illerin ihracat performanslarını şöyle özetledi; “Aydın'ın ihracatı yüzde 4,6 artışla 1 milyar 466 milyon dolar olarak gerçekleşti. Muğla yüzde 13,8 artışla 1 milyar 157 milyon dolara, Kütahya yüzde 7,3 artışla 776 milyon dolara, Uşak ise yüzde 12,2 artışla 345 milyon dolara ulaştı. Afyonkarahisar'ın ihracatı ise ilk dokuz ayda yüzde 18,4 düşüşle 551 milyon dolara geriledi.”

“Döviz dönüşüm desteğinde yanlıştan dönülmeli”

Türk ihracatçısının yüksek faiz, yüksek enflasyon ve düşük döviz kuru nedeniyle zor bir süreçten geçtiğinin altını çizen Öztürk, “2026 yılında yakın coğrafyamızdaki jeopolitik riskler, petrol fiyatlarındaki artışlar maliyetlerimizi çok artırdı. İhracatımızda döviz gelirlerimiz

artıyor gözükse de miktar bazında ihracatımız artmıyor, başka bir ifadeyle imalatta çarklar yavaşlıyor. Bu veriler yalancı bahar algısı oluştursun istemiyoruz. İSO Türkiye İhracat Pazarları İklim Endeksi eylülde 53,2’ye yükseldi. Bu veri son 52 ayın en yüksek düzeyine işaret ediyor. Bu veri ihracat pazarlarındaki talep koşullarında görülen iyileşmenin üst üste beşinci ay hız kazandığını da ortaya koyuyor. İSO Türkiye İhracat Pazarları İklim Endeksi, Türk imalat sanayinin en büyük 10 ihracat pazarından dokuzunda üretim artışını gözler önüne seriyor. Türk ihracatçısına can suyu verildiği takdirde 2027 yılında dünyadaki talep artışını fırsata çevirebiliriz. İhracatçılar olarak yüzde 3 olarak uygulanan döviz dönüşüm desteğinin artmasını bekliyorken destek tutarı çoğu ihracatçımız için yüzde 1 seviyelerine geriledi. Bu hatadan hızlıca dönülmesini bekliyoruz” dedi.

-Richard Rohr

Sık sık atıfta bulunduğumuz Carl Jung ve Dr. Iain McGilchrist’in fikirlerini neden bu kadar önemsiyoruz?

İkisinin de ama özellikle Jung’un dünya görüşüne dair temel anlayışım şöyle: Siz sadece bilinçli egonuzdan ibaret değilsiniz; daha büyük daha eski ve daha zeki bir şey işleri zaten yönetmekte. Üstelik bu güç, sizi konfordan ziyade bütünlüğe doğru yönlendirebilir. Jung, bu daha büyük zekaya “Self” adını vermiş: egomuzun yalnızca küçük bir parçasını oluşturduğu, ruhsal yapının düzenleyici bütünlüğü durumu. Siz isteseniz de istemeseniz de, sizi yeniden dengeye çeker. Bilinç dışı size karşı çıktığında ortaya çıkan gerilimi koruyabilmenin önemli olduğunu söylemekte fayda var. Bu gerilim, taraflardan hiçbirinin tek başına yaratamayacağı üçüncü bir unsuru ortaya çıkarabilir. Bu da kaçınılmaz olarak, reddetmeyi tercih edeceğiniz yönlerinizi bütünleşme sürecine dahil etmenizi gerektirir çünkü bütünlük, karanlık yanımızı da kapsamak zorunda olarak görülebilir.

Geçen hafta Pazartesi ifade ettiğimiz gibi global piyasalar için daha temkinli duruşumuzu koruyoruz.

Artan yapay zeka endişeleri, ABD enflasyonunun yüksek seyretmesi, Avrupa'da riskten kaçınma eğiliminin yeniden canlanması ve yüksek enerji fiyatları nedeniyle küresel risk baskıları yoğunlaşıyor. Giderek artan beklentiler ile fiili iş performansı arasındaki uçurumun haklı gösterilmesi zorlaştıkça, yapay zeka düzeltmesi derinleşiyor. OAT'deki bozulma, risk primi bulaşması, döviz kuru baskısı ve yerel faiz oranlarındaki oynaklık yoluyla Orta ve Doğu Avrupa'ya da sıçradı. Avrupa'daki duyarlılığın daha da bozulması, yüksek beta katsayılı Orta ve Doğu Avrupa para birimleri için aşağı yönlü riskler oluşturuyor.

Geçen hafta bir kısmını geri verdiyse de dünyada sadece nominal değil reel faizler de yükseldi. Hatta yükselişin önemli bir kısmı reel faizlerden geldi. ABD, Avrupa ve Japonya'daki mali genişleme, çok önemli bir yapay zeka yatırım patlamasıyla çarpıştı ve piyasaları küresel mali krizden bu yana büyük ölçüde eksik olan bir şeyle yüzleşmeye zorladı: Gerçek sermaye kıtlığı.

Tahvil piyasası sermayenin fiyatını yükselttiğine göre, ilk önce kim bundan etkilenecek? Sanırız şöyle bir varsayımda bulunmak yanlış olmaz: Daha yüksek gerçek faiz oranlarının özel talebi yavaşlatmaya ve yapay zeka ekosisteminin en sermaye yoğun kısımlarını zorlamaya başlayacak ancak bu, bono faizlerinin hızlı gerilemesi veya eski seviyelerine gelmesine yetmez.

Yapay zeka, ABD büyüme öyküsünün bir kısmını açıklayabilir fakat hükümetler küresel sermaye talebinin yapısal bir kaynağı olmaya devam ediyor. Özel yatırım ertelenebilir. Devlet borçlanması, savunma taahhütleri ve yeniden finansman ihtiyaçlarını ertelemek çok daha zor olarak görülür. Dolayısıyla borçlanma ihtiyaçları yüksek kalmaya devam edecek.

Küresel tahvil piyasasındaki satış dalgası sadece enflasyonla ilgili bir hikaye değildi. Aksine, ABD güçlü nominal büyümeye rağmen büyük bütçe açıkları veriyor. Avrupa, en iyi ihtimalle savunma, enerji güvenliği ve altyapı harcamalarını artırırken, diğer durumlarda piyasa tarafından dayatılan mali genişleme sınırlamalarıyla karşı karşıya kalıyor. Japonya, faiz rejimi normalleşirken önemli devlet finansmanı ihtiyaçlarıyla karşı karşıya. Aynı zamanda, büyük ölçekli şirketler yarı iletkenler, veri merkezleri, enerji üretimi ve iletimini kapsayan olağanüstü bir yatırım döngüsüne girdiler.

Çok fazla borçlu aynı tasarruf havuzunun peşinde. Sonuç, daha yüksek reel faiz oranları oldu. Piyasalar, hükümetleri ve şirketleri aynı anda finanse etmek için daha yüksek bir getiri talep etti. Bugün, tartışma değişkenlik gösteriyor gibi görünüyor. Soru, reel faiz oranlarının neden yükseldiğinden, şimdi bu durumda ne olacağına dönüşüyor.

Son fiyat hareketleri, piyasaların enflasyon ve arz endişelerinin yanı sıra büyüme ve bulaşma risklerini de ele almaya başladığını gösteriyor. Güçlü enflasyon verilerine rağmen uzun vadeli tahvil getirileri gerilerken, yapay zekâ bağlantılı hisse senetleri ve büyük ölçekli şirket kredilerinin bazı bölümleri zayıfladı. Piyasalar bir yerde ekonomilerin ve şirketlerin mevcut sermaye maliyetini karşılayıp karşılayamayacağını test ediyorlar diyebiliriz.

ABD'deki yüksek getiri oranlarının gerekçelerinden biri, olağanüstü güçlü nominal büyüme ancak piyasalar giderek artan bir şekilde, yapay zekanın büyüme beklentilerindeki iyileşmenin orantısız bir payını oluşturup oluşturmadığını test ediyor gibi görünüyor.

Yapay zeka hiçbir zaman sadece bir hisse senedi teması olmadı. Daha güçlü sermaye harcamaları, kurumsal ihraçlar, veri merkezi inşaatı, enerji talebi, altyapı yatırımları, verimlilik iyimserliği açıklaması haline geldi.

Bu, bir döngü yarattı:

1. Yapay zeka iyimserliği yatırımı ve sermaye talebini artırdı.2. Yatırım, nominal büyümeyi ve ABD'nin istisnai durumunu destekledi.
2. Güçlü nominal büyüme ve sermaye kıtlığı, reel faiz oranlarını yükseltti.
3. Daha yüksek reel faiz oranları, finansman maliyetlerini ve ROI eşik oranlarını yükseltti.
4. Bu daha yüksek eşik oranları, yapay zeka değerlemelerini, krediyi ve sermaye harcamalarını sorgulamaya başlayacak.

Beklenen getirilerin, yatırımın ölçeğini, zamanlamasını ve finansman gereksinimlerini haklı çıkaracak kadar hızlı bir şekilde gelip gelmeyeceğini test ediyor. Yapay zekâ altyapısının üç yıl yerine on yılda geliştirilmesi, sonunda benzer bir altyapı stoğu oluşturabilir ancak bu, kısa vadede sermayeye olan talebin çok daha az olacağı, nominal büyümeye daha az destek verileceği ve reel faiz oranları üzerinde daha az yukarı yönlü baskı olacağı anlamına gelir.

Eğer yapay zekâ, ABD büyüme beklentilerindeki iyileşmenin anlamlı bir payını sağladıysa, yapay zekânın yeniden değerlendirilmesi, reel faiz oranı dengesinin bir kısmının yeniden değerlendirilmesi anlamına gelir.

Yapay zekâ yatırımları yavaşlasa bile, diğer finansman ihtiyaçları ortadan kaybolmaz. ABD'nin bütçe açıkları büyük kalmaya devam ediyor. Avrupa'nın savunma ve altyapı taahhütleri önemli ölçüde devam ediyor. Japonya'nın devlet finansmanı ihtiyaçları, faiz oranları normalleşirken sürüyor. Başka bir deyişle: Sermaye ihtiyacı ise azalmayabilir.

Konu sermaye kıtlığını ortadan kaldırmaktan ziyade, kimin onu absorbe edeceğine karar vermekle ilgili olabilir. Hükümetler genellikle daha yüksek bir fiyattan da olsa borçlanmaya devam edebilir. Savunma harcamaları devam ediyor, altyapı hala inşa edilmeli ve mevcut borçlar yeniden finanse edilmeli. Yükün daha çok hanehalklarına ve en sermaye yoğun en uzun vadeli özel yatırımlara düşmesi muhtemel.

Geçen hafta da ifade ettiğimiz gibi işlem gücüne yönelik talep üstel olarak artabilir ancak bunu finanse etmek için mevcut olan sermaye aynı oranda artamaz. Tahvil piyasası, sermayenin maliyetini şimdiden yükseltti, kredi piyasalarında stress arttı.

Asıl kritik soru ise söz konusu yüksek reel faiz oranlarına katkıda yardımcı olan yapay zeka odaklı büyüme hikayesinin, aynı zamanda bu faiz oranlarının ilk büyük kurbanı haline gelip gelmeyeceği olarak karşımıza çıkıyor. Bu bağlamda Tayvan ve Güney Kore’nin yarı iletken ihracatı, yapay zeka yatırımlarındaki bir yavaşlamaya dair faydalı bir erken uyarı sinyali sunabilir.

Şaşırtıcı bir şekilde, geçen haftaki faizlerde gördüğümüz bu geniş tabanlı düşüş, beklenenden daha yüksek iki enflasyon raporuna rağmen gerçekleşti. Normalde, bu tür sürprizler, yatırımcılar daha şahin bir FED'i fiyatlandırdıkça Hazine tahvil getirilerini yükseltirdi.

Peki, neler oluyor? Tahvil piyasasının yapay zeka yatırım patlamasının sürdürülebilirliğine odaklandığını düşünüyoruz. Bu konu, CoreWeave'in tahvillerinin dolar başına 80 sentin altına düşmesi ve büyük veri merkezi projelerini finanse eden borçların da düşmesiyle bu hafta ön plana çıktı. Yeni bir Gartner raporu, yapay zeka veri merkezi operatörlerinin maliyetleri karşılamak ve sağlıklı getiriler elde etmek için 2030 yılına kadar 8,5 trilyon dolarlık gelire ihtiyaç duyacağını tahmin ediyor. Oysa öngörülen gelirler "sadece" 3,6 trilyon dolar. Coreweave örneği “crowing out” etkisinin pratikte tam olarak nasıl ortaya çıktığını gösterebilir: Tüm yapay zeka kompleksinin bir anda çökmesiyle değil, öncelikle marjinal borç alan üzerinden, sermayenin çok pahalı hale gelmesi ve finansman kapasitesinin kendi kendini kısıtlamaya başlamasıyla.

Bu neden önemli? Yapay zeka yatırımları, ABD ekonomik büyümesinin önemli bir motoru haline geldi ancak gelecekteki getiriler hakkındaki şüpheler, borçlanma maliyetlerini artırıyor. potansiyel olarak sermayeye erişimi kısıtlıyor ve nihayetinde yatırım harcamalarını yavaşlatıyor.

Sonuç olarak, yatırımcılar yapay zeka patlamasının yavaşlayabileceği endişesiyle ekonomik büyüme beklentilerini düşürüyor olabilir. Bu da hazine tahvil getirilerini aşağı çekiyor. Bu durum, hazine tahvil getirilerindeki önceki yükselişin büyük ölçüde beklenenden daha güçlü nominal GSYİH büyümesini yansıttığı yönündeki uzun süredir savunduğumuz görüşümüzü güçlendiriyor fakat daha zayıf bir yapay zekâ döngüsü görsek dahi, bu piyasaları otomatik olarak 2010'ların düşük faizli dünyasına geri götürmez. Yapay zekâ yatırımlarının azalması, yüksek reel faiz dengesine ilişkin bir ayağı zayıflatır. Ancak devam eden devlet borçlanması küresel faizlerin altında bir taban oluşturabilir. Dolayısıyla faizler kısa vadede geri gelse bile eski zamanlardaki faiz oranlarına dönüş beklemek çok gerçekçi olmayabilir.

Türkiye’de Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), bir sonraki Para Politikası Kurulu (PPK) toplantısını 22 Ekim'de gerçekleştirecek. Mevcut yüzde 37 seviyesindeki bir hafta vadeli repo faiz oranının yüzde 36'ya düşürülmesini bekliyoruz. TCMB, Orta Doğu'daki çatışmaların başlamasıyla askıya aldığı bir hafta vadeli repo ihalelerine 24 Ağustos'ta yeniden başlamıştı. Merkez Bankası temkinli bir yaklaşım sergileyerek geçen ay faiz oranlarını sabit tuttu. Bununla birlikte, üçüncü çeyrekte enflasyon ivmesindeki düşüş zayıf yurt içi talebi ve yurt içinde kayda değer bir dolarizasyon eğiliminin görülmemesi,bu PPK’da 100 baz puan sayılık bir indirim beklememize sebep oluyor.

Merkez Bankası'nın artık Türk lirasında daha hızlı bir nominal değer kaybına izin veriyor olabileceğine dair haberlere rağmen, radikal bir değişiklik beklemiyoruz. Yetkililerin döviz kurunda ılımlı bir reel değerlenme sağlama tercihinde bir değişiklik olduğunu düşünmüyoruz.

Bu arada son Piyasa Katılımcıları Anketi’ne göre 2026 yıl sonu enflasyon beklentisi bir önceki anketteki yüzde 29,61’den yüzde 29,63’e sınırlı ölçüde yükseldi. 2027 yıl sonu enflasyon beklentisi 0,6 puan artarak yüz 23,3’e çıkarken, 12 ay sonrasına ilişkin yıllık enflasyon beklentisi 0,2 puan artışla yüzde 23,9’a yükseldi. Buna karşılık, 24 ay sonrasına ilişkin yıllık enflasyon beklentisi 0,4 puan azalarak yüzde 17,9’a geriledi.

BloombergHT ve HaberTürk ortak yayınında soruları yanıtlayan Şimşek, fon meselesinde tasfiye sürecinin öngördükleri hızda ve çerçevede gittiğini söyleyerek tasfiyeyle şeffaflık, etkinlik ve adalet gibi temel ilkeleri belirlediklerini anlattı.

Şimşek, ara ödeme için Türkiye Büyük Millet Meclisinde tasfiyeye ilişkin kanun teklifinin görüşüldüğünü hatırlatarak, kanun geçtikten sonra fonlardaki kaynakların durumuna göre 1 milyon liraya kadar ödemelerin hızlı şekilde yapılacağını bildirdi.

Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) ve diğer bütün ilgili kurumların hazırlıklarını tamamladığına işaret eden Şimşek, tasfiyeyi "olağan" ve "olağanüstü" olmak üzere ikiye ayırdıklarını ifade etti.

"131 fonun 66'sı tamamen tasfiye edildi"

Olağan tasfiyenin mali yapıları nispeten yönetilebilir olan portföy yönetim şirketleri için uygulamaya konulduğuna dikkati çeken Şimşek, şöyle devam etti:

"Toplamda 7 portföy yönetim şirketinin bünyesindeki 131 fon tasfiyeye alındı. Tasfiyeye alınan 131 fonun 66'sı tamamen tasfiye edildi. 7 portföy yönetim şirketinden 3'ünün tam tasfiyesi tamamlandı. 45 bin 747 hesaba 40,8 milyar lira ödendi ve normal tasfiye başarılı bir şekilde gerçekleşti. Normal tasfiyeye tabi ve tasfiyesi tamamlanan 3 portföy yönetim şirketinde para piyasası fonu yatırımcıları bırakın zarara uğramayı, 17 Eylül'e göre ortalama yüzde 1,43 ilave temettü getiri aldılar. Hisse senedinin değerleri şişirilmiş olduğu, yani şirketin temellerinden bağımsız ve fiktif bir şekilde değerler arttığı için hisse senedi yoğun fonlarda yatırımcılar 17 Eylül'deki portföy değerinin ortalama yüzde 58'ini alabildiler. Yani yüzde 42 daha düşük bir ödeme aldılar ama bu tamamen hisse senetlerinin değerlerinin düşüşünden kaynaklanıyor. Hisse senedi fiyatları şişkin olmayan fonlar yine daha yüksek şekilde geri dönüş aldılar."

"Hafta sonu itibarıyla 7 portföy yönetim şirketinden 4'ünün normal tasfiyesi tamamlanacak"

Bakan Şimşek, geçen hafta SPK'nin Hedef Portföy Yönetim Şirketinin fonlarını da normal tasfiyeye tabi tutmaya karar verdiğini belirtti. Hedef Portföy Yönetim Şirketinde 31 fonun olduğunu, bunun 4'ünün para piyasası fonu olduğunu dile getiren Şimşek, "Toplamda 23 bin 925 hesap var. Kurumlarımızın amacı, bu hafta itibarıyla Hedef Portföy Yönetim Şirketini de normal tasfiye sürecine tabi tutup bu süreci tamamlamak. Muhtemelen bu hafta sonu itibarıyla 7 portföy yönetim şirketinden 4'ünün normal tasfiyesi tamamlanmış olacak. Bu niye önemli? Çünkü hem şeffaf hem etkin hem de adil bir şekilde bu süreç yönetiliyor." dedi.

"Atlas'ın sahipleri bir süredir tasfiyeci kurumla diyalog içindeler"

Geriye nispeten büyük 3 portföy yönetim şirketinin kaldığı bilgisini veren Şimşek, "Tera, Pusula ve Atlas bugün itibarıyla olağanüstü tasfiyeye tabi. Atlas'ın sahipleri bir süredir tasfiyeci kurumla diyalog içindeler ve dışarı çıkarılan birtakım varlıkları, değerleri veya fon kaynağını geri iade etme konusunda bir irade ortaya koymuş durumdalar. Bir müzakere süreci var. Sahiplerine ilişkin tedbirler alındı. Tasfiyeden sorumlu kurumun bize söylediğine göre fondan bir miktar kaynak dışarı çıkarılmış, o kaynağın geri iadesinden bahsediyoruz." ifadesini kullandı.

Şimşek, TBMM'deki kanun teklifi kabul edildikten hemen sonra olağanüstü tasfiyeye tabi şirketlerde 1 milyon liraya kadar küçük yatırımcıları ve para piyasası fonu yatırımcılarını önceliklendirecek şekilde süreç izleneceğini belirterek, "Burada da yaklaşık 390 bin hesap, 1 milyon liraya kadar ödeme kabiliyeti olursa temizlenmiş olacak. Bu normal tasfiyeye tabi olan hesaplardan bahsetmiyoruz, olağanüstü tasfiye." diye konuştu.

"Gönüllü iade etmezlerse hukuki süreç Adalet Bakanlığı'mız tarafından işletilecek"

TMSF, Adalet Bakanlığı ve Merkezi Kayıt Kuruluşunun birlikte çalıştığını, geliştirilen algoritmayla bu fonların doğumundan ölümüne kadar geçen süreçte piyasa bozucu faaliyetlere iştirak edenlerin ve buradan kazanım elde edenlerin hepsinin belirlendiğini vurgulayan Şimşek, şunları söyledi:

"Bunlar liste halinde TMSF'ye ve Adalet Bakanlığına verildi. TMSF'nin yönettiği süreçte 131 fon için 131 tane hesap açtık. Artı, bir tane de genel iade hesabı açtık. 132 tane hesap açıldı. Bu 132 hesaba iki kanaldan kaynak gelecek. Gönüllü iadeler. Burada bir süreç işliyor. Eşik değerlerin hepsini belirledik. Verilerin hepsi duruyor ama önce reel olarak 10 milyon lira ve üzeri buradan kazanım elde edenlere başvurulacak. Bir algoritma var, TEFE-TÜFE ile uyarlanacak. Buradan nemalanan şirketler ve kişiler davet edilecek. Çünkü bunların manipülasyona iştirak durumu veya değerlendirilmesi söz konusu olabilir. Gönüllü iade ederlerse sorun yok, etmezlerse tabii ki hukuki bir süreç Adalet Bakanlığı'mız tarafından işletilecek."

"Bizim için sermaye piyasaları çok değerli"

Şimşek, vatandaşların fonlarda kalan haklarının saklı olduğunu ve hukuken üzerine gideceklerini belirterek, birlikte hareket edenlerin kişisel mal varlıklarına da başvurulacağını bildirdi.

Sermaye piyasalarının bu süreçten çok daha sağlıklı bir yapıyla çıkacağını dile getiren Şimşek, "Geçici tasfiye düzenlemesini Meclise gönderirken Hazine ve Maliye Bakanlığı olarak kalıcı reform düzenlemesine de çalışmıştık, bir taslağa dönüştürmüştük. Fakat haklı olarak 'Tasfiyeyi önceliklendirelim, kalıcı yapısal düzenlemeleri ise biraz daha sakin kafayla yapalım.' dedik. Çünkü bizim için sermaye piyasaları da çok değerli." dedi.

Bakan Şimşek, sermaye piyasalarının gelişmesini sekteye uğratacak yaklaşım içine de girmeyeceklerini ifade ederek şöyle konuştu:

"Piyasa bozucu faaliyetler, koordineli hareketler, içeriden bilgiyle yapılan alışverişler, bütün bunlara ilişkin çok kapsamlı, yaptırımları ciddi şekilde artıracak, yaptırımlar öncesinde gözetimi, denetimi güçlendirecek yaklaşım içine gireceğiz. Bir kere şunu açıkça söyleyeyim, ilgili kurumlarımızın kurumsal kapasitesini güçlendireceğiz. Bu niye önemli? Çünkü piyasa çok sofistike, çok gelişmiş algoritmalar, birlikte hareketler var. Bizim de bu teknolojileri kullanmamız gerekecek. O nedenle bizim düşüncelerimizden bir tanesi, bu üst kurullardaki insan kapasitesini, kaynağını güçlendirmek. Gerekirse ücret düzenlemelerinden tutun, kadro karşılığı sözleşmeli statüden tutun, gerekirse bizim Vergi Denetim Kurulu'muzda yanlış hatırlamıyorsam bugün itibarıyla 7 bin 100'ün üzerinde müfettişimiz var, oradan birkaç yüz deneyimli vergi müfettişini kanunla, belirli bir sürece tabi tutarak ilgili kurumlarımıza aktaracağız. Burada bağımsız düzenleyici denetleyici kuruluşlar var ve bunların kapasitesinin çok güçlü olması lazım. Mevzuat açığımız varsa o da giderilecek."

"Daha ileri bir düzenlemeye çalışıyoruz"

Denetimi, gözetimi yapacak kurumların da kapasitelerinin güçlü şekilde yeniden tasarlanacağını ve güçlendirileceğini söyleyen Şimşek, "Hazine ve Maliye Bakanlığında yetişmiş insan kaynağı var. Biz kanuni düzenlemeyle bu alanlara önemli bir geçici veya kalıcı insan kaynağı aktaracağız." ifadesini kullandı.

Yeni düzenleme hazırlıklarına ilişkin de bilgi veren Şimşek, şu değerlendirmede bulundu:

"Şeffaflığı artıran, manipülasyonların yapılmasında kullanılan açıkların çoğu fon rehberiyle kapatıldı. Bu önemli bir adım ama yeterli değil. Dolayısıyla daha ileri bir düzenlemeye çalışıyoruz ve bu düzenlemeleri inanıyorum ki parti grubumuz nihai şeklini verip TBMM'ye bu sene içinde sunar ve kabul görür diye ümit ediyoruz. Fon rehberinin uygulanması ertelenmeyecek. Çünkü doğru bir karar ve uyum konusunda herkes hesabını kitabını ona göre yapsın. Zenginlerin kendi paralarıyla aldıkları riskler ki dünyada buna özel fon deniliyor, bizde de serbest fon deniliyor, serbest fonlar TEFAS'a açılmasa bugünkü düzeyde zaten hiçbir sorun yaşanmayacaktı."

"Fon meselesinin bir daha yaşanmaması için ne gerekiyorsa yapılacak"

Aşırı regülasyon riskini de dikkate alacaklarını vurgulayan Şimşek, sektörle de diyalog içinde olacaklarını ifade etti.

Şimşek, "Ben arkadaşlara 'Sektörde manipülasyona bulaşmamış, 20 önemli büyük fonun yöneticileriyle bir araya gelelim, onları dinlemek istiyoruz.' dedim. Çünkü bu düzenlemeleri sektörle de istişare edeceğiz. Ama eğer fon rehberi sürecinde, SPK'nin bana verdiği bilgiye göre sektörün taleplerini dikkate alsaydık rehber diye bir şey çıkmayacaktı." dedi.

Koordineli işlemlere yönelik sürekli yaptırım ve fiili dolaşım oranlarının kendileri açısından oldukça önemli olduğunu vurgulayan Şimşek, şunları kaydetti:

"Açıklanan fiili dolaşım oranlarının bağımsız bir kurumca doğrulanması bizim açımızdan çok önemli. Çünkü zaten manipülasyonun önemli bir kısmı, bu fiili dolaşımdaki sıkıntılardan kaynaklanıyor. Fiili dolaşımın oranı yeterli mi, değil mi o hususlara çalışılıyor. Vatandaşa satılacak fonların TEFAS'a açık olup olmaması hususu değerlendiriliyor. Sonuçta, kapsamlı bir düzenleme hazırlanacak. Sektörle muhtemelen önümüzdeki ay içinde istişareler de yapılacak. Sonra da nihai kertede grubumuz tarafından Yüce Meclis'in iradesine sunulacak. Bu türden fon meselesinin bir daha yaşanmaması için ne yapılması gerekiyorsa yapılacaktır. Çünkü sermaye piyasaları bizim değer verdiğimiz, reel ekonomi açısından kritik bir alan. Bu tamahkarlara, sahtekarlara bırakmayacağımız kadar değerli bir alan."

"Çıkan para mevduata geçti"

Şimşek, bankacılığa bulaşıcılık riskinin, neredeyse yok denecek düzeyde olduğuna işaret ederek, bankaların söz konusu problemli fonlara doğrudan olan riskinin 1,3 milyar lira olduğunu bildirdi. Bankacılık sektöründe yaklaşık 56 trilyon liralık bir aktif olduğunu aktaran Şimşek, bankacılık sektörüne sirayet etmesinin, bankacılık sektörü için bir risk oluşturmasının şu an itibarıyla söz konusu olmadığını vurguladı.

Benzer şekilde, reel sektörün bu fonlarla etkileşiminin, aktiflerin on binde dokuzu olduğuna değinen Şimşek, "Bunlar düşük rakamlar, dolaylı etkileri ben küçümsemiyorum. Bu fon problemi, birçok başka küresel soruna denk geldi. Dolayısıyla borsaya, fiyatlara yansıması normal fon piyasasındaki sorunların yansımasının çok ötesine taştı. Bu arada, fonlardan bir miktar çıkış oldu. Geçen hafta cuma itibarıyla fonlardan çıkış, büyük oranda durdu. Eylül başından bu yana fonlardan net çıkış yaklaşık 647 milyar lira, bunun 287 milyar lirası yabancıların çıkışı. Riskten bir kaçınma var, fakat o da durdu. Bu kalıcı bir çıkış mı, dönüşü olacak mı, ayrı bir konu ama burada en önemlisi çıkan para mevduata geçti. Eylül başından bu yana Türk lirası mevduat artışı 685 milyar lira. Türk lirası mevduatın toplam mevduata oranı, yüzde 62'ye çıktı." ifadelerini kullandı.

Şimşek, özel sektör tahvil piyasasının toplam büyüklüğünün 1 trilyon lira, bu yıl sonuna kadar 1 trilyon liralık toplam tahvil stokunun vadesi gelecek olan kısmının tamamının da 26,5 milyar lira olduğunu kaydetti. Oransal bakıldığında çok cüzi bir alan olduğunu dile getiren Şimşek, şöyle devam etti:

"Buna rağmen ilkesel kararımız var, kamu kaynağı kullanılmayacak diye. Bankalarla Kredi Garanti Fonu (KGF) şu anda iletişimde. Kredi Garanti Fonu'na net bir şekilde şunu söyledik: 'Biz Hazine olarak taraf olmayacağız, kaynağımızı kullandırmayacağız, yani garanti vermeyeceğiz.' KGF kendi öz kaynaklarından, bu manipülasyona bulaşmamış, özel sektör tahvillerine ilişkin bir kredi çerçevesi oluşturursa buna olumlu bakarız."

"MSCI'nın açıklaması oldukça yapıcı"

Şimşek, özel sektör tahvillerine ilginin azaldığını, KGF'nin kendi öz kaynaklarıyla bir paket konusuna çalışıldığını, sektör temsilcileriyle bir araya geleceklerini anlattı.

MSCI'nın (Morgan Stanley Capital International) Türk hisse senetlerine yönelik belirli endeks değişikliklerini dondurduğunu açıklamasına da değinen Şimşek, şu değerlendirmelerde bulundu:

"MSCI'nın açıklaması oldukça yapıcı, süre vermesi önemliydi. Dolayısıyla sağlıklı işleyen bir fon piyasası, borsa, yani sermaye piyasaları açısından bu talepler son derece makul. Onların sorun olarak ifade ettiği hususların üzerine gideceğiz, zaten gidildi. Fon rehberiyle çok güçlü bir adım atıldı. Mevzuat, şeffaflığı artıracak önemli bir konu, yaptırımlar önemli bir konu ama uygulamada etkinlik en kritik konu. Uygulamada etkinlik için ilgili düzenleyici ve denetleyici bağımsız kurumlarımızın kapasitesini, mevzuatı nasıl güçlendiririz? Bireysel inisiyatiflerin ötesinde algoritmalarla, yani zamanında müdahaleyi nasıl sağlarız hususu dahil olmak üzere, bu konular çalışılacak. Güvenilir, sürekli yaptırım ve ağır yaptırım hususu kalıcı düzenlemeler içinde var. Ağustostan bu yana, Amerikan Merkez Bankası faizleri artırdı. Faizleri daha da artırması gerektiğine ilişkin piyasanın güçlü bir beklentisi var, küresel finansal koşullar sıkılaşıyor. Borsada bir değer kaybı var ama bunları bundan bağımsız düşünemezsiniz. MSCI endeksinin tamamına bakarsanız, yüzde 4 aşağıda. Bütün gelişmekte olan ülkelerden şu son dönemde çıkış var, riskten kaçınma var."

Şimşek, petrol fiyatlarında mayıstaki zirvenin tekrar yakalandığını, bunun etkisinin reel ekonomiye, gelişmekte olan ve petrol, doğal gaz ithal eden ülkelere olumsuz yansıdığına işaret ederek, gelişmiş ülkelerde faiz oranlarının son 20-25 yılın zirvesine çıktığını bildirdi.

"Önceliğimiz tasfiye sürecini şeffaf ve adil yönetmek"

Dünya piyasasındaki gelişmelere de dikkati çeken Şimşek, gelişmekte olan pek çok ülke borsasında yüzde 23'lere kadar düşüş olduğunu aktardı.

Türkiye ekonomisinin, son 3 yıldır şoklara karşı rüştünü ispat ettiğinin altını çizen Şimşek, şöyle konuştu:

"Uyguladığımız program sayesinde, şoklara karşı dayanıklılığımız çok güçlendi, bunu işin uzmanları söylüyor. Standard & Poor's ve Fitch, bu konularda açıklama yaptı, hepsi bu sürecin daha sağlıklı bir sermaye piyasası açısından olumlu gördüğünü, reel ekonomiye kalıcı, sistemik bir riskin olmayacağını ifade etti. Aklı başında herkes diyor ki, 'Türk sermaye piyasası, çok daha güçlü, sağlıklı bir zemine kavuşacak ve bu sağlıklı işleyiş dünyadan da kaynak çekecek, Türkiye'den de insanların güvenli bir şekilde tasarruflarını değerlendirdiği bir alan olacak.' Gelinen noktada bizim şu anda önceliğimiz, bu tasfiye sürecini etkin, şeffaf ve adil şekilde yürütmek. Buna ilişkin Meclis'ten kanun çıkar çıkmaz, ben sürecin başka ülkelerle karşılaştırılamayacak kadar hızlı ve güvenli şekilde gideceğine inanıyorum. Nitekim normal tasfiyede zaten hiçbir sorun yaşanmadı. Hisse senetlerinin değeri iner, çıkar bunlar geçici gelişmelerdir. Önemli olan reel ekonomidir." şeklinde konuştu.

Şimşek, Türkiye'de sadece para politikası değil, makroihtiyati tedbirler üzerinden de bakıldığında, ciddi bir politika tepki alanı bulunduğuna işaret ederek, ekonomide ciddi bir yavaşlama olursa karşılık verebileceklerini söyledi.

Maliye politikasında da çok ciddi avantajları bulunduğunun altını çizen Şimşek, "Geçen sene gelişmekte olan ülkelerin bütçe açığının milli gelire oranı neredeyse yüzde 6, bizde yüzde 2,9. Gelişmekte olan ülkelerde bu sene ortalama bütçe açığı yüzde 5,8, bizim bütçedeki tahminimiz ki temkinli bir tahmindir, altında da olabilir yüzde 3 civarı. Gelişmekte olan ülkelere göre bizim bütçe açığımız yarı yarıya daha düşük. Kamunun iç ve dış borç, brüt borç stokunun milli gelire oranı yüzde 22 civarı, gelişmekte olan ülkelerde bu oran yüzde 78'ler civarı. Küresel, jeopolitik gelişmelerin ve içerideki bu fon meselesinin reel ekonomiye dolaylı etkileri olabilir. Bu dolaylı etkileri yönetmek için bizim politika geliştirme alanımız güçlü." ifadelerini kullandı.

"Kamu kaynağını kullandırtmayacağız o bizim ilkemiz"

Şimşek, bu dönemde ihracatçıların finansmana erişimini artırmak için günlük kredi limitini 4,5 milyar liradan 5 milyar liraya çıkarttıklarını, imalatçı KOBİ'lere 250 milyar lira sübvansiyonlu kredi vermesinin önünü açtıklarını, YTAK'ta ciddi bir kaynak olduğunu, reel sektörde istihdamda ilave programlar oluşturduklarını ve bu alanlara odaklanmaya devam edeceklerini anlattı.

Küresel arka planın zorlu olduğuna işaret eden Şimşek, şunları kaydetti:

"Cumhurbaşkanımızın da ifade ettiği gibi neredeyse bir ateş çemberindeyiz. Çok büyük ihtimalle geçici bir yavaşlama olsa da bu ciddi bir şekilde dezenflasyonisttir ve politikada tepki alanımızı genişletecektir. Biz bu süreçleri seyretmeyeceğiz, seyretmiyoruz. Fon konusunda biz dedik ki 'Kamu kaynağını kullandırtmayacağız' o bizim ilkemiz, biz reel ekonomiyi destekleyeceğiz. Bu sıkıntıları aşmak için ve küresel sıkıntıların Türkiye'ye sirayet etmesini sınırlamak için sürekli programı gözden geçiriyoruz ve güçlendiriyoruz. Ama zorlukların da farkındayız, zorlukları, fon piyasasındaki gelişmeleri de küçümsemiyoruz. Bunlar bizim mutlaka tedbir alıp, bir daha asla yaşanmaması için çok güçlü bir irade ortaya koymamız gereken bir alan. Bu konuda da zerre tereddüt yok, ne gerekiyorsa yapılıyor. Buna bulaşanlar, ortak hareket edenler, piyasa bozucu faaliyetler içine girenlerin hepsi hakkında adli makamlar gereğini yapıyor. Sermaye Piyasası Kurulumuz 7/24 çalışıyor, biz kurumlarımızı güçlendireceğiz."

"Çeşitlendirme çabalarımız devam edecek"

Şimşek, AB ile hukuki bir zeminleri olduğunu vurgulayarak, (Made in Europe) AB'nin küçük hesaplarla, Türkiye'yi dışlayabileceğine inanmadığını dile getirdi.

Herhangi bir alanda, bir bölgeye veya bir ülkeye aşırı bağımlı olmanın, ulusal bir güvenlik riski olduğunun altını çizen Şimşek, şunları ifade etti:

"Bizim önümüzdeki orta-uzun vadede, sürekli şekilde risk azaltma, çeşitlendirme yapmamız lazım. Avrupa'yla çok derin bir ekonomik ve hukuki bir entegrasyonumuz var, ben kimsenin buna zarar vereceğine inanmak istemiyorum. Eninde sonunda Türkiye önemli bir ekonomi. Bugün kim ne derse desin Türkiye nüfus, satın alma gücü paritesi itibarıyla, yani bütün boyutlarıyla şu anda dünyanın en büyük ekonomilerinden biri. Ben inanıyorum ki, hiç kimse Türkiye'yi tamamen dışlayan bir yaklaşım içine giremez. Biz şu anda, Kanada ile serbest ticaret anlaşmasını müzakere ediyoruz. Japonya ile Uzak Doğu ile Körfez ülkeleriyle konuşuyoruz. Afrika ile çok ciddi inisiyatiflerimiz var. Bunları niye yapıyoruz sanıyorsunuz? Biz Türkiye'nin ekonomisinin veya herhangi bir alanının bir bölgeye veya bir ülkeye veya birkaç ülkeye bağımlı olmasını risk olarak görüyoruz. Onun için, bu çeşitlendirme çabalarımız devam edecek."

(AA)

Ticaret Bakanı Ömer Bolat, Bakanlık olarak ticaretin tüm süreçlerini tüketiciyi yakından korumak amacıyla takip ettiklerini bildirdi. 

Bu yıl 29’uncusu düzenlenen Geleneksel Tüketici Ödülleri kapsamında, EKONOMİ Gazetesi Ankara Temsilcisi Maruf Buzcugil tüketici ödülü aldı.

Törende konuşan Ticaret Bakanı Ömer Bolat, dijital çağın kötü niyetliler açısından önemli bir kaynak oluşturduğunu belirterek, Bakanlık olarak sosyal medya dahil tüm mecralarda tüketicinin her yönüyle korunmasını sağladıklarını bildirdi. Tüm düzenleyici ve denetleyici fonksiyonlarını yerine getirdiklerinin altını çizen Bakan Bolat, bilinçli tüketicinin güçlü ekonominin teminatı olduğunu aktardı.

Bakanlık bünyesinde olmakla birlikte faaliyetlerini bağımsız yürüten Reklam Kurulu’nun, tüm mecralardaki reklamları büyük bir titizlikle denetlediğini dile getiren Ömer Bolat, sosyal medya reklamlarının da ciddi şekilde denetlendiğini, sadece bu yıl incelenen 33 bin dosyada 230 milyon lira ceza kesildiği bilgisini verdi.

Yapılan sıkı denetimlerle birlikte güvensiz ürün oranının yüzde 32’den yüzde 1’e indiğini vurgulayan Bolat, bunlara ilişkin denetim sonuçlarının da Güvenli Ürün Bilgi Sistemi’nde (GÜBİS) kamuoyuna duyurulduğunu kaydetti. Bolat güvensiz ürüne yönelik sıfır tolerans uygulandığını bildirirken, çözüme bağlanan uyuşmazlıklar hakkında da bilgi verdi. Geçen yılın tamamında 12.4 milyar liralık uyuşmazlığın çözüldüğünü anlatan Bolat, bu yıl Ocak-Eylül döneminde çözüme bağlanan uyuşmazlıkların tutarının 13.8 milyar liraya ulaştığını dile getirdi.

Bolat, Bakanlık izniyle faaliyette olan 29 elektronik ürün yenileme merkezlerinde şu ana kadar 1.8 milyon ürünün yenilendiğini, bu sayede cari açığın finansmanına önemli miktarda katkı yapıldığını belirtti.

ESG ihraçları ağırlıklı olarak Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri'nde yoğunlaşırken, Çin hariç gelişmekte olan piyasalardaki dolar cinsinden ESG ihraçları ocak-eylül döneminde 15 milyar dolar oldu. Ancak bu rakam geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 40 azaldı.

Bu dönemdeki dolar cinsinden ESG ihraçlarında gelişmekte olan piyasalar arasında Suudi Arabistan yüzde 20,9 pay aldı. Bu ülkeyi yüzde 17,8 ile Birleşik Arap Emirlikleri, yüzde 15,9 ile Brezilya, yüzde 12,5 ile Hindistan ve yüzde 11,7 ile Türkiye takip etti.

KİK'te dolaşımdaki ESG borçlanma araçlarının toplam tutarı, 2026’nın üçüncü çeyreği sonu itibarıyla yıllık bazda yüzde 18 artarak 72,9 milyar doları aştı.

Sukuk, KİK bankacılık sistemlerinde önemli bir paya sahip olan İslami bankalardan gelen talebin desteğiyle bu toplamın yüzde 43’ünü oluşturdu.

Analize göre, sürdürülebilirlik ve enerji dönüşümü planları, fonlama kaynaklarının çeşitlendirilmesi ve sürdürülebilirlik odaklı uluslararası yatırımcıların talebiyle desteklenen KİK'in gelişmekte olan piyasalar arasında en fazla katkıda bulunan bölge olmayı sürdürmesi bekleniyor.

KİK'in ESG ihracatının bu yılın son çeyreği ve 2027'de artabileceği öngörülmesine rağmen, jeopolitik oynaklığın aşağı yönlü risk oluşturmaya devam ettiği belirtildi.

(AA)

Avrupa’ya karayoluyla gerçekleştirilen ihracatta önemli bir transit güzergah olan Macaristan’dan geçiş belgesi (dozvola) sorunu büyüyor.

Uluslararası Nakliyeciler Derneği’nin (UND) 12 Ekim 2026 tarihli duyurusuna göre Macaristan transit geçiş belgelerinde kalan sayı 1.140 adede gerilerken, belgelerin 13-14 Ekim’de tükenmesi öngörüldü. Yılın son çeyreğinde yaşanan bu durumun, Avrupa’ya ihracat yapan firmaların yıl sonu sevkiyatları açısından yeni bir risk oluşturduğu belirtildi. 

ESA Lojistik Yönetim Kurulu Başkanı Erdi Altıntaş, her yıl bu dönemde yaşanan sorunun geçici ek belgelerle değil, ihtiyaca dayalı ve kalıcı bir sistemle çözülmesi gerektiğine dikkat çekti. Macaristan’ın, Türkiye’den Almanya, Avusturya, Çekya, Polonya ve Batı Avrupa ülkelerine uzanan taşımacılık hattının kritik geçiş noktalarından biri konumunda bulunduğunu belirterek, “Macaristan geçiş belgelerinin yetersiz kalması yalnızca Macaristan’a yönelik taşımaları değil, Orta ve Batı Avrupa’ya gerçekleştirilen ihracat seferlerinin önemli bir bölümünü de doğrudan etkiliyor” dedi.

“Kota artıyor ancak ihtiyacı karşılamıyor”

Altıntaş, dozvola olarak adlandırılan geçiş belgesinin, bir aracın yabancı bir ülkeye giriş yapması veya o ülkeden transit geçebilmesi için gerekli izin belgesi olarak uygulandığını hatırlatarak rakamlara dikkat çekti. Altıntaş konuşmasını şöyle sürdürdü, “UND verilerine göre 2025 yılının ilk 11 ayında Türkiye’den Avrupa’ya 875 bin ihracat seferi gerçekleştirildi ve bu seferlerin 560 bini Türk plakalı araçlarla yapıldı. Avrupa seferleri bir önceki yıla göre yüzde 4 arttı. Sefer sayısı her yıl büyürken geçiş belgesi kotası aynı hızla artmıyor. Günde ortalama 500 Türk tırının çıkış yaptığı düşünüldüğünde, gündemdeki 10 bin adetlik ek belge bile yaklaşık 20 günlük ihtiyacı ancak karşılayabilir.” Her yılın sonuna doğru ortaya çıkan geçiş belgesi sıkıntısının artık kronikleşen bir probleme dönüştüğünü belirten Altıntaş, geçici adımlar yerine uzun vadeli bir çözüm oluşturulması gerektiğini söyledi. 

“Avrupa’ya giden ihracat bir kağıt kotasına takılıyor”

Altıntaş, “Her yıl bu aylarda aynı belgeyi bekliyoruz. Bugün yükünü dakikası dakikasına takip edebildiğimiz bir dünyada, Avrupa’ya giden ihracatın bir kağıt kotasına takılması kabul edilebilir değil” ifadeleriyle sorunun yalnızca lojistik sektörünün değil, doğrudan ihracat zincirinin tamamının meselesi olduğuna dikkat çekti. Erdi Altıntaş, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı’nın ek belge temini yönündeki girişimlerini önemsediklerini belirterek, birkaç günlük rahatlama sağlayacak ilave belgelerin sorunun temelini ortadan kaldırmadığını vurguladı. “Kotaların gerçek ihtiyaca göre belirlenmesini, görüşmelerin kriz anında değil yılbaşında yapılmasını ve bu sorunun kalıcı olarak çözülmesini bekliyoruz” diyen Altıntaş açıklamasının sonunda, geçiş belgesi sorunundan kaynaklanabilecek gecikme ve maliyet artışlarının azaltılması amacıyla ihracatçı firmalara da erken planlama çağrısında bulundu. Yıl sonuna yönelik sevkiyatların mümkün olduğunca erkene çekilmesi, Ro-Ro ve intermodal taşıma seçeneklerinde rezervasyonların erkenden yapılmasını önerdi.

Sanayide üretim ve istihdamdaki daralma, endüstriyel yemek sektörünün iş hacmini aşağı çekiyor. Hizmet verilen müşteri sayısı değişmese de fabrikalarda vardiya ve çalışan sayılarının azalması, günlük yemek talebini düşürüyor. Sektörde “pax” olarak ifade edilen kişi başı hizmet hacmindeki gerileme, yemek firmalarının cirolarını ve kapasite kullanım oranlarını olumsuz etkiliyor. Bursa Yemek Sanayicileri Derneği (BUYSAD) Başkanı Abidin Şakir Özen, müşteri portföyünün korunmasının satış hacminin de korunduğu anlamına gelmediğini belirterek, bazı işletmelerde ciro kaybının yüzde 30’a ulaştığını söyledi. Özen, talepteki daralmaya karşın işletme giderlerinin aynı oranda düşürülememesinin sektörün faaliyet kârlılığını baskıladığını vurguladı.

“Aynı müşteri, daha düşük ciro”

Endüstriyel yemek sektöründe iş hacminin, hizmet verilen fabrikalardaki istihdam ve çalışma düzeniyle doğrudan bağlantılı olduğunu ifade eden Özen, vardiya sayısı ve çalışan sayısındaki azalmanın yemek siparişlerine yansıdığını kaydetti. Özen, “Bir fabrikayla sözleşmemiz devam ediyor, hizmetimiz sürüyor. Ancak fabrikada vardiya sayısı veya çalışan sayısı azaldığında talep edilen yemek miktarı da geriliyor. Dolayısıyla müşteri portföyünü koruyan bir yemek firması da ciddi ciro kaybı yaşayabiliyor. Bugün bazı işletmelerimizde bu kayıp yüzde 30 seviyesine ulaşıyor. Buna karşılık işletme giderlerini aynı oranda azaltmak mümkün olmuyor” dedi.

“Maliyetler cirodan hızlı artıyor”

Üretim miktarındaki düşüşün gıda tüketimi gibi değişken maliyetleri azaltabildiğini belirten Özen, tesis kirası, ekipman, bakım ve personel giderlerinin önemli bölümünün üretim hacmi gerilese de devam ettiğine dikkat çekti. Akaryakıt, taşıma, ambalajlama ve temizlik malzemelerindeki fiyat artışlarının da maliyet baskısını ağırlaştırdığını dile getiren Özen, şöyle konuştu: “Daha az kişiye yemek üretmek, işletmenin bütün giderlerinin aynı oranda azalması anlamına gelmiyor. Tesisin çalışması, hijyen ve sanitasyon koşullarının korunması, dağıtımın sürdürülmesi gerekiyor. Akaryakıt giderlerindeki artış taşıma maliyetimize yansıyor. Ambalaj ve temizlik malzemelerine de daha fazla ödeme yapıyoruz. Ciro daralırken bu giderlerin yükselmesi, faaliyet kârlılığımızı ciddi biçimde zorluyor.”

“Kapasite düşüyor, birim maliyet yükseliyor”

Endüstriyel yemek üretiminde tesis, ekipman ve personel organizasyonunun belirli bir üretim kapasitesine göre planlandığını hatırlatan Özen, sipariş miktarındaki düşüşün ölçek ekonomisinin sağladığı avantajları zayıflattığını belirtti. Özen, üretim hacminin planlanan seviyenin altına inmesiyle sabit giderlerin daha az sayıda yemek üzerine dağıldığını ve kişi başı maliyetin yükseldiğini ifade ederek, “Satış hacmindeki kayıpla birim maliyetteki artış bir araya geldiğinde işletmelerin giderlerini karşılama gücü de zayıflıyor” değerlendirmesinde bulundu.

“Sözleşmelerde hacim değişimi vurgusu”

Sanayideki üretim ve istihdam koşullarındaki değişimin tedarik zincirinin diğer halkalarını da etkilediğini belirten Özen, yemek hizmeti sözleşmelerinde öngörülen kişi sayısı ile gerçekleşen hizmet hacmi arasındaki farkın dikkate alınması gerektiğini söyledi. Sanayicilerin de mevcut ekonomik koşullar içinde karar aldığını vurgulayan Özen, fiyatlandırma süreçlerinde güncel maliyetler ve fiili hizmet miktarının birlikte değerlendirilmesi çağrısında bulundu. Özen, “Sanayicimizin içinde bulunduğu koşulları biliyoruz. Aynı üretim zincirinin birbirini tamamlayan parçalarıyız. Yemek hizmetinin fiyatlandırılmasında hem güncel giderlerin hem de gerçekleşen hizmet miktarının birlikte değerlendirilmesi gerekiyor. Vardiya ve personel planlamasındaki değişikliklerin önceden paylaşılması, sözleşmelerin belirgin hacim değişikliklerini dikkate alması ve ödeme takvimlerine uyulması, bu dönemin daha sağlıklı yönetilmesine katkı sağlayacaktır” diye konuştu.

Bu kapsamda hanehalkının Türk lirasına duyduğu güven yıl boyunca dirençli seyrini korurken, eylül itibarıyla döviz cinsinden mevduatların toplam banka mevduatları içindeki payı yüzde 38,7 ile yıl başındaki seviyesine göre değişiklik göstermedi.

Öte yandan, S&P Global Ratings'e göre, eylülde başlayan fon soruşturması ve bazı yatırım fonlarının tasfiye edilmesinin yansımaları sınırlı kaldı. Zorunlu varlık satışlarının hisse senedi piyasasında sert bir düzeltmeye ve yaklaşık 18 milyar dolarlık fonun tasfiyesine yol açmış olmasına rağmen, TCMB'nin hızlı likidite sağlaması ve düzenleyici çerçevede uygulanan ayrıştırıcı önlemler, "finansal bulaşmanın" önüne geçti.

Fon çıkışlarının büyük ölçüde yabancı para yerine Türk lirası cinsinden banka mevduatlarına yönelmesi, söz konusu gelişmenin Türk lirasına yönelik daha geniş çaplı bir güven kaybını tetiklemediğine işaret ediyor.

Analize göre, Orta Doğu'daki savaş sonrası ortaya çıkan enerji fiyat şokunun Türkiye'de enflasyona yukarı yönlü baskı yapabileceği tahmin ediliyor. Bu kapsamda Türkiye'de enflasyonun bu yıl ortalama yüzde 30,9 ve 2027'de yüzde 21,7 seviyesinde gerçekleşeceği öngörülüyor.

S&P Global Ratings'in Türkiye ekonomisine ilişkin "durağan" görünümü, yetkililerin sıkı para ve ücret belirleme politikalarını sürdürmesi ve döviz rezervlerini daha fazla tüketmemesi varsayımı altında, Türkiye ekonomisinin devam eden enerji fiyat şokunu atlatabileceği yönündeki değerlendirmesini yansıtıyor.

Türkiye ekonomisinde büyümenin ise geçen yılki yüzde 3,7 seviyesine göre bu yıl yüzde 3 düzeyinde gerçekleşebileceği değerlendiriliyor. Orta Doğu'daki savaş nedeniyle bu yıla ilişkin büyüme beklentisi kurumun daha önceki tahminlerinin 0,4 puan altında kalıyor. Ekonomik büyümenin 2027'de yeniden hızlanarak yüzde 3,7'ye ulaşması bekleniyor.

Geçen yıl Gayri Safi Yurt İçi Hasıla'nın (GSYH) yüzde 2,6'sı düzeyinde gerçekleşen bütçe açığının bu yıl sınırlı ölçüde genişleyerek yüzde 3'e yaklaşacağı tahmin edilirken, kamu borcunun GSYH'ye oranının ise yüzde 30'un altında kalarak düşük seviyelerini koruyacağı öngörülüyor.

S&P Global Ratings, nisanda yayımladığı son değerlendirmesinde, Türkiye'nin kredi notunu "BB-/B" olarak teyit etmiş ve not görünümünü "durağan" olarak korumuştu. Kurum, 16 Ekim'de beklenen Türkiye değerlendirmesini ise pas geçmişti.

Yılmaz, sermaye piyasalarının kalkınma sürecinde son derece önemli ve değerli olduğunu, belirli fonlarda son dönemde ortaya çıkan sorunların aşılması ile sermaye piyasalarının daha güçlü bir şekilde yoluna devam edeceğini belirtti.

Başkanlığını yaptığı Fon Koordinasyon Kurulu'nun yoğun bir şekilde çalıştığını anlatan Yılmaz, şunları kaydetti:

"Fon piyasalarının belirli bir bölümünde yaşanan sorunlarla ilgili olarak idari ve adli tedbirler kararlılıkla ve eş güdüm içinde hayata geçirilmektedir. Olağan tasfiyeler hızla yapılmaktadır, olağanüstü tasfiye için kanuni düzenlemeler Meclisimizin gündemindedir. Haksız ve fahiş kazançların sisteme dönmesi ve yatırımcılara ödenmesi için yoğun ve çok yönlü çaba sarf edilmektedir.

Diğer yandan, istismarcılara ve manipülatörlere karşı alınan tedbirleri ve yapılan düzenlemeleri çarpıtarak, tüm sermaye piyasalarını ve sağlıklı işleyen fonları töhmet altında bırakmak yanlıştır. 10 ay kadar önce, özet olarak, istismar edilen bazı fonlara ilişkin o dönem yapılan belirli düzenlemelerin tüm piyasaya yönelikmiş gibi algı oluşturulmasını yanlış bulduğumu söylemiştim. Sağlıklı ekonomik iletişimin altını çizmiştim. Bugün de aynı anlayışla, sorunlu fonlara ilişkin alınan tedbirlerin, kurallara uygun çalışan ve piyasanın yüzde doksanından fazlasını teşkil eden fonlara yönelikmiş gibi oluşturulan algıların sisteme ve yatırımcılara zarar verdiğini ifade ediyorum."

"Yatırım yapmak suç değil"

Hastalıklı yapıları tasfiye ederken, bünyeye zarar vermeyen bir yaklaşımla hareket ettiklerini belirten Yılmaz, "Nerede somut bir sorun varsa, yetkili otoritelerce söz konusu sorunun veya sorunlu fonların üstüne gidilmesi esastır." ifadesini kullandı.

Cevdet Yılmaz, şunları kaydetti:

"Defalarca vurguladığımız üzere, fonlara, hisse senetlerine veya farklı sermaye piyasası araçlarına yatırım yapmak suç değildir, aksine tüm plan ve programlarımızda desteklenen bir politikadır. Bu alanlarda hukuka aykırı işlemler ile piyasayı bozmak, dolandırıcılık ve manipülasyon yapmak ise suçtur. Bu ayrımı net bir şekilde yapmamak, yatırımcılara da ekonomimize de zarar verecektir. Kim hukuka aykırı işlem yaptıysa veya yaparsa hiç şüphesiz sonuçlarına katlanmalıdır. Kurallara uygun çalışanlara, sistemin geneline ve yatırımcıların haklarına sahip çıkmak ise başta bağımsız düzenleyici ve denetleyici otoriteler olmak üzere, hepimizin ortak sorumluluğudur."

Buna göre, kamu teşebbüsleri kurumsal yönetim ilkeleri çerçevesinde, tüm işletmecilik faaliyetlerinde verimliliği ve karlılığı artıracak tedbirler alacak ve etkin bir insan kaynakları politikası izleyecek.

Atıl durumdaki gayrimenkuller değerlendirilerek, üretilecek mal ve hizmetlere yönelik tedarik edilecek ham madde miktarı ve fiyatıyla üretilen mal ve hizmetlerin miktar ve fiyatları, programdaki hedefleri sağlayacak şekilde tespit edilecek. Faaliyet alanlarını ilgilendiren konularda, AR-GE ve inovasyon çalışmalarına önem verilecek. Piyasa koşullarında daha kaliteli ve düşük maliyetli mal ve hizmet üretmek amacıyla üretim teknolojisindeki gelişmeler takip edilecek, bilgi ve iletişim altyapısıyla organizasyon yapıları gözden geçirilecek.

Kamu teşebbüsleri, ticari kredi kullanımlarını ve mali yükümlülüklerini asgari düzeyde tutmak ve yönetmekle sorumlu olacak. Yerli ve yenilenebilir enerji kaynaklarından sağlanan üretim azami düzeye çıkarılacak. Teşebbüslerin enerji tüketimleri ve maliyetlerinin azaltılması amacıyla, enerji yönetimi faaliyetlerinin ve enerji verimliliği önlemlerinin uygulanmasına özen gösterilecek. İşletme faaliyetlerinde etkin risk yönetimi uygulanacak, finansal risklere karşı tedbirler alınacak, tasarruf odaklı yaklaşım gösterilecek.

Kamu teşebbüsleri, 2027 yılına dair işletme bütçelerini hazırlayarak, 31 Aralık'a kadar ilgisine göre Hazine ve Maliye Bakanlığına veya Özelleştirme İdaresi Başkanlığına bildirecek.

Bu teşebbüsler, ilgili mevzuat hükümleri saklı kalmak kaydıyla, ürettikleri mal ve hizmetlerin fiyat ve tarifelerini belirlemekte serbest olacak. Satış fiyatları ve tarifeler, uygulanan ekonomik programda yer alan ilke ve politikalar, mali hedefler ve teşebbüsün finansman ihtiyacı dikkate alınarak belirlenecek.

Kamu işletmeleri, kamu ve özel sektör ayrımı yapmaksızın, tüm borçlarını zamanında ödemek ve temettü dahil alacaklarını zamanında tahsil etmek için gerekli tedbirleri alacak.

Teşebbüslerin 2027 yılı mali hedefleri

Öte yandan, KİT'lerin gelecek yıl için mali hedefleri de belirlendi. Buna göre KİT'lerin, 2027'de, toplam 754 milyar 196 milyon 990 bin liralık yatırım yapmaları öngörülüyor.

En yüksek yatırımı 353,8 milyar lirayla Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO) yapacak. TPAO'yu 122,7 milyar lirayla Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları (TCDD) İşletmesi Genel Müdürlüğü, 75,7 milyar lirayla Türkiye Elektrik İletim AŞ (TEİAŞ) takip edecek.

Kamu teşebbüslerinin 2027 yılı mali hedefleri (bin lira) şöyle:

Eskişehir Ticaret Odası (ETO), yeni dönemin ilk projesi kapsamında enerji maliyetlerini azaltmaya yönelik yatırım kararı aldı.

ETO Fuar Merkezi’nin çatısına kurulacak 632 kilovat gücündeki güneş enerjisi santrali (GES) ile odanın yeni hizmet binası ve Eskişehir Fuar Kongre Merkezi’nin elektrik ihtiyacının önemli bölümünün yenilenebilir enerji kaynaklarından karşılanması hedefleniyor.

Projenin hayata geçirilmesi amacıyla ETO Yönetim Kurulu Başkanı Metin Güler ile Winsolar Power Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı Burak Çağrı Günay arasında iş birliği protokolü imzalandı. Oda tarihinin ilk sürdürülebilir enerji yatırımı olma özelliğini taşıyan projenin üç ay içerisinde tamamlanması planlanıyor.

Protokol töreninde konuşan ETO Başkanı Metin Güler, güneş enerjisi yatırımının odanın enerji giderlerinin azaltılması ve kaynakların verimli kullanılması açısından önem taşıdığını belirtti. Kurulacak santralin 25 yıl boyunca ETO ve Eskişehir Fuar Kongre Merkezi’nin elektrik ihtiyacının yüzde 60’ını karşılayacağını ifade eden Güler, “Eskişehir Ticaret Odası olarak projelerimizle ve yatırımlarımızla geleceğe dönük çalışmalarımızı sürdürüyoruz. Yeni dönemimizin ilk projesini sürdürülebilir enerji alanında gerçekleştiriyoruz. Odamızın tarihinde ilk kez çevreci ve sürdürülebilir bir enerji yatırımına imza atacağız. Kuracağımız 632 kilovat gücündeki güneş enerjisi santraliyle hem odamızın hem de Eskişehir Fuar Kongre Merkezimizin elektrik ihtiyacının önemli bir bölümünü ekonomik ve çevreci yöntemlerle karşılayacağız. Bu yatırımla enerji yönetiminde daha çevreci bir yapıya kavuşurken elektrik giderlerimizde de tasarruf sağlayacağız” dedi.

Yatırım öz kaynaklarla gerçekleştirilecek

GES projesinin finansmanına ilişkin de bilgi veren Güler, yatırımın tamamının Eskişehir Ticaret Odası’nın kendi öz kaynakları kullanılarak gerçekleştirileceğini belirtti. Proje için herhangi bir borçlanmaya gidilmeyeceğini vurgulayan Güler, “Eskişehir Ticaret Odası olarak sahip olduğumuz kaynakları en verimli şekilde kullanmaya önem veriyoruz. Güneş enerjisi santrali yatırımımızı da bu anlayış doğrultusunda gerçekleştiriyoruz. ETO Fuar Merkezi’nin çatısına kurulacak santralimiz, 25 yıl boyunca odamızın ve Eskişehir Fuar Kongre Merkezimizin elektrik ihtiyacının yüzde 60’ını karşılayacak. Projemizin tamamını odamızın kendi öz kaynaklarıyla, herhangi bir borçlanmaya gitmeden faaliyete geçireceğiz. Böylece hem enerji maliyetlerimizi azaltacak hem de sürdürülebilir enerji kullanımını sağlayacağız” diye konuştu.

Üç ay içerisinde tamamlanması hedefleniyor

Winsolar Power Yönetim Kurulu Başkan Yardımcısı Burak Çağrı Günay ise şirket olarak ilk kez bir ticaret odasıyla ortak projede yer aldıklarını belirtti. Güneş enerjisi santralinin üç ay içerisinde tamamlanmasını hedeflediklerini ifade eden Günay, “Winsolar Power olarak ilk kez bir ticaret odasıyla ortak projede buluşuyoruz. Eskişehir Ticaret Odası ile gerçekleştireceğimiz güneş enerjisi santrali yatırımını üç ay içerisinde tamamlamayı hedefliyoruz. Bu projenin diğer ticaret odalarına ve kurumlara da örnek olacağını düşünüyoruz. Santralin faaliyete geçmesiyle birlikte Eskişehir Ticaret Odası’nın enerji maliyetleri düşerken çevrenin korunmasına da önemli katkı sağlanacak. Yenilenebilir enerji alanında gerçekleştirilecek bu yatırımın ekonomik ve çevresel açıdan kazanımlar sağlayacağına inanıyoruz” ifadelerini kullandı.

Buna göre, Hatay'ın Samandağ ilçesinde yapılacak doğal gaz boru hattı projesinin gerçekleştirilmesi için ilgili güzergaha isabet eden taşınmazlar ile proje kapsamında inşa edilecek sabit tesisler, ulaşım yolları, enerji nakil hatları, katodik koruma hatları ve anot yataklarının yapımı amacıyla ihtiyaç duyulan taşınmazlar, mülkiyet ya da daimi/geçici irtifak hakkı kurulmak suretiyle Boru Hatları ile Petrol Taşıma AŞ Genel Müdürlüğünce acele kamulaştırılacak.

Mardin ve Denizli

Mardin ve Denizli'deki bazı taşınmazlar acele kamulaştırılmasına ilişkin Cumhurbaşkanı kararları, Resmi Gazete'de yayımlandı.

Buna göre Mardin Güneybatı Çevre Yolu Projesi kapsamında bazı taşınmazların Karayolları Genel Müdürlüğünce acele kamulaştırılmasına karar verildi.

Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü tarafından yürütülecek Denizli Merkez Atık Su Arıtma Tesisi Projesi kapsamında Denizli'nin Merkezefendi ilçesi Eskihisar Mahallesi'ndeki bazı taşınmazlar da Denizli Büyükşehir Belediye Başkanlığınca acele kamulaştırılacak.

Buna göre, Türkiye'nin net UYP'si ağustos itibarıyla eksi 364,5 milyar dolar oldu.

Türkiye'nin yurt dışı varlıkları, ağustos itibarıyla bir önceki aya göre yüzde 6,1 artışla 445,2 milyar dolar, yükümlülükleri ise yüzde 1,1 azalışla 809,7 milyar dolar olarak gerçekleşti.

Rezerv varlıklar, 22,2 milyar dolar artarak 186,7 milyar dolar olurken varlık kalemleri bir önceki aya göre incelendiğinde, doğrudan yatırımlar yüzde 0,7 artarak 82,4 milyar dolar oldu.

Finansal türevler kalemi yüzde 51,9 artarak 3,8 milyar dolar, diğer yatırımlar yüzde 1 artarak 163,3 milyar dolar, bankaların yabancı para varlıkları ise yüzde 2 azalarak 43,8 milyar dolar olarak gerçekleşti.

Portföy yatırımları alt kalemlerinden hisse senetleri ve yatırım fonu payları, ağustosta bir önceki aya göre yüzde 6,8 artarak 53,6 milyar dolar oldu.

Yükümlülükler alt kalemleri bir önceki aya göre incelendiğinde, doğrudan yatırımlar kalemi yüzde 2,9 azalışla 225,9 milyar dolar, portföy yatırımları yüzde 2,8 artarak 164,7 milyar dolar, finansal türevler kalemi yüzde 22,7 azalarak 3,1 milyar dolar, diğer yatırımlar ise yüzde 1,3 düşerek 416 milyar dolar seviyesinde gerçekleşti.

Buna göre YD-ÜFE, eylülde bir önceki aya kıyasla yüzde 2,82, geçen yılın aralık ayına göre yüzde 28,69, geçen yılın aynı ayına kıyasla yüzde 33,64 ve 12 aylık ortalamalara göre yüzde 32,82 yükseldi.

Sanayinin iki sektörünün yıllık değişimlerine bakıldığında, madencilik ve taş ocakçılığında yüzde 44,35, imalatta yüzde 33,45 artış görüldü.

Ana sanayi gruplarının yıllık değişimleri dikkate alındığında, ara mallarda yüzde 32,87, dayanıklı tüketim mallarında yüzde 28,97, dayanıksız tüketim mallarında yüzde 29,82, enerjide yüzde 130,31, sermaye mallarında yüzde 20,66 artış hesaplandı.

Sanayinin iki sektörünün aylık değişimleri ise madencilik ve taş ocakçılığında yüzde 3,15, imalatta yüzde 2,81 artış olarak kayıtlara geçti.

Ana sanayi gruplarının aylık değişimlerine bakıldığında, ara mallarda yüzde 2,21, dayanıklı tüketim mallarında yüzde 0,35, dayanıksız tüketim mallarında yüzde 1,55, enerjide yüzde 15,45 ve sermaye mallarında yüzde 1,32 artış görüldü.

Buna göre mülkiyeti Ankara Doğal Elektrik Üretim ve Ticaret AŞ adına kayıtlı Muş'un merkez ilçesi Alizurum (Tandoğan) Köyü'ndeki bir taşınmazın 65,5 milyon lira bedelle en yüksek teklifi veren MBD İnşaat Sanayi ve Ticaret AŞ'ye, bir diğerinin de 73 milyon 750 bin lira bedelle aynı şirkete satışı uygun bulundu.

Mülkiyetleri Maliye Hazinesine kayıtlı özelleştirme kapsam ve programında bulunan İstanbul'un Fatih ilçesi Süleymaniye, Sofular ve Şeyhmehmet Geylani mahallelerindeki bazı taşınmazların imar planı değişikliğine yapılan itirazlar reddedildi.

Mülkiyetleri Maliye Hazinesi adına kayıtlı özelleştirme kapsam ve programında bulunan İstanbul'un Pendik ilçesi Yahyalar Mahallesi ve Kırklareli'nin Lüleburgaz ilçesi İstiklal Mahallesi'ndeki bazı taşınmazların imar planı değişiklikleri ise onaylandı.

Mülkiyeti Ankara Üniversitesi Rektörlüğü adına kayıtlı, özelleştirme kapsam ve programında bulunan Ankara'nın Çankaya ilçesi Dikmen Mahallesi'ndeki taşınmazlara ilişkin imar planı değişikliklerinin de onaylanması kararlaştırıldı.

Bursa Ticaret Borsası'nda yeni dönemin meclis ve meslek komitesi üyelerini belirlemek üzere seçim süreci başladı. 8 meslek komitesi ve 22 meclis üyesi belirlenecek. Seçimde tek aday olan İbrahim Özhan da sandık başına giderek oyunu kullandı. Sabah saat 09.00 itibarıyla başlayan oy verme işlemleri, borsa binasında kurulan 8 sandıkta gerçekleştiriliyor. 8 meslek komitesinin üyeleri ile 22 meclis üyesi belirlenecek. Saat 17.00'de sona erecek oy verme işleminin ardından sandıklar açılarak sonuçlar netleşecek.

“8 komitede 21 meclis üyesi ve meclis komiteleri belli oluyor”

Seçimde tek aday olarak yer alan İbrahim Özhan, oyunu kullandıktan sonra açıklamalarında, Türkiye genelinde oda ve borsa seçimlerinin devam ettiğini belirtti. Özhan, “Bildiğiniz gibi Türkiye genelinde il ve ilçelerde, Ticaret Odası ve sanayi ve borsalarında seçimler tüm hızıyla devam etmektedir. Bugün Bursa Ticaret Borsamızın seçimlerini gerçekleştireceğiz. 8 komitede 21 meclis üyesi ve meclis komite arkadaşlarımız seçimlerini gerçekleştirecekler. Bu vesileyle Türkiye'deki tüm il ve ilçe oda seçimlerinde meclis üyesi olmuş, Türkiye Odalar Borsalar Birliği delegesi olmuş ve yönetim kuruluna seçilmiş arkadaşlara tebrik ve teşekkür ediyorum" dedi.

“Türkiye genelinde 14'üncü sırada yer almaktadır”

Bursa Ticaret Borsası'nın köklü geçmişine ve işlem hacmine dikkat çeken Özhan, “Bursa Ticaret Borsası 1924 yılında kurulmuş zâhire borsasıdır ve bugün bin aşkın üyesiyle Bursa'ya hizmet etmektedir. İşlem hacmine baktığımız zaman bugün Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği, borsalar arasında 14. sırasında yer almaktadır. Tabii ayrıca biraz önceki söylediğim gibi bir teşekkürde BTSO Yönetim Kurulu Başkanı Özer Matlı'ya yapmak istiyorum. Çünkü üç dönem boyunca bizlere liderlik yaptı ve birçok önemli projede birlikte imza atmanızı sağladı. Bu vesileyle yeni dönemde BTSO başkanını tebrik eder, yönetim kuruluna başarılar dilerim” diye konuştu. Bursa Ticaret Borsası'nda oy verme işleminin tamamlanmasının ardından yapılacak sayımla yeni dönemde görev alacak meclis ve meslek komitesi üyeleri belli olacak.

2018’de Fransa’da karbon vergisine karşı başlayan Sarı Yelekliler hareketi, sekiz yıl sonra öğrencilerle birlikte yeniden sokakta. Bu kez taleplerin merkezinde eğitim, gelir adaleti, çalışma koşulları ve gelecek kaygısı var. İki farklı kuşağın ortak itirazı, sürdürülebilir kalkınmanın en temel sorusunu yeniden gündeme getiriyor: Geleceği dönüştürürken bugünün eşitsizliklerini nasıl gidereceğiz?

10 Aralık 2018’de bu köşede, “Sarı Yelekliler iklim politikalarının sorgulanmasına yol açtı” başlıklı bir yazı kaleme almıştım.

Fransa’da karbon vergisine karşı başlayan protestoların, iklim değişikliğiyle mücadele açısından önemli bir kırılma noktası olduğu gündemdeydi. Çünkü mesele karbon emisyonlarını azaltmanın gerekliliğinden çok, bu dönüşümün maliyetinin toplumda nasıl paylaşılacağıydı.

O yazıda Fransız filozof Félix Guattari’nin 1989’da yayımlanan Üç Ekoloji kitabına yer vermiştim. Guattari, ekolojik krizin doğa, toplum ve insan zihni arasındaki ilişkiler yeniden kurulmadan çözülemeyeceğini savunuyordu. Aradan sekiz yıl geçti.

Bugün Fransa sokaklarında yeniden Sarı Yelekler var. Ama bu kez yanlarında başka bir kuşak yürüyor: Liseliler ve üniversite öğrencileri. 2018’de sokağa çıkanlar ay sonunu getirememekten şikâyet ediyordu. 2026’da gençler, önlerinde nasıl bir gelecek olduğunu sorguluyor. Aslında iki kuşağın söylediği birbirinden çok farklı değil. Biri bugünün geçim koşullarına, diğeri yarının yaşam koşullarına itiraz ediyor.

Ve her ikisi de aynı sorunun etrafında buluşuyor: Ekonomik ve toplumsal dönüşümün bedelini kim ödeyecek?

Sekiz yıl sonra değişen ne? 

2018’de Sarı Yelekliler hareketini tetikleyen temel neden, Emmanuel Macron yönetiminin akaryakıt vergilerini artırma kararıydı. Karbon emisyonlarını azaltmayı hedefl eyen bu politika, özellikle otomobil kullanmak zorunda olan, kırsal bölgelerde yaşayan ve gelirinin önemli bölümünü ulaşıma ayıran kesimleri etkiliyordu. İklim açısından doğru kabul edilen bir uygulama, sosyal açıdan ciddi bir tepkiyle karşılaşmıştı. 2026’nın Ekim ayında yaşananlar ise daha geniş bir toplumsal kırılmaya işaret ediyor. Paris banliyölerinde başlayan öğrenci hareketi kısa sürede ülke geneline yayıldı. Kalabalık sınıfl ar, öğretmen eksikliği, yetersiz eğitim altyapısı, üniversiteye geçiş sistemine yönelik eleştiriler ve eğitimde fırsat eşitsizliği protestoların temel başlıkları arasında yer aldı. 13 Ekim’de düzenlenen gösterilere katılım, İçişleri Bakanlığına göre 161 bin 500, organizatörlere göre 480 bin kişiye ulaştı. 17 Ekim’de ise öğrenciler, sendikalar ve Sarı Yelekliler aynı protesto dalgasında buluştu. Ülke genelindeki gösterilere ilişkin katılım tahminleri 550 bin ile 800 bin arasında değişiyor.

Ne yazık ki kitlesel ve barışçıl gösterilere, Paris başta olmak üzere birçok kentte ciddi şiddet olayları, yağma ve kamu binalarına yönelik saldırılar eşlik etti. Bu olaylar, toplumsal taleplerin tartışılmasını gölgede bıraktı. Ancak şiddetin yarattığı tablo, sokaktaki farklı kesimlerin dile getirdiği sorunların ortadan kalktığı anlamına gelmiyor. Fransız basınında yeni hareket için kullanılan ifade oldukça dikkat çekici: “Jeunes et jaunes.” Yani gençler ve sarılar. Bu iki kelime, Fransa’da sekiz yıldır biriken toplumsal huzursuzluğun belki de en kısa özeti.

Mesele karbon vergisinden çok daha büyük 

2018’de tartışmanın merkezinde iklim politikalarının toplumsal kabulü vardı. Bugün tartışma, ekonomik sistemin genç kuşaklara sunduğu imkânlara kadar uzanıyor. Gençlerin temel talepleri eğitim sisteminin niteliği, eşit fırsatlar ve kamu hizmetleriyle ilgili. Fransa’da yaşananlar, sürdürülebilir kalkınma hedefl erinin birbirinden bağımsız düşünülemeyeceğini bir kez daha gösteriyor. Nitelikli Eğitim (SKA 4), İnsana Yakışır İş ve Ekonomik Büyüme (SKA 8), Eşitsizliklerin Azaltılması (SKA 10) ve İklim Eylemi (SKA 13) aynı dönüşümün birbirini tamamlayan parçaları. Bugünün eğitim ve gelir eşitsizlikleri giderilmeden yarının düşük karbonlu ekonomisini adil bir zeminde kurmak da mümkün görünmüyor. İklim politikalarının başarısı, insanların bu dönüşümde kendilerine nasıl bir gelecek gördükleriyle doğrudan bağlantılı. Mesleki eğitim, yaşam boyu öğrenme, yeniden beceri kazandırma programları ve gençlerin iş gücüne geçişini destekleyen politikalar, iklim stratejisinin ayrılmaz parçaları olmak zorunda. Fransa’da öğrencilerin eğitim koşulları için sokağa çıkması ile çalışanların gelir adaleti talebi arasında bu açıdan güçlü bir bağ var. Çünkü, bugünün eğitim eşitsizliği, yarının istihdam eşitsizliğine dönüşebilir.

Guattari’nin üç ekolojisine yeniden bakmak

2018’de yazımın çıkış noktasını oluşturan Guattari’nin üç ekoloji yaklaşımı bugün çok daha anlamlı geliyor: Doğanın ekolojisi, sosyal ekoloji ve zihinsel ekoloji.

Guattari’nin yaklaşık kırk yıl önce ortaya koyduğu düşünce, yaşadığımız krizlerin neden birbirinden ayrı çözülemediğini anlatıyor. Doğayı korumak için ekonomik sistemi dönüştürmek gerekiyor. Ekonomik sistemi dönüştürürken insanların yaşam koşullarını, alışkanlıklarını ve gelecek beklentilerini dikkate almak gerekiyor. Ve bütün bunları yapabilmek için toplumsal güvene ihtiyaç var. Toplumun karar alma süreçlerine katılımı, kurumlara duyulan güven ve politikaların şeffaflığı, sürdürülebilir kalkınmanın temel koşulları arasında. İnsanlar dönüşümün neden gerekli olduğunu, maliyetinin nasıl paylaşılacağını ve kendilerine nasıl bir gelecek sunacağını bilmek istiyor. Bu sorular yanıtsız kaldığında, en gerekli politikalar bile toplumsal dirençle karşılaşabiliyor.

İki kuşağın ortak sorusu 

2018’de Sarı Yelekliler hareketi başladığında dünya, Paris Anlaşması’nın hedeflerine ulaşmak için nasıl daha hızlı hareket edebileceğini tartışıyordu. Bugün COP31’e haftalar kala aynı tartışmayı sürdürüyoruz. Ancak artık iklim politikalarının başarısını değerlendirirken toplumsal etkilerini de çok daha güçlü biçimde hesaba katmamız gerekiyor. Fransa’da yaşananları doğrudan iklim politikalarının başarısızlığı olarak okumak doğru olmaz. Bugünkü protestoların nedenleri çok daha çeşitli. Buna karşılık 2018 ile 2026 arasında önemli bir süreklilik var: Ekonomik kararların toplumsal maliyetini kimin taşıdığı sorusu hâlâ yanıt bekliyor. Ve bu kez tartışmanın içine gençlerin eğitim hakkı, istihdam beklentileri ve geleceğe duydukları güven de katılmış durumda. Bir dönüşümün adil olması için, bugünün çalışanlarını koruması ve yarının çalışanlarına fırsat sunması gerekiyor. İklim politikalarıyla eğitim politikalarını, gelir dağılımıyla istihdam stratejilerini, çevresel hedeflerle sosyal hakları aynı bütünün parçaları olarak ele almak zorundayız. Sekiz yıl önce yazımı şu soruyla bitirmiştim: Bu kötüye gidişi durdurmak için gerekli olan değişimin bedelini ödemeye ne kadar hazırız?

Bugün aynı soruyu biraz değiştirerek sormak istiyorum: Geleceği kurtarmak için dönüşümden söz ediyoruz. Peki o geleceğin içinde yaşayacak insanlara nasıl bir hayat vaat ediyoruz?

Bu zirvede alışılmışın dışında bir yönetim paylaşımı var. COP31’in ev sahibi ve başkanlığını yürüten ülkemizin iklim müzakerelerinin yürütülmesinin lideri Avustralya yanında gücünü küresel göstermesi gerek. Benim özetle hevesim, dileğim, beklediğim sonuç şu: COP, düzenli ödeme aldığımız işimiz, aldığımız görevimiz, mesleğimiz, (JOB) olsun. COP31 yatırımlarının artması, istihdamın coşması, JOB için dönüştürücü, hızlandırıcı olsun. Yoksa bu devasa etkinlik, sadece bir etkinlik olarak kalır. İklim değişikliği odaklı her yerde çok sayıda etkinlik var. COP31 öncesinde de bir araya geliyoruz. Biz paydaşlar hep güzelim ülkemizi önceliklemeyi unutmamalıyız.

Hükümet; İş Dünyası; Sivil Toplum; Şehir; Finans Kuruluşları; Diğer Paydaşlar olarak 198 ülkeden yaklaşık yüz on bin delege beklenirken Diyalog-Aksiyon diyerek çalışılacak. Anlaşma; Antlaşma; Bildirge; İttifak; Mutabakat; Taahhüt takip edeceğiz. Taahhütlerin, söz vermelerin ölçülebilir ve izlenebilir uygulamaya, sonuçlara dönüştüğü bir süreç olarak tasarlanan COP31’de finans “Eylem Gündemi Küresel Uygulama Hedefl eri ile Öncelikli Alanları” için yeri teknik ve ekonomik açıdan tartışılamaz bir mühim özne. Geleceğin COP’u: Uygulama COP’u diye ilerlerken Türkiye’miz için COP, JOB olsun. İklim Eylemi için finansmana erişmeden küresel ısınmaya 0,00010C dahi dur denemezken, eylemle gelecek yeni işler, yeni yatırımlar, yeni pazarlara açılım, yeşil-mavi akçe düşük karbon ekonomisinin cazip yönü. Dünyaya ülkemizin ilgili mevzuatını, yeşil dönüşüm yolunu Antalya’da göstereceğiz. Eylem Gündemi’nde başaramayacağımız hiçbir başlık yok.*** COP31 iş dünyamız için JOB olsun, akçe olsun. Şehirlerimiz ve endüstri finansmana hazırlık için iddialı bilime dayalı hedeflerle projeler geliştirerek akçeye ulaşmalı. Sözün özü elimiz kalem tutmalı. Meraklısı için: Bilime Dayalı Hedefler Girişimi (SBTi). Bu yolda akademi, sivil toplum ile bankalarımızın yeri önemliyken her bir yurttaşın da yapacakları var.

İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) Öğretim Üyesi ve Sürdürülebilir Üretim ve Tüketim Derneği(SÜT-D) Başkanı olarak yeşil-mavi kalemimle çalışıyorum. İTÜ’de, kovanımızda biz arılar CARETTA’nın yanında görevdeyiz. İTÜ COP31 Bilim Platformu; İTÜ İklim Değişikliği Uygulama ve Araştırma Merkezi (İTÜ İklim); İTÜ Arı Teknokent; 1773 İTÜ Teknopark ve Ayazağa İklim Mutabakatı ile yola çıkan öğrenci yapılanmamız İTÜ CORAL ile her yeni günde, UI Greenmetric sıralamasında Türkiye’nin hep en sürdürülebilir üniversitesinde daha da hazır oluyoruz. Yükseköğretim Kurulu “COP31 Üniversite Katkı ve Proje” başvurularında kabul edilen 81 projemizle birinci olduk. Gurur duyduk. COP31’de kovanımızı kuracağız. Bekleriz. SÜT-D Gençlik Kurulu ile düzenli çalışma toplantıları yaparken SÜT-D İklim Eylemi ve Kadın projemiz ve basın bültenlerimizle yaygın bilgi yaratıyoruz. Bu köşemde biyoçeşitlilik kaybı; çevre kirliliği; iklim değişikliğine dur demek için, sürdürülebilir yaşam için yemyeşil, masmavi sesim olsun gayretindeyim.

COP31 delege olmadan da uzaktan verimli takip edilebilir mi? COP’tan JOB’larımıza bilgi, etki gelir mi? Fenni kanaatimce evet. Sizlere COP31 okuryazarlığı önerilerimi açıklayayım. Önce Türkçe ve İngilizce doğru iklim ve COP jargonumuz olmalı. BM Kalkınma Programı (UNDP) İklim Sözlüğü ile COP31 Kavram Rehberi (MLGP4Climate) bizimle olsun. COP işlevi, iklim müzakaresi, Yeşil Alan ve Mavi Alan nedir sorularının cevabını bilmeliyiz. Bonn’da bulunan BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCC) Bölgesel İş Birliği Merkezi (RCCs) Sekretaryası adı ile de bilinen BM İklim Değişikliği (UN Climate Change); Avrupa Birliği (AB) İklim Eylemi(EU Climate Action); COP31 Türkiye; Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı İklim Değişikliği Başkanlığı web sitesi, Instagram, Linkedin hesapları ile mutlaka COP31 Türkiye ve UN Climate Change Youtube kanalları izlenmeli. BM, AB ve COP31 basın bültenlerinin günlük takibi de mühim. COP31 Türkiye Instagram hesabı bilgi küpü gibi. Görseller özenli, içerik öğretici. Ülkemizdeki mevzuat ve planlama, son iki yıldaki BM ile Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC) raporları, Paris Anlaşması, başta Belém Küresel Yeşil Sanayileşme Bildirgesi olmak üzere COP30’daki sonuçlara odaklanma yararlı olur. Küresel Durum Değerlendirme Raporlaması (GST); Kayıp ve Zarar Fonu (LDF); İklim Finansmanı bilmeden olmaz. Çünkü akçe olmadan yeşil sanayileşme, yatırım, JOB, iklim dayanıklılığı, diğer deyişle iklim direnci olamaz. Burada şerh koymak gerek. Ülkemizin yatırım ortamı ikliminin birinci değişken olduğunu da asla unutmamalıyız.

İklim değişti, iklim değişiyor ve de iklim değişecek. COP31, JOB’umuz için mevcut konumumuz, yeni işlere aday olmamız, yeşil işler yaratmamız, mesleki donanımımız için bir fırsat. Biricik ülkemiz için bambaşka bir fırsat. COP, JOB olsun. 

Türkiye'de tekstil ve hazır giyim sektörünün yüksek üretim maliyetleri, finansman sıkıntısı ve uluslararası rekabet nedeniyle yaşadığı daralma sürerken, Türk şirketlerinin Mısır'daki üretim faaliyetleri genişliyor. Son dönemde meydana gelen gelişmeler ülkede hayata geçen Türk yatırımlarının yalnızca hazır giyim üretimiyle sınırlı kalmadığını ortaya koyuyor. İplik, kumaş, boya ve terbiye tesislerinin ardından geri dönüştürülmüş elyaf üretimi de Türk yatırımcıların Mısır'da faaliyet gösterdiği alanlara eklendi. Öner Tekstil, Mısır'da geri dönüştürülmüş elyaf üretimi yapan operasyonunu faaliyete geçirdiğini duyurdu.

Şirket adına Oğuzhan Öner tarafından LinkedIn’de yapılan açıklamada, tekstilden tekstile geri dönüşüm sektöründeki 30 yıllık deneyimin Mısır'a taşındığı belirtildi. Yeni yatırımın daha geniş bir ürün yelpazesine rekabetçi piyasa koşullarında erişim sağlamayı hedeflediği ifade edildi. Şirket, Mısır operasyonunun tedarik zincirindeki iş ortaklarına ve müşterilerine yeni fırsatlar sunmasını bekliyor. Öner Tekstil'in yatırımı, Mısır'ın yalnızca düşük maliyetli konfeksiyon üretiminde değil, tekstil atıklarının yeniden ekonomiye kazandırılması ve geri dönüştürülmüş ham madde üretiminde de Türk şirketlerini çekmeye başladığını gösteriyor.

Türk tekstil grubunun hedefi 500 milyon dolar 

Mısır'daki Türk yatırımlarının büyüklüğünü ortaya koyan gelişmelerden biri de GID Textile Egypt’in ihracat hedefleri oldu. Mısır Sanayi Bakanlığı'nın 16 Haziran 2026 tarihli açıklamasına göre GID Textile Egypt CEO'su Selim Şankaya, grubun ülkedeki ihracatını 2026 sonunda 285 milyon dolara, 2029-2030 döneminde ise 500 milyon dolara çıkarmayı hedeflediklerini açıkladı. Yeşim Grup bünyesindeki Jade Textile'in Mısır faaliyetleriyle bağlantılı olan grubun ülkede üç üretim tesisi ve yaklaşık 15 bin çalışanı bulunuyor. Mısır basınında yer alan bilgilere göre Jade Textile'in İskenderiye'de yaklaşık 500 milyon Mısır lirası yatırımla yeni bir hazır giyim fabrikası da devreye alındı. Aynı haberlerde Süveyş Kanalı Ekonomik Bölgesi'ndeki Qantara West sanayi bölgesinde Nisan 2026 itibarıyla yaklaşık 560,2 milyon dolar tutarında 15 Türk yatırımının bulunduğu aktarıldı.

Avrupalı makineciler de doğruladı 

Türk şirketlerinin Mısır'a yönelimi, ülkede faaliyet gösteren Avrupalı tekstil makinesi üreticilerinin açıklamalarına da yansıdı. Alman Oerlikon Barmag, 24-26 Eylül tarihlerinde Kahire'de düzenlenen Egypt Stitch & Tex 2026 Fuarı kapsamında Kohan Textile Journal'a yaptığı açıklamada, çok sayıda Türk şirketinin tekstil üretiminin bir bölümünü Mısır'a taşıdığını veya bu ülkedeki kapasitesini genişlettiğini söyledi. Yaklaşık 45 yıldır Mısır pazarında faaliyet gösterdiklerini belirten şirket yetkililer, Çinli yatırımcıların da ülkede büyük tekstil projeleri geliştirdiğini aktardı. Boya, terbiye ve iplik makineleri üreten Xorella ise, Türk tekstil üreticilerinin Mısır'da yeni fabrikalar kurduğunu ve üretimlerinin bir bölümünü bu ülkeye taşıdığını belirtti. Avrupalı üreticilerin açıklamaları, Mısır'daki yeni kapasite yatırımlarının yalnızca konfeksiyonla sınırlı olmadığını, iplikten boya ve terbiyeye uzanan üretim zincirine yayıldığını gösteriyor.

MISIR, TÜRKİYE'YE 1,80 DOLARA TİŞÖRT SATIYOR

Mısır'ın maliyet avantajı, Türkiye pazarına yönelik hazır giyim tekliflerine de yansıyor. Karamans Tekstil Dış Ticaret adına LinkedIn üzerinden yapılan duyuruda, Mısır'da üretilen 30/1 pamuklu basic tişörtlerin Türkiye teslim fiyatının 1,80 dolardan başladığı açıklandı. Erkek, kadın ve çocuk gruplarında üretim yapılabildiği, sipariş miktarı ve ürün özelliklerine göre fiyatlandırmanın değiştiği belirtildi. Mısır'ın Türk tekstil yatırımlarını çekme girişimleri de sürüyor. Eylül ayında Kahire'de gerçekleştirilen Egypt Stitch & Tex 2026 Fuarı'nda Türkiye'nin Kahire Büyükelçisi, yaklaşık 10 Türk şirketinin Mısır'da tekstil ve hazır giyim alanlarında faaliyet göstermeyi planladığını açıkladı. Şirketlerin isimleri ve planlanan yatırımların büyüklükleri paylaşılmadı. Türk şirketlerinin Mısır'daki üretim faaliyetlerinin büyümesi iki ülke arasındaki tekstil ticaretine de yansıyor. İTHİB verilerine göre Türkiye'nin Mısır'a tekstil ihracatı 2024 yılında 461 milyon dolar seviyesindeyken 2025 yılında yüzde 23 artarak 567 milyon dolara ulaştı. Bu yılın Ocak-Eylül döneminde ise söz konusu rakam bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla yüzde 12’den fazla artarak 476 milyon dolara çıktı.

John F. Kennedy,

Bir anı

Bankadaki denetim komitesi olarak genel müdürlükteki bir bölümün denetim raporunu görüşüyorduk. Toplantıda genel müdür ve ona doğrudan bağlı yöneticiler ile söz konusu bölümün yöneticisi vardı. İç denetim raporu önceden bizlere dağıtılmıştı. Denetçi rapordaki bulguların üstünden geçiyordu. Çok önemli yanlışlıklar yoktu. Ama bölümün yöneticisi denetçinin her lafına giriyor, kendini savunuyordu. Fransız Genel Müdür “Bir dakika“ deyip denetçiyi durdurdu. Sonra söz konusu bölümün yöneticisine döndü. Şöyle konuştu “Bu bankanın genel müdürü benim. Burada olan her şeyden, iyi veya kötü ben sorumluyum. Bu denetçi aslında beni eleştiriyor. Şimdi sakin olun, sadece dinleyin. O bitirsin eleştirilerini, sonra biz oturup ne yapacağımıza, aksaklıkları nasıl gidereceğimize birlikte karar veririz“

Fransız Genel Müdür değerli bir yönetim dersi vermişti.

Liderlikte yedi yetkinlik

Ünlü kamuoyu araştırma şirketi Gallup’un yıllardır araştırma yaptığı konulardan biri de liderliktir. Bu konuyla ilgili olarak geniş bir iş yelpazesi ve endüstride üstün performans gösteren yöneticilerin iş analizleri incelenmiş. Bunun yanında değişik organizasyonların yetkinlik modellerinin sonuçları da göz önüne alınmış. Bunlar birlikte incelenmiş. Araştırmalarındaki modelde şöyle bir sonuca ulaşılmış. Başarılı liderlik için, şu yedi yetkinlik ortaya çıkmış:

1- İlişki geliştirmek,

2- Çalışanı geliştirmek,

3- Değişimi yönetmek,

4- Başkalarına ilham vermek,

5-Kritik düşünmek,

6-Açık-net iletişim yapmak,

7-Hesap-verebilirlik yaratmak (Create accountability).

Bu yetkinlikler, benim de yönetimde başarı için gerekli olduğuna inandığım yetkinliklerdir.

Hesap verebilirlik yaratmada zayıflık

Gallup başka bir araştırmasında liderlerden bu yetkinliklerini değerlendirmelerini istemiş. Liderler kendilerine en düşük notu, “Hesap-verebilirlik yaratmak“ yetkinliğinde vermişler. Liderlerin altındaki yöneticilerden de liderlerinin bu yedi yetkinliğini değerlendirmeleri istenmiş. Onların değerlendirmesinde de en düşük notu “Hesap-verebilirlik yaratmak“ yetkinliği almış. Bu arada yine ilginç bir olgu ortaya çıkmış. Liderlerin bu yetkinliklerde kendilerine verdikleri notlar, altlarındaki yöneticilerin verdikleri notlardan hep düşükmüş. Ve de fark büyükmüş. Ancak bu iki değerlendirme arasındaki en düşük fark söz konusu yetkinlikte çıkmış. Başka bir deyişle, “Hesap-verebilirlik yaratmak“ yetkinliğinin diğer yetkinliklere göre zayıflığı konusunda lider ve yöneticiler aynı fikirdeymiş.

Peki, nedir hesap verebilirlik? Kişinin, yaptığı işin sorumluluğunu taşıması, ona sahip çıkmasıdır.

Başarılı lider, hem kendi sorumluluğuna sahip çıkmalı, hem de organizasyonda çalışan diğer yöneticilerin de sahip çıkmasını sağlamalıdır. Bunun için de lider, bu yetkinliği de güçlü yöneticileri seçmelidir. Böylece lider, yönetimindeki organizasyonda bir “Hesap-verebilirlik iklimi" yaratacaktır.

Neden kaçınırlar?

Bazı liderler neden hesap vermekten kaçınırlar? Burada lider olarak nitelendirdiğimiz, bir organizasyonun icraatının en tepesindeki, en yetkili kişidir. Tabi ki, liderlerin hepsi sorumluluktan kaçmaz, bazıları kaçar. (Her seferinde “Bazı liderler” dememek için aşağıdaki ifadelerde bunun yerine “Liderler” ifadesi, kullanılmaktadır.)

Liderlerin hesap vermekten kaçınmasının bir nedeni, korkudur. Bir başarısızlık anında ortaya çıkan faturanın yüksekliği lideri korkutur. Bunun hesabını veremeyeceği için hesap vermez.

Liderlerin egoları yüksektir. Yanlış işte sorumluluğu kabul etmeyi, özür dilemeyi zayıflık olarak görürler; delikanlı imajlarının çizileceğini düşünürler. Ancak sorumluluğu kolayca başkalarının üstüne yıkmayı, suçu başkalarında aramayı delikanlılıklarına kolayca sığdırabilirler.

Organizasyon kültürü, suçlamaya dayanıyor ve hesap vermek bir cezalandırmaya çıkıyorsa lider sorumluktan kaçmayı öğrenir. Bunun da değişik yollarını bulur. Örneğin, başarısızlığı yükleyecek bir günah keçisi çok rastlanan bir yoldur. Veya lider, başarısızlığı saklar, ortaya çıkarsa da önemsiz bir şeymiş gibi göstermeye çalışır. Sorumluluğu, altındaki bir birime veya kişilere yüklemeye çalışır. Tabi ki, yapılan yanlışlığı lider bizzat kendisi yapmamıştır. Alt kadrolarda yetki devrettiği birileri yapmıştır. Ama lider, yönetim disiplininin çok önemli bir gerçeğini görmemezlikten gelir: Yetki devredilir, ama sorumluk asla. Fransız Genel Müdür’ün delikanlıca belirttiği gibi, bir organizasyondaki her şeyden lider sorumludur. Çünkü o yanlışı bizzat yapan kişi veya kişileri de lider seçmiştir. Ama yanlışı yapan kişi veya kişiler yetkin değildir. Lider, yetki devretmiş, ama gereken kontrolü elden bırakmıştır. Veya söz konusu yöneticilerin işlerine karışarak yanlış iş yaptırmıştır.

Toksik veya narsistik yöneticiler için ise daima başarı vardır. Başkalarının başarısı üstüne yatabilirler, ama başarısızlıklar hep başkasına aittir. Sorumluluktan kaçamadıklarında yerine göre başarısızlığa bir neden bulurlar. Bu neden, bazen rakipler veya dış güçler de olabilir.

Sonuç

Yönetimin ayrılmaz üçlüsü yetki, sorumluluk ve hesap verebilirliktir. Bir sorumluluğu üstlenen kişi, verilen yetki ile işini yapar. Ancak eylemlerinin hesabını da verecektir. Sadece krallar, diktatörler ve malın sahiplerinin hesap verme zorunluluğu yoktur.

Gallup’un sözünü ettiğim modelinde “Hesap verebilmeyi yaratmak“ liderin öz(core) bir yetkinliği olarak karşımıza çıkmaktadır. Bir kurumda hesap verebilme kültürünü yaratacak olan, o kurumun lideridir. Ama hesap vermek önce liderin kendisinden başlar. Çünkü bir organizasyonun en tepesindeki en yetkili kişi olan lider, o organizasyondaki iyi veya kötü her şeyden sorumludur.

Ve delikanlı liderler hesap vermekten kaçmazlar.

Buna göre, elektrik üretim ve depolama tesislerindeki arıza ve bakım kaynaklı kapasite değişiklikleri, iletim şebekelerindeki kısıtlar, doğal gaz altyapısındaki kapasite sorunları ve lisanslara ilişkin gelişmeler açıklanacak bilgiler arasında yer aldı.

Ayrıca ETS kapsamındaki tesislerin üretim kapasitelerinde ve sera gazı emisyonlarını etkileyebilecek gelişmeler ile YEK-G sistemindeki yenilenebilir enerji tesislerinin devre dışı kalma durumları da bildirilecek.

Tesislerin kapasite kullanımındaki değişikliklere ilişkin bilgilerin, ilgili olayın ortaya çıkmasından itibaren en geç bir saat içinde, diğer bilgilerin ise mümkün olan en kısa sürede Dahili Bilgi Platformu üzerinden kamuoyuyla paylaşılması gerekecek.

Öte yandan EPDK tarafından elektrik, doğal gaz ve YEK-G piyasalarında Şeffaflık Platformu üzerinden yayımlanacak verilerin listesi de güncellendi. Bu platforma ilişkin 6 Ocak 2022 tarihli 10711 sayılı kurul kararı ise yürürlükten kaldırıldı. Konuya ilişkin kurul kararı ise 1 Ocak 2027'de yürürlüğe girecek.

Enerji fiyatlarındaki ani yükselişler başta petrol ve türevi tüm hammaddelerde maliyetlerin neredeyse iki kata yakın artmasına neden oldu. Özellikle motorindeki yükseliş denizyolu, karayolu ve proje taşımacılığı başta olmak üzere birçok kalemde kendisini hissettirdi. Öyle ki 1 Ocak 2026’da ülke genelinde ortalama litresi 53,6 TL olan motorinin fiyatı, 96 liranın üzerine çıktı. EKONOMİ gazetesi olarak yapmış olduğumuz hesaplamalarda 1 Ocak 2026’da ülke genelinde 53,6 TL olan motorin fiyatı aylık 4 bin 500 litre yakıt tüketimine sahip bir tırda 241 bin 200 TL oldu. 18 Ekim 2026 tarihli hesaplamamızda ise Türkiye genelinde 96,6 TL olan motorin fiyatı 4 bin 500 litre aylık yakıt tüketimi olan bir tıra getirdiği maliyet yükü 434 bin 700 TL olarak hesaplandı. Geçen 10 aylık süre zarfında yakıt maliyetinde 2 kata yakın artış görülürken, lojistik firmaları bu durumu tedarikçilerine sınırlı bir şekilde yansıtabiliyor.

Yıllık bütçe 6 ayda yakalandı 

EKONOMİ’ye açıklamalarda bulunan sektör temsilcileri yakıt kaleminde sene sonunda öngördükleri maliyetlere ilk 6 ayda eriştiklerini mevcut durumda ise hesaplamaların yüzde 30 ila 40 arasında üzerinde bir tablo ile karşı karşıya olduklarını iletti. Mevcut kalemler içerisinde sadece personel maliyetlerindeki artışın sınırlı kaldığına dikkat çekilirken, sene sonundaki asgari ücret artışlarının yeni dönem stratejilerinde belirleyici olacağı ifade edildi.

Kauçuk sözleşmesi 9 yılın zirvesinde 

Taşımacılığın ana gider kalemleri arasında yer alan lastikte de durum farklı değil. Eylül ayından bu yana 60'tan fazla lastik şirketi, tam çelik gövdeli lastikler, yarı çelik lastikler ve mühendislik lastikleri gibi tüm kategorileri kapsayan 70'ten fazla kalemde fiyat artışı bildirimi yayınladı ve fiyat ayarlama oranları genellikle yüzde 2 ile yüzde 5 arasında değişiyor. Sonrasında ürünün ana hammaddesi olan kauçukta tarafında da önemli bir gelişme yaşandı. Shanghai Vadeli İşlemler Borsası'ndaki (SHFE) ana kauçuk sözleşmesi, Ekim 2026 başı itibarıyla ton başına 20 bin 145 yuana kadar tırmanarak son 9 yılın en yüksek seviyesine ulaştı. Sektör temsilcileri bu durumun ilerleyen dönemlerde lastik tarafında yeni düzenlemelerin geleceği şeklinde yorumlarken, “Bir tırın altındaki lastik setini yenileme maliyeti, artık küçük ölçekli bir sermaye yatırımına dönüşmüş durumda” değerlendirmesinde bulunuyor.

Gemi yakıt endeksleri 2 kat yükseldi 

Gemi Yakıt İkmalcileri Derneği (GYİD) Yönetim Kurulu Başkanı Mustafa Muhtaroğlu, gemi yakıt endekslerinin savaş sonrasında bin 250, bin 350, bin 400 ve sonrasında da bin 500’lere kadar yükseldiğine dikkat çekerek, “Endeksler savaş öncesinin 2 katına çıktı. Aslında bu süreç bize şu sinyali verdi, ham petrol beklendiği kadar yükselmedi ancak ürünler yani gemilerin yaktığı yakıtlar bizim araçlarımıza aldığımız yakıtlar anormal şekilde yükseldi” değerlendirmesinde bulundu.

Varil dizel yakıt 200 doları gördü

Yakıt fiyatlarında da önemli ayrışmalar görüldü. Özellikle dizel ve benzinde makas ters yönde işledi. Mustafa Muhtaroğlu, bir varil ham petrol 100 dolar iken bir varil dizel yakıtın 200 dolara yükseldiğinin altını çizerek, “Bunun temel sebebi Hürmüz Boğazı’ndan ürün çıkışının bazı günler sıfıra inmesi, İran’ın bölge ülkelerinin enerji altyapılarını ve rafinerilerini vurması ve nihayetinde dünyanın en önemli petrol üreticilerinden olan Rusya’nın Ukrayna saldırıları ile rafinaj kapasitesinin yüzde 30’unu yitirmesidir” dedi. Muhtaroğlu, bu durumun doğrudan etkilerinin deniz ve karayolu taşımacılığında yoğun bir şekilde hissedildiğini kaydetti. 

Avrupa, son yılların en kritik seçim dönemlerinden birine giriyor. Önümüzdeki 12 ayda Avrupa Birliği’nin en büyük ekonomileri arasında yer alan ülkeler başta olmak üzere birçok ülkede sandık kurulacak. Seçimler yalnızca ulusal hükümetleri değil, Avrupa’nın ortak politika üretme kapasitesini de etkileyecek. Zira. millliyetçi ve aşırı sağ partilerin güç kazanması, Brüksel’in ekonomi, enerji, savunma ve göç alanlarında daha bütünleşik bir politika oluşturmasını zorlaştırabilir.

İspanya ilk sınavı verecek 

Seçim mevsimi Bulgaristan ve İspanya ile başlıyor. İspanya'nın yanı sıra Fransa , İtalya, Polonya, Finlandiya, Yunanistan, Estonya ve Slovakya da sandık başına gidecek. Bunların en büyük dört ülkesi olan Fransa, İtalya, Polonya ve İspanya'da aşırı sağcı veya milliyetçi popülist partilerin güç kazanması siyasi gözlemcilere göre Avrupa'nın çehresini önemli ölçüde değiştirebilir.

Sürecin ilk büyük dönemeçlerinden biri 29 Kasım’da yapılacak İspanya parlamento seçimleri. Başbakan Pedro Sánchez’in erken seçim kararı, sekiz yıllık sosyalist yönetimin geleceğini tartışmaya açtı. Kamuoyu yoklamalarında muhafazakâr Halk Partisi (PP) ile milliyetçi-popülist Vox’un birlikte çoğunluğa ulaşabileceği öngörülüyor. Böyle bir sonuç, İspanya’nın iç politikasında olduğu kadar AB içindeki dengelerde de değişim yaratabilir.

Fransa ve Polonya sırada 

Gözler daha sonra Fransa ve Polonya’ya çevrilecek. Fransa’da Marine Le Pen liderliğindeki Ulusal Birlik’in cumhurbaşkanlığını kazanması, Avrupa siyasetinde en önemli kırılma ihtimallerinden biri olarak görülüyor. Le Pen’in AB bütçesine katkıyı azaltma, ortak iltica politikasından ayrılma ve Fransız hukukunun AB hukuku karşısındaki konumunu güçlendirme vaatleri, Brüksel’le yeni bir gerilim başlığı oluşturabilir. Polonya’da ise milliyetçi Hukuk ve Adalet Partisi’nin yeniden iktidara gelmesi, ülkenin AB ile ilişkilerini yeniden şekillendirebilir.

İtalya’da favori yine Meloni 

İtalya’da Giorgia Meloni’nin iktidarını koruması beklenirken, daha radikal sağın baskısının hükümetin çizgisini değiştirip değiştirmeyeceği izlenecek.

AB’nin ortak kararları zorlaşabilir 

The Guardian analizinde öne çıkan temel risk, sağa kayışın tek tek ülkelerle sınırlı kalmayıp Avrupa genelinde birbirini besleyen bir siyasi dönüşüme dönüşmesi. Merkez sağ partilerin aşırı sağla işbirliğine daha açık hale gelmesi, göç ve iklim politikalarında daha sert çizgileri güçlendiriyor.

Seçim sonuçlarının ekonomik etkisi de önemli. Hükümetlerin kampanyalara odaklanması, AB’nin uzun vadeli bütçesi ve ortak savunma yatırımları gibi hassas konularda uzlaşmayı geciktirebilir. Ülkelerin ulusal çıkarlarını öne çıkarması, enerji, finans ve teknoloji alanlarında daha derin bütünleşme çabalarını da sekteye uğratabilir.

Ukrayna önemli başlıklardan biri 

En kritik başlıklardan biri ise Ukrayna. Fransa’da Le Pen’in kazanması halinde Kiev’e ikili askerî yardımın sınırlandırılması ve Rusya yaptırımlarına mesafeli yaklaşılması ihtimali, Avrupa’nın güvenlik politikası açısından yeni belirsizlikler yaratabilir. Buna karşılık, seçimlerin tamamının AB karşıtı bir çizgide sonuçlanacağı kesin değil. İtalya’nın pragmatik çizgisini koruması veya Polonya’da Avrupa yanlısı yönetimin devam etmesi, ortak hareket alanını koruyabilir.

En kritik eşik Fransa

Fransa’daki seçimler, Avrupa’nın siyasi yönü açısından belirleyici olabilir. Cumhurbaşkanlığını AB ile daha çatışmacı bir çizgideki milliyetçi bir adayın kazanması, ortak bütçe, göç, Ukrayna’ya destek ve AB hukukunun üstünlüğü gibi başlıklarda yeni gerilimler doğurabilir. Bu nedenle seçim takviminin en yakından izlenecek duraklarından biri Paris olacak. 

Avrupa’nın seçim takvimi

■ 25 Ekim ve 1 Kasım 2026 Bulgaristan cumhurbaşkanlığı seçimi

■ 29 Kasım 2026 İspanya parlamento seçimi

■ 7 Mart 2027 Estonya parlamento seçimi

■ 18 Nisan 2027 Finlandiya parlamento seçimi

■ 18 Nisan ve 2 Mayıs 2027 Fransa cumhurbaşkanlığı seçimi

■ 2027 Yazı Fransa parlamento seçimi

■ 25 Temmuz 2027’ye kadar Yunanistan parlamento seçimi

■ Sonbahar 2027 Polonya ve Slovakya parlamento seçimleri

■ Aralık 2027’ye kadar İtalya parlamento seçimi

■ 2027 - Almanya’da yıl boyunca çeşitli
eyalet seçimleri de planlanıyor.

ABD’de ara seçimler sonrasında ticaret savaşları sertleşebilir

ABD’de 3 Kasım’da yapılacak Kongre ara seçimlerinin ardından Trump yönetiminin gümrük tarifelerini artırarak ticari gerilimi tırmandırabileceği öngörülüyor. Olumsuz senaryoda ortalama tarife oranının yüzde 21,3’e yükselmesi bekleniyor.

Küresel ticarette korumacılık ve tarife belirsizlikleri sürerken, ABD’deki ara seçimler yeni bir gerilim dalgasının habercisi olabilir. Allianz Trade’in “Ekonomik Görünüm 2026-2028” raporuna göre seçimlerin ardından Trump yönetimi ticaret politikalarında daha sert adımlar atabilir. Çin’in üretim fazlasına yönelik yeni tarifeler, Çin mallarının üçüncü ülkeler üzerinden sevkiyatına ilişkin soruşturmalar ve Kanada ile devam eden ticari anlaşmazlıklar başlıca riskler arasında yer alıyor.

Ticari gerilimin sürmesi, küresel mal ticaretinin büyümesini de sınırlayabilir. Hacim bazında yüzde 4,7 büyüyen dünya mal ticaretinin 2026’da yüzde 4’e, 2027 ve 2028’de yüzde 2,9’a gerilemesi bekleniyor. Raporda ABD tarifelerinin 2027’de küresel ticaret büyümesinden 0,3 puan götürebileceği öngörülüyor.

Tüm abonelik sözleşmelerinin Tüketicinin Korunması Hakkındaki Kanun’un 52. Maddesi ve Abonelik Sözleşmeleri Yönetmeliği ile düzenlendiğini hatırlatan Bakan Bolat, “Bununla birlikte, abonelik sözleşmelerine ilişkin mevzuatın ihtiyaçlara göre güncellenmesine yönelik çalışmalara başlanmış olup, 6502 sayılı Kanun kapsamındaki tüm sektörlerde faaliyet gösteren büyük ölçekli sağlayıcılar nezdinde araştırma ve incelemeler sürdürülmektedir. Ayrıca bu alanda tespit edilen diğer sorunları kapsayan bir rapor hazırlanmasına yönelik çalışmalar devam etmektedir” dedi.

Bakan Bolat’ın verdiği bilgiye göre, 2025 ve 2026 yıllarında dijital aboneliklere ilişkin olarak Bakanlığa toplam bin 459 tüketici başvurusu yapıldı. Genel abonelik işlemleri arasında en çok tüketici şikayeti elektronik haberleşme hizmetlerinde yoğunlaştı. 2023-2026 yıllarını kapsayan son 3 yıllık dönemde otomatik yenileme nedeniyle 282 tüketici tarafından şikayet başvurusu yapıldı. 9 bin 669 tüketicinin yıllık ve sezonluk aboneliklerinin tüketicilerin talep ve onayları alınmadan yenilenmesi nedeniyle bir sağlayıcıya 2022 yılında 5 milyon 946 bin 435 lira idari para cezası verildi.

Türkiye, savunma harcamalarında hızlanmayı sürdürüyor. TBMM’ye sunulan bütçede 2027 yılında toplam savunma harcamaları 3 trilyon 454 milyar TL olarak planlandı. Bu tutar, OVP’de öngörülen 111.2 trilyon TL’lik 2027 GSYH’sinin yüzde 3,11’i anlamına geliyor. Bu alanda önemli bir veri de hafta sonu açıklandı. Bursa’da konuşan Savunma Sanayii Başkanı Haluk Görgün, hali hazırda doğrudan silahlı kuvvet ihtiyaçları için üretim ve çeşitli projeler kapsamında savunma sanayiinde 15 milyar dolarlık sözleşmenin imzalandığını, yıl sonuna kadar 20 milyar dolarlık sözleşmenin imzalanmasının beklendiğini açıkladı. Bu gelecek yıllarda da özellikle yeni ürünlere yönelik harcamanın devam edeceği anlamına geliyor.

GSYH'nin yüzde 5 hedefi 

Son tartışmalarda NATO’nun savunma harcamalarını 2035’e kadar her birinin GSYH’sinin yüzde 5’ine kadar yükseltmesi hedefi konulmuştu. Bu oranın yüzde 3,5’i orduların modernizasyonu dahil doğrudan askeri konularda, yüzde 1,5’i de siber güvenlik, altyapı ve savunma sanayi üretim yapıları için konuldu. Türkiye’nin 2027’de ilişkili alanlar dışında, doğrudan askeri harcamalarının NATO’nun koyduğu yüzde 3,5’lik hedefe çok yakın seviyede bir harcama planladığı belirlendi.

İhracat da yerli siparişler de yükseliyor 

Savunma sanayii ve savunma harcamalarında yüksek tutarlı seviyelere ulaşıldı. İhracatın getirdiği ivme yanında, Türk Silahlı Kuvvetleri başta olmak üzere, güvenlik birimlerinin alımları hızlandı. Savunma sanayiinde, sahil güvenlik, jandarma, emniyet ve diğer güvenlik güçlerinin kendi doğrudan tedariki olabiliyor ama ağırlıklı olarak SSB üzerinden de alım yapıyor.

Savunma Sanayii Başkanı Haluk Görgün, hafta sonundaki etkinlikte, 2026’da Ekim ayı itibariyle 15 milyar dolarlık iç sipariş alındığını, yıl sonuna kadar siparişin 20 milyar dolara ulaşmasını beklediklerini kaydetti. Türk Silahlı Kuvvetleri Güçlendirme Vakfı şirketleri ile SSB iştiraki şirketlerin (ASELSAN, ROKETSAN, TUSAŞ, HAVELSAN ve STM) son üç yıl içinde 16 binden fazla şirkete iş verdiğini, yine son 3 yıl içinde alt üretici şirketlere verilen siparişin 20 milyar doları geçtiğini vurgularken, bu yıl içinde alınanlar dahil, toplam açık yurt içi sipariş tutarının 13,4 milyar dolar düzeyinde olduğunu vurguladı. Görgün, Türkiye’deki savunma sanayii ekosisteminin “4 bin firmanın üzerinde” olduğunu açıklamıştı.

Ekosistem için yol haritası

Türkiye’nin ihracatı 2026 yılında da rekora ilerliyor. TİM verilerine göre Eylül ayı itibariyle yıllıklandırılmış ihracat, bir önceki yılın toplamını geçti ve 10 milyar 941 milyon dolara ulaştı. Yıllıklandırılmış veride atış yüzde 30, Ocak-Eylül kıyaslamasında ise yüzde 15,6 düzeyinde bulunuyor. Savunma sanayiinin toplam ihracat içindeki payı da Ocak-Eylül dönemi itibariyle yüzde 3,3, yıllıklandırılmış veride yüzde 3,9 ile yüksek sayılabilecek bir seviyede seyrediyor. İhracat tutarı, SSB’nin veri tabanıyla bir miktar daha yukarı çıkabiliyor. Haluk Görgün, 2024-2025’i kapsayan dönemde imzalanan ihracat siparişi tutarını 20 milyar doların üzerinde olarak açıklamış ve bunun orta vadede ihracatın güçlü seyrini sürdüreceğini vurgulamıştı. Bu açıklamaların ardından Malezya, İspanya, Azerbaycan ve bazı Doğu Avrupa ülkelerinin de bulunduğu çok sayıda yüksek tutarlı sözleşme duyuruldu. Savunma Sanayii Başkanı Haluk Görgün, sektörde KOBİ’ler dahil, üretim yapan alt üretici ve yüklenicileri ana unsur olarak gördüklerini, YETEN programı ile finansman kolaylıkları da sağlayan bir yapılanma sağladıklarını kaydetti. Alt üreticilere yönelik olarak bir yol haritası oluşturacaklarını vurguladı. 

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Meclis’te 28. Dönem 5. Yasama yılının ilk grup toplantısında konuşacak. Erdoğan’ın mesajları merak ediliyor.

AK Parti’ye, belediye başkanı düzeyinde transferler devam ederken, Çarşamba günü TBMM’de AK Parti grup toplantısında milletvekili düzeyinde de katılım bekleniyor.

Şu ana kadar İzmir başta olmak üzere 108 belediyeyi saflarına katan AK Parti, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın,10’un üzerine belediye başkanının grup toplantısında rozetlerini takacağı öne sürülüyor. Öte yandan, daha önce partilerinden istifa eden ve şu anda bağımsız olan birkaç milletvekilinin de yine grup toplantısında AK Parti’ye katılacağı kulislerde konuşuluyor.

CHP’li Akay: 3 yılda 1 trilyon 26.5 milyar liralık garanti yükü!

CHP Karabük Milletvekili ve TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu Üyesi Cevdet Akay, 2027, 2028 ve 2029 yıllarında ulaştırma projelerinin garanti ve katkı ödemelerine ve şehir hastanelerine toplam 1 trilyon 26 milyar 542 milyon TL ayrılacağını belirterek, kamu kaynaklarının kullanımındaki tercihlerin sorgulanması gerektiğini vurguladı.

Akay, ulaştırma projelerinin trafik garantileri ve katkı ödemeleri için 2027’de 134 milyar 144 milyon TL, 2028’de 165 milyar 250 milyon TL, 2029’da 167 milyar 975 milyon TL öngörüldüğünü, üç yıllık toplamın 467 milyar 369 milyon TL’ye ulaştığını belirtti. 2027 bütçe teklifinde tutarın 2026 bütçesine göre yüzde 32,4 arttığını kaydeden Akay, “Yolun, köprünün, tünelin garantisi var; peki geçim derdindeki vatandaşın garantisi nerede?” diye sordu.

Şehir hastanelerinin hizmet alım bedelleri ve yatırım kullanım bedelleri için 2027-2029’da 559,2 milyar TL, yalnızca 2027 yılında iki kalem için 160,7 milyar TL öngörüldüğünü aktaran Akay, hizmet alım bedellerindeki artışın bir önceki yılın bütçesine göre yüzde 36,4’e ulaştığını kaydetti. Akay, “Şehir hastanelerinin üç yıllık ödeme yükü 559,2 milyar liraya ulaşıyor. Bu nasıl bir maliyet politikasıdır? Sağlık hizmetinin maliyetini, şirketlere yapılan ödemeleri ve bu sözleşmelerin kamuya uzun vadeli yükünü kim açıklayacak? Sağlığa ayrılan kaynağın büyüklüğüyle övünmeden önce, bu paranın ne kadarının doğrudan sağlık hizmetine, ne kadarının sözleşme kapsamındaki kullanım ve hizmet ödemelerine gittiğini ortaya koyun. Milletin vergileriyle yapılan ödemeler şeff af değilse, o bütçenin hesabı da verilmiş değildir” dedi.

Ancak…

Bu olayın kendiliğinden, başka bir deyişle otomatik olarak zorunlu neden sayılabilmesi olası değildir.

Su baskınının bu duruma nasıl yol açtığı, hangi yükümlülüklerin yerine getirilemediği, sözleşme koşulları ve ilgili mevzuat hükümleri belirleyici rol oynar.

Eski deyimle “ Mücbir Sebep,“ günümüz Türkçesinde “ Zorunlu Neden “ İngilizcede “Act of God “ve Fransızcada da “Force Majeure“ denilen olayı bir açıklığa kavuşturalım.

Zorunlu nedenlerin, kendi kontrolümüzün dışında nedenler olması gerekir.

Başka bir deyişle bunların meydana gelmesinde bizim bir ihmalimizin veya kusurumuzun olmaması gereklidir.

Ayrıca, bu nedenleri ve bunların işimiz üzerindeki etkilerini makul çerçevelerde tahmin edemememiz gerektir.

Tüm bunlara ek olarak da bu sebeplerden kaçınmamızın veya bunların etkilerini ortadan kaldırmamızın makul çerçevelerde mümkün olmaması şarttır.

Genel olarak zorunlu nedenleri sayacak olursak; Doğal afetler, (deprem, sel, toprak kayması, kasırga, volkan patlaması v.b) Kanuni grev, Genel Salgın Hastalık, Kısmî veya Genel seferberlik İlânı, Savaş, Genel isyan v.b. ve tarafların üzerinde anlaşmaya varabilecekleri bazı diğer nedenler, (ağır kaza, ağır hastalık v.b) şeklinde genel bir tanımlama yapabiliriz.

İlk iş olarak, ithalatçı ile yapılan sözleşmedeki Mücbir Sebep maddelerine bakmalıyız.

Sözleşmemiz yoksa, ne yazık ki birçok ihracatçımız sözleşme yapmadan, sadece yazışmalara dayanarak iş yapmayı tercih ediyor, işimiz biraz yokuşa doğru oluyor.

Alıcımızı derhal, durumdan yazılı olarak bilgilendirmeliyiz.

Edimlerimizi yerine getiremememiz ile içerisinde bulunduğumuz durumun doğrudan bağlantısı olduğunu kanıtlamalıyız.

Fotoğraf, tutanak, taşıyıcı yazısı, sigorta belgesi gibi kanıtlarla ile Meteoroloji, Ticaret ve/veya Sanayi odası v.b. resmi kurumlardan alacağımız resmî belgelerle hem olayı hem de bize ve yükümlülüğümüze olan etkilerini kanıtlamalıyız.

Buna ne gerek var, tüm medyada yer aldı demek bizi zora ve hatta zarara sokabilir.

Bir uyuşmazlık durumunda bu belgeler bizim savunma araçlarımız olacaktır.

Öte yandan, alıcının uğraması olası zararları en aza indirgemek için olabildiğince ve elden geldiğince her türlü çabanın gösterilmesi ve bunun kanıt altına alınması gereklidir.

Sorunun çözülebilmesi için farklı seçenekler olabilir mi araştırın ve alıcınıza bilgi verin.

Zorunlu nedenin geçerli olabilmesi, yalnızca edimin yerine getirilmesinin fiilen imkânsız hale geldiği durumlarda mümkündür.

Yükümlülüklerin yerine getirilmesinin daha zorlu ya da daha pahalı bir hale gelmesi mücbir sebep için yeterli değildir.

Eğer ihracatçı, malları farklı ve daha maliyetli bir güzergâh üzerinden teslim edebilecek durumdaysa, mücbir sebep iddiası kabul edilmeyebilir hatta alıcınız bu durumu sizinle pazarlık konusu bile yapabilir.

Böylesi durumlarda zararın en aza indirilebilmesi, elinizde karşılıklı hak ve sorumlulukları detaylı olarak belirleyen bir sözleşmenizin olması ile mümkündür.

Suyun hafızası vardır; bir zamanlar aktığı yeri unutmaz ve uygun koşulları bulduğunda yeniden o yoldan akar. Bu söz, yalnızca doğanın işleyişini anlatan bir ifade değil, aynı zamanda şehir planlamacılarına ve yerel yönetimlere yönelik önemli bir uyarıdır. Kentler planlanırken suyun doğal akış yolları, toprağın suyu emme kapasitesi ve yer altı su kaynaklarının dengesi mutlaka dikkate alınmalıdır. Aksi hâlde doğanın akışını engelleyen uygulamalar, zamanla sel, su baskını, kuraklık ve yer altı su kaynaklarının azalması gibi ciddi sorunlara yol açabilir.

Yağmur suyunu yönetmek

Özellikle İstanbul gibi yoğun yapılaşmanın görüldüğü büyük şehirlerde, yağmur suyunun doğru yönetilmesi büyük önem taşımaktadır. Kent yüzeylerinin önemli bir bölümünü oluşturan çatılar, yağmur suyu hasadı için büyük bir potansiyel barındırmaktadır. Çatılara düşen yağmur suları uygun sistemlerle toplanarak depolanabilir ve bahçe sulama, temizlik gibi alanlarda yeniden kullanılabilir. Böylece hem şebeke suyu tüketimi azaltılabilir hem de yağmur suyunun doğrudan kanalizasyon sistemlerine yük oluşturmasının önüne geçilebilir.

Yollarda ve yağış sırasında su birikintilerinin oluştuğu alanlarda ise hendekler, yağmur bahçeleri ve suyu toprağa geçiren geçirgen yüzeyler kullanılmalıdır. Bu uygulamalar, yağmur suyunun hızla akıp gitmesini önleyerek toprağa sızmasını kolaylaştırır. Böylece yüzey akışı kontrol altına alınabilir, su baskını riski azaltılabilir ve yer altı su kaynaklarının beslenmesine katkı sağlanabilir.

Dünyanın çeşitli ülkelerinde uygulanan sürdürülebilir yağmur suyu yönetimi yöntemleri, kentlerin doğayla uyumlu biçimde planlanmasının mümkün olduğunu göstermektedir. Türkiye'deki yerel yönetimlerin de bu uygulamaları kentlerin coğrafi özelliklerine göre değerlendirmesi ve yaygınlaştırması gerekmektedir. Bu konuda sorumluluk yalnızca belirli bir dönemin yönetimine değil, geçmişten bugüne görev yapan ve gelecekte görev alacak bütün idarelere aittir.

Betonlaşan dereler, artan sel riskleri

Doğal su yollarının betonlaştırılması ve dere yataklarının yapılaşmaya açılması, şehirlerin karşı karşıya kaldığı önemli çevresel sorunların başında gelmektedir. Dereler yalnızca suyun bir noktadan başka bir noktaya taşındığı kanallar değildir. Aynı zamanda yağmur sularının doğal biçimde ilerlediği, çevresindeki ekosistemleri beslediği ve taşkın dönemlerinde fazla suyu taşıdığı doğal sistemlerdir. Bu alanların betonla kaplanması, daraltılması veya yapılaşma baskısı altında bırakılması, suyun doğal hareketini değiştirebilir. Yoğun yağışlarda ise suyun kısa sürede büyük miktarlara ulaşması, taşkın riskini artırabilir ve yerleşim alanlarında ciddi zararlara neden olabilir.

Bu nedenle dere yatakları ve taşkın alanları, şehir planlamasında korunması gereken doğal alanlar olarak ele alınmalıdır. Suya karşı mücadele etmek yerine suyun doğal akışına alan açan, taşkın riskini önceden hesaplayan ve doğayla uyumlu çözümler geliştiren bir planlama anlayışı benimsenmelidir.

Yağmur suyunu toprakla buluşturmak

Kentlerde yağmur suyunun büyük bölümü beton, asfalt ve diğer geçirimsiz yüzeyler nedeniyle toprağa ulaşamadan uzaklaştırılmaktadır. Oysa yağmur suyu, doğru planlama ve uygun altyapı sayesinde yer altı su kaynaklarını besleyen önemli bir doğal kaynaktır.

Bunun için yağmur bahçeleri oluşturulmalı, geçirgen zeminler yaygınlaştırılmalı, yeşil alanlar korunmalı ve çatılardan toplanan sular değerlendirilmelidir. Dere yatakları üzerindeki yapılaşma baskısı azaltılmalı, taşkın alanları korunmalı ve şehirlerin yağmur suyu altyapısı iklim koşulları dikkate alınarak yeniden ele alınmalıdır.

Bu uygulamalar yalnızca sel riskini azaltmakla kalmaz; suyun kent içinde tutulmasına, toprağın nem dengesinin korunmasına ve doğal su döngüsünün desteklenmesine de katkı sağlar.

Sonuç;

Suyun hafızasını göz ardı eden şehircilik anlayışı, kısa vadede çözüm gibi görünen uygulamalarla uzun vadeli sorunlara zemin hazırlayabilir. Dere yataklarını betonlaştırmak, doğal suyollarını yapılaşmaya açmak ve yağmur suyunu hızla kent dışına taşımak, suyun doğayla kurduğu dengeyi bozabilir.

Oysa çözüm, suyu engellemekte değil, ona doğru alanı açmakta yatmaktadır. Çatılarda su hasadı yapmak, yollarda yağmur bahçeleri ve hendekler oluşturmak, geçirgen yüzeyleri artırmak, dere yataklarını korumak ve yer altı su kaynaklarını sürdürülebilir biçimde yönetmek bu anlayışın temel adımlarıdır.

Şehirleri planlayanlar ve yönetenler, suyun doğal akışını dikkate almak zorundadır. Çünkü yağmur suyu yalnızca uzaklaştırılması gereken bir yük değil, korunması ve değerlendirilmesi gereken değerli bir kaynaktır.

Unutulmamalıdır ki suyun yolunu yok saymak, suyun o yolu yeniden aramayacağı anlamına gelmez. Doğayla uyumlu kentler kurmanın ilk şartı, suyu toprakla buluşturmak ve doğanın işleyişine saygı duymaktır. Bunun için şehirleri doğaya rağmen değil, doğayla birlikte planlamak lazım.

Avrupa'da geçen hafta sonu açıklanan Fransız Alman uzlaşması Türkiye'de tek bir başlığa indirgendi: listede yokuz. Oysa aynı belgede Türkiye'yi en az kapsam kadar ilgilendiren ikinci bir talep var ve o talep konuşulmuyor. Otomotive ilişkin hükümlerin, Türkiye'yi koruyan eşdeğerlik maddesinin bulunduğu metinden çıkarılıp ayrı bir düzenlemeye taşınması isteniyor.

Martta ne kazanıldı, ne kazanılmadı?

Avrupa Komisyonu 4 Mart 2026'da Sanayi Hızlandırma Yasası teklifini yayımladı. Amaç açık: kamu alımlarını, satın alma desteklerini ve belirli teşvikleri Avrupa'da üretilmiş ve düşük karbonlu ürünlere yönlendirerek imalatın Birlik hasılasındaki payını 2024'teki yüzde 14,3'ten 2035'te yüzde 20'ye çıkarmak.

Teklifin 8. ve 9. maddeleri, AB ile gümrük birliği veya serbest ticaret alanı bulunan ülkelerden gelen içeriği Birlik menşeli içerikle eşdeğer sayıyordu. Türkiye'de bu hüküm haklı olarak kazanım sayıldı, borsada otomotiv hisseleri yükseldi, aracı kurumlar belirsizliğin ortadan kalktığını yazdı.

Ancak o günden bugüne iki şey yeterince konuşulmadı. Birincisi, aynı teklifte Türk şirketlerinin AB kamu ihalelerine doğrudan taraf olarak katılamayacağı Komisyon sözcüsü tarafından açıkça belirtilmişti. Ürün içeriğinin eşdeğer sayılması ile ihaleye katılım hakkı iki ayrı meseledir ve Mart'ta yalnızca birincisi için kapı aralanmıştı.

İkincisi, eşdeğerliğin nihai montaj şartına da uygulanıp uygulanmadığı teklif metninde kesin değildi. Konuyu inceleyen hukuk firmalarından biri, Ek III'teki AB içinde montaj koşulunun dar yorumlanabileceğini ve üçüncü ülke içeriğine tanınan eşdeğerliğin nihai montajı kapsayıp kapsamadığının belirsiz olduğunu özellikle not etmişti.

Yani Mart'ta elde edilen şey bir ilke kapısıydı, kapalı bir hukuki güvence değil. Bu ayrım bugünü anlamak için önemli, çünkü kaybedilen şeyin ne olduğunu doğru tarif etmemizi sağlıyor.

16 Ekim'de iki şey oldu, ikincisi konuşulmadı

Birincisi biliniyor. Fransa ile Almanya, Avrupa Konseyi toplantısının kenarında otomotivde uzlaştı. Almanya karbondioksit hedeflerinde esneklik aldı, Fransa buna karşılık daha dar bir Avrupa tercihi tanımı elde etti. Agence Europe'un aktardığı coğrafi kapsam Avrupa Birliği, Avrupa Ekonomik Alanı ülkeleri, İsviçre ve İngiltere ile sınırlı. Bu ülkelerin yararlanması ise AB ile özel ortaklık anlaşmaları imzalamalarına bağlanıyor. Türkiye bu listede yok.

İkincisi konuşulmadı. MLex'in gördüğü ortak pozisyon belgesine ve EUobserver'ın aynı gün verdiği habere göre iki ülke, otomotive ilişkin hükümlerin Sanayi Hızlandırma Yasası taslağından çıkarılıp Otomotiv Paketi içine taşınmasını istiyor. İki dosyanın mümkün olduğunca hızlı ve eş zamanlı kabul edilmesi öneriliyor. Fransa, araçlar için kurulacak yeni tanımın yasanın geri kalanı, yani çelik, çimento, alüminyum ve temiz teknoloji için de ölçüt olmasını umuyor.

Bu niçin önemli? Çünkü Türkiye'yi koruyan eşdeğerlik hükmü Sanayi Hızlandırma Yasası'nın içinde. Otomotive özgü kurallar başka bir metne taşınırsa, o metinde aynı eşdeğerliğin korunup korunmayacağı ayrı bir müzakere konusu haline gelir. Otomotiv Paketi'ndeki karbondioksit standartları revizyonu ile Temiz Kurumsal Araçlar teklifi, bir aracın Avrupa'da üretilmiş sayılmasının ölçütünü zaten yetkilendirilmiş tasarruflara bırakmıştı. Yani tanımı sonradan Komisyon yazacak.

Burada abartıya kaçmamak gerekiyor. Bir hükmün başka düzenlemeye taşınması, eşdeğerliğin kendiliğinden silinmesi anlamına gelmez. Bunu yeni metindeki kapsam, atıflar ve geçiş hükümleri belirleyecek. Doğrulanmış olan şey ayrıştırma talebidir; hukuki korumanın kaybı ise bir risktir.

Ancak Türkiye'nin takip ettiği şeyin değişmesi gerekiyor. Mesele yalnızca ülke listesinde yer alıp almadığımız değil; hangi hükmün hangi metne taşındığı, orada hangi istisnaların korunduğu ve tanımın yetkilendirilmiş tasarrufa bırakılıp bırakılmadığı. Bir metinde olumlu ifade bulunması bütün sisteme erişim güvencesi vermiyor.

Liste neye göre yapıldı

Türkiye'nin otuz yıldır kullandığı savunma şu: Gümrük Birliği içindeyiz, Avrupa sanayisiyle bütünleşiğiz, dolayısıyla eşit sayılmalıyız. Ticaret Bakanı Ömer Bolat Brüksel'deki temaslarında bu çerçeveyi tekrarladı ve otomotivde yıllık 55 milyar avroluk bir ticaret hacmine dikkat çekti.

Gerekçe doğru, ama listeyi açıklamıyor. İsviçre'nin AB ile gümrük birliği yok, listede. İngiltere Birlikten ayrıldı, listede. Türkiye 1996'dan beri sanayi mallarında gümrük birliğinde, listede değil.

Bunu yalnızca güvensizlikle açıklamak eksik olur. Listedeki ülkelerin paylaştığı başka özellikler var. Norveç, İzlanda ve Lihtenştayn gümrük birliğinde olmadan iç pazara katılıyor ve ortak düzenleme ile denetim yükümlülüğü taşıyor. İngiltere ve İsviçre, Dünya Ticaret Örgütü Kamu Alımları Anlaşması'na taraf; yani kapsanan ihalelerde karşılıklı erişim bakımından somut bir hukuki bağ veriyorlar. Türkiye bu anlaşmaya taraf değil ve Gümrük Birliği kamu alımlarını kapsamıyor.

Uzlaşmanın koşulları da bu yönü gösteriyor. Euronews'in aktardığına göre listedeki üçüncü ülkelerin yararlanabilmesi için iki şey isteniyor: Avrupalı şirketlerin o ülkenin kamu ihalelerine ve kamu fonlarına adil koşullarda erişebilmesi, ve o ülkenin üçüncü ülkeler tarafından kuralları dolanmak için arka kapı olarak kullanılamaması.

Yani kriter, bütünleşmenin tek bir boyutu değil. Karşılıklılık, ticaret savunmasıyla uyum, düzenleyici yükümlülük ve siyasi pazarlık birlikte çalışıyor. Türkiye'nin cevabı bugün bu başlıkların hiçbirinde hazır değil ve mesele yalnızca Türkiye'ye özgü de değil; Japonya ve Güney Kore gibi ortakların durumu da aynı tartışmanın parçası.

İşin bir de açık uçlu tarafı var. Parlamentoda metne beş binin üzerinde değişiklik önergesi verildi, komite aşaması sürüyor ve tanım anlaşmazlığının müzakereleri 2027'ye sarkıtabileceği yazılıyor. İspanya üç kademeli bir uzlaşma formülü önerdi. İskandinav ve Baltık ülkeleri katı bir rejimin yatırımı caydıracağı uyarısını yapıyor. Toyota, Türkiye'nin kapsama alınmasını açıkça istedi. Yani kapı kapanmadı.

Türk imalatçısının çifte kıskacı

Tartışma otomobil ihracatında kilitlendi, oysa daha geniş bir sanayi sorunu var.

Mart teklifine göre kamu desteğinden yararlanan bir elektrikli aracın AB'de monte edilmesi ve batarya hariç değer olarak belirli bir oranda Birlik içinde üretilmiş bileşen içermesi öngörülüyordu. Burada iki ayrı koşul var: montajın yeri ve içeriğin payı. Bu ikisi birbirinin yerine geçmiyor.

Türkiye kapsam dışında kalırsa, Çin girdisini Türk girdisiyle değiştirmek ilgili destek için yeterli olmayabilir, çünkü sorun montaj yeri koşulunda kalır. Türkiye kapsama alınırsa, bu kez burada yapılan işlemin menşe kazandırıp kazandırmadığı ve ithal bileşenlerin hesapta nasıl değerlendirildiği belirleyici olur. Yani diplomatik talep sadece ülke listesine girmek olamaz. Türkiye'de montajın, Türk menşeli bileşenlerin ve bunların ispatının hangi hükümde nasıl tanınacağı birlikte güvenceye alınmalı.

Girdi tarafındaki tablo bu yüzden önemli. Ocak 2026 itibarıyla ara mallarının toplam ithalattaki payı yüzde 72,1. Çin'den ithalat 2025'te 49,6 milyar dolara ulaştı; 2026'nın ilk sekiz ayında 36,1 milyar dolarla toplam ithalatın yüzde 14,4'ünü oluşturdu. TOBB Otomotiv Tedarik Sanayi Meclis Başkanı Alper Kanca, Türkiye'de üretilmeye başlanan yeni modellere rağmen yerlilik oranlarının düşük kaldığını söylüyor.

Burada bir yanlış anlamayı düzeltmek gerekiyor. Çin'den girdi almak tek başına eşiğin altında kalmak demek değil. Girdinin niteliği, Türkiye'de geçirdiği dönüşüm ve ilgili hesabın yöntemi belirleyici. AB'nin genel menşe yaklaşımı, birden fazla ülkede üretilen mallarda son esaslı dönüşümü esas alıyor. Ham maddeyi Türkiye'de işleyen bir üretici menşe kazanabilir; hazır bileşeni sınırlı işlemden geçiren üretici kazanamayabilir.

Asıl maliyet kalemi de belge ücreti değil. Uygun sayılmayan parçanın değiştirilmesi, yeni parçanın müşteri onayından geçmesi, ürün reçetelerinin ve tedarikçi kanıtlarının tutarlı yönetilmesi, farklı pazarlar için ayrı stok tutulması ve bütün bunların işletme sermayesine binmesi. Bu yükün sabit kısmı büyük üreticide yönetilebilirken küçük tedarikçide birim başına çok daha ağır oluyor. Dolayısıyla dosyanın ayrı bir KOBİ boyutu var ve bugün en az konuşulan kısım burası. Otomotiv tedarik sanayiinin 2025 ihracatı 15,77 milyar dolar, yani sektör toplamının yüzde 38'i.

Yapılması gereken: önce ölçmek

Bu hafta dolaşan kimi değerlendirmelerde Türkiye'de üretilen araçların Avrupa'ya binlerce avro daha pahalı satılacağı söylendi. Böyle bir rakamın dayanağı kamuya açık değil ve destek kaybı her araca aynı tutarda eklenen bir ihracat vergisi gibi işlemiyor; ülkeye, programa ve modele göre değişiyor. Bu tür rakamlar çürütüldüğünde tartışmanın tamamı zayıflıyor.

Daha sağlam olan yol, etkiyi kendimizin hesaplamasıdır. İngiliz otomotiv sanayii, kendi üretiminin AB ekonomisinde desteklediği faaliyeti ve istihdamı bağımsız bir kuruluşa hesaplatıp yayımladı. Bu bir kayıp tahmini olarak değil, karşılıklı bağımlılığın ülke ve sektör düzeyinde kanıtı olarak sunuldu. Türkiye'de aynı ayrıntıda yayımlanmış bir hesap yok.

İhtiyaç duyulan ölçüm şu dört soruya cevap vermeli. AB'ye satışımızın ne kadarı destek koşuluna bağlı segmentte? Hangi modeller ve hangi parça grupları hangi şartı karşılayamıyor? Hangi bileşenin değiştirilmesi gerekiyor ve alternatifi teknik olarak var mı? Sonraki model ve kapasite kararları hangi takvimde veriliyor? Bu veriler olmadan 30 milyar dolarlık AB otomotiv ihracatını doğrudan kaybedilecek tutar diye sunmak savunulamaz.

Müzakere tarafında da talep madde bazında olmalı. Dört başlık öne çıkıyor: Türkiye'de montajın ve Türk menşeli bileşenlerin ilgili desteklerde nasıl tanınacağı, tanımanın otomotiv, batarya ve diğer kapsamlar arasında tutarlı olması, mevcut yatırım ve sözleşmeler için uygulanabilir geçiş hükümleri, ve küçük üreticilerin kullanabileceği ortak menşe ve izlenebilirlik altyapısı. Buna karşılıklılık tarafında Türkiye'nin kendi kamu alımlarında ne teklif edeceğinin açıklığa kavuşturulması ekleniyor.

Asıl tehlike ihracatın bir günde kesilmesi değil. Önce marj aşınır, sonra yeni model ve kapasite başka tesise tahsis edilir, en sonunda üretim ve istihdam verisinde görünür. Bu süreç yıllar alır ve bugün yapılacak ölçüm ile hukuki talep, o yılların sonucunu belirler.

1978'de Konya'nın Akşehir ilçesinde doğan Taşkın, ilk ve ortaöğrenimini Akşehir'de tamamladı. Taşkın, Boğaziçi Üniversitesi İşletme Bölümü'nden 2001'de mezun olurken aynı yıl Devlet Planlama Teşkilatı Ekonomik Modeller ve Stratejik Araştırmalar Genel Müdürlüğünde Planlama Uzman Yardımcısı olarak göreve başladı. ABD'de Cornell Üniversitesi kamu yönetimi programında yüksek lisansını tamamlayan Taşkın, Kalkınma Bakanlığı ile Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığında çeşitli görevlerde bulundu. Taşkın, son olarak Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkan Yardımcılığı görevini yürütüyordu.

Bazı atama ve görevden alma kararları

Öte yandan, Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın imzasıyla bazı kurumlara ilişkin atama ve görevden alma kararları da Resmi Gazete'de yayımlandı.

Sermaye Piyasası Kurulu (SPK) Başkanı Mahmut Sütcü ile Kamu Gözetimi, Muhasebe ve Denetim Standartları Kurulu Başkanı İbrahim Ömer Gönül görevden alındı.

Gelir İdaresi Başkanlığına (GİB) Devlet Malzeme Ofisi (DMO) Genel Müdürü ve Yönetim Kurulu Başkanı Şinasi Candan atandı.

Gelir İdaresi Başkan Yardımcılıklarına da Hazine ve Maliye Bakanlığı Teftiş Başkanı Kaan Kasım, Gelir İdaresi Daire Başkanları Zekayi Çenge ile Hüseyin Azili'nin ataması gerçekleştirildi.

Gelir İdaresi Daire Başkanlığına Ferhat Dinçer'in ataması yapıldı.

Milli Piyango İdaresi Genel Müdürlüğünde açık bulunan yönetim kurulu üyeliğine Hikmet Yıldırım, genel müdür yardımcılığına ve yönetim kurulu üyeliğine Salih Ercan ve birinci hukuk müşavirliğine Nigar Genç atandı.

Tarım ve Orman Bakanlığında açık bulunan Gıda ve Kontrol Genel Müdür Yardımcılığına Mahmut Musa Timur ve Hukuk Hizmetleri Genel Müdür Yardımcılığına Özge Umut Eker'in ataması gerçekleştirildi.

Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdür Yardımcılığına Gümüş atandı

Erdoğan'ın imzasıyla yayımlanan kararlara göre, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığında açık bulunan Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdür Yardımcılığına Yakup Gümüş atanırken, Kırıkkale Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürü Çiğdem Açıkyıldız Kazel görevinden alındı.

Kütahya İl Kültür ve Turizm Müdürü Zekeriya Ünal ve Vakıflar Genel Müdürlüğü Adana Vakıflar Bölge Müdürü Lütfi Karabacak görevinden alındı.

Milli Eğitim Bakanlığında açık bulunan İnşaat ve Emlak Genel Müdür Yardımcılığına Fikri Erdem Kökbay atandı.

Adli Tıp Kurumu Başkanlığında açık bulunan Başkan Yardımcılığına Adli Tıp Beşinci İhtisas Kurulu Adli Tıp Üyesi Uzm. Dr. Ali Ulvi Çalık atandı. Uzm. Dr. Refik Akman ise, Adli Tıp İkinci İhtisas Kurulu Adli Tıp Üyeliğine getirildi.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüklerinde değişim

Atama kararlarına göre, Barış Ecevit Akgün, Çevresel Etki Değerlendirmesi, İzin ve Denetim Genel Müdür Yardımcılığına atanırken, Coğrafi Bilgi Sistemleri Genel Müdür Yardımcılığına, Sakarya Çevre ve Şehircilik İl Müdürü Nedim Arsal getirildi.

Muğla Çevre ve Şehircilik İl Müdürü Ömer Bolat, Muş Çevre ve Şehircilik İl Müdürü Yusuf Akkaya ve Afyonkarahisar Çevre ve Şehircilik İl Müdürü Merih Karayol görevden alındı.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüklerine ilişkin diğer atamalar şöyle:

- Hasan Mehmet Kuyumcu, Sakarya Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğüne,

- Bolu Çevre ve Şehircilik İl Müdürü Oğuzhan Kurt, Balıkesir Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğüne,

- Abdullah Yenigün, Bolu Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğüne,

- Denizli Çevre ve Şehircilik İl Müdürü Mehmet Fatih Namık Öztürk, Kayseri Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğüne,

- Ertuğrul Yıldırım, Denizli Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğüne

- Özgür Somuncu, Karaman Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğüne,

- Yusuf Sarıkaya, Muğla Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğüne,

- Murat Turan, Muş Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğüne,

- Mesut Önem, Kocaeli Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğüne,

- Kastamonu Çevre ve Şehircilik İl Müdürü Oktay Marşap, Ordu Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğüne,

- Resul Deveci, Kastamonu Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğüne.

Trotsky dâhil dönemin çeşitli önemli sosyalistleri için sosyalizmin ne olduğu konusunda net olmayan ifadeler ve anlam kaymaları genel geçer sayılabilir. Örneğin bir iddiaya göre maddi refaha kavuşulunca toplumun tümü rahatlayacaktı ve insanın insanla savaşına gerek kalmayacaktı. Yani Hobbes’un bahsettiği ‘doğal durum’ gereksiz hale gelecekti. Ancak insanın insanla savaşının tek nedeni maddi zenginliğin sınırlı oluşu, refahın nesnelerinin ve gücün sembollerinin rakip (rival) ve dıştalayıcı (excludable) mallar olmaları mıydı? Kıskançlık (invidia), kibir (superbia) ne olacaktı? “Yedi Ölümcül Günah” boşuna mı sayılıp dökülmüş, bunlara karşı vaaz edilen erdemler binlerce yıl anlamsızca sıralanan isteklerden ibaret mi kalmıştı? Öte yandan belki ‘doğal durum’ olmayacaktı ama bu durumda acaba yeni düzende ‘doğal haklar’ olacak mıydı? Doğal hakların varlığı devlet öncesine, yani ius divinium/ius naturale’ye geri dönüşü, ius humanum/ius civile/ius positum’un terk edilmesini mi vaaz edecekti? Sonuçta asgari düzeyde sağlanacak ihtiyaç maddeleri bolluğu temeli üzerinde bir meritokrasi mi doğacaktı? Aksi takdirde sosyalizmde “Aristo, Marx insanlığın ortalaması olacak, onların üzerinde yeni tepeler yükselecektir” demenin mantığı ne olabilirdi? Trotsky aynen bunu söylemektedir. Herkes insan olarak, doğum hakkı nedeniyle eşit mi olacaktı, yoksa yeteneklerimiz bize mi ait olacaktı ve bunun karşılığında daha fazla refaha kavuşabilecek miydik? Hepimiz eşitsek bu Kantian bir “doğuştan eşitlik” temelinde miydi yoksa Serge-Christophe Kolm’un Budist esinlenişinde olduğu gibi aslında hepimiz temelde “aynı” miydik? Gerald Allan Cohen’in unutulmaz biçimde formüle ettiği gibi ‘kendimizin sahibi miydik’ yoksa kendi öz sahipliğimiz de kısıtlı mı olacaktı?

Sosyalizm 1914 öncesinde çok yaygın bir siyasal akımdı belki ancak sosyalist entelektüellerin dahi tümü net olmayan formüllerle ikna olmuyordu. Örneğin büyük ekonomist Tugan-Baranovsky genel olarak Antik dünyanın estetiğine övgü yağdırırken –küçük bir kent olan Pompei’den bahseder- aynı yerde sosyalist toplumun nelere önem vereceğini anlatır ve sosyalizmde oluşacak medeniyet halini Rönesans İtalya’sının şehir devletlerine benzeterek kitaptaki devamlılık hipotezimize uyan bir girdi yapar. Ayrıca ‘modern sosyalizmin neşeli ve kendisine güvenli bir hümanizm, güzel bir rüya olan İtalyan Rönesansına bir geri dönüş’ olduğunu da ekler. Tugan’a göre sosyalizm bu nedenle ikna ediciydi, güçlüydü ve bireyin ezilmeyeceğinin garantisiydi. Rönesans’a geri dönüşten başka ‘hangi toplumsal ideal 20. Yüzyılın başında sadece proletaryayı değil tüm sınıfların en üstün insanlarını’ kendisine bağlayabilirdi? Kısa süre sonra, haklı veya değil, yaşayan kanlı canlı sosyalistlerin kendi hümanist ve Kantian yaklaşımıyla ilgilerinin olmadığını düşünecek ve Marksizm’den hızla uzaklaşacaktır.

Bolşevik Devrimi sonrası olanlar bambaşkadır. Bir köylü toplumunda gecikmiş sanayi devrimi yapma çabasına sosyalizm adının verilmiş ve orijinal tanımların hepsinden uzaklaşılmış olması pratik bir olaydı, şartlar öyleydi. Uzun sözün kısası aşağıdadır. Ekteki “Sovyetler ve elektriklendirme yeni bir dünyanın temelidir” posteri (1920) durumu özetliyor. 26 Aralık 1919’da Lenin ve Krzhizhanovskii arasında Moskova’daki yakıt kıtlığını/enerji kesintilerini tartışmak için yapılan idari bir toplantıdan çıkan ve yeni toplumun temelini oluşturmak üzere elektrik mühendisleri tarafından on ay boyunca geliştirilip savunulan GOELRO. Bir mühendislik ütopyasıdır. Yenidünyanın temeli miydi? Hangi ölçüde öyleydi? Sovyet elektrik mühendisleri sosyalizmi biz kurduk dememişler miydi? Kurulan her ne idiyse yukarıda sorulan evrensel sorularla bir ilgisi var mıydı? Tarihsel zorunluluktan doğan pratikler eksik tanımlanmış, eksik belirlenmiş bir toplumsal projenin açıklarını kapatabilir miydi? Cevabın hayır olduğunu yaşayarak gördük. 

Ekim ayının Türkiye açısından önemli bir ay olduğuna kesin gözüyle bakmamız gerekiyor. Aradan yüzyıl geçmiş olsa da, bu ay içinde cereyan eden olaylar ülkemizin kaderini belirlemiştir. Her ne kadar ülkenin Batı kesimlerini işgal eden Yunan ordularının 9 Eylül’de Türk kuvvetlerinin İzmir’e girmesi ile Anadolu’dan gitmesi sağlanmış ise de, ülkenin bazı anahtar bölgeleri hala sömürgeci devletlerin işgali altında idi. İşgalcilerin çekilmeyi düşünüp düşünmedikleri de bilinmezler arasındaydı. Bir ateşkes anlaşması imzalanması gerekiyordu.  Hatırlayacaksınız, böyle bir anlaşmayı zaten Osmanlı Hükümeti Mondros’ta imzalamış bulunuyordu. Bu ateşkese göre Türkler Avrupa Kıtası’ndan çekiliyorlar, Anadolu’nun önemli bir bölümünü Ermenilere ve kurulması tasarlanan bir Kürt birimine bırakıyorlar, kendiler ise küçük bir alana sığdırılıyorlardı. Ancak bu tasavvurun Türkler bir kurtuluş mücadelesine girişince terk edilmesi gerekti. Halbuki o noktaya kadar başkent İstanbul ve Türk Boğazları sömürgeci devletlerin işgalinde idi. İstanbul’un batısında yer alan Doğu Trakya ise İngiltere’nin teşvikleri ve izniyle Yunanistan tarafından işgal edilmişti. Bütün bu durumlar yeni ateşkese konu teşkil edecek, askeri bir zafere imza atmış olan Milli Güçlerin temsilcileriyle müzakere edilecekti. 

Her ne kadar tüm sömürgeci ülkeler Osmanlı İmparatorluğu’nun Batı bölgelerinde egemenliklerini devam ettirmek isteseler de, aralarında yaklaşım farkları bulunduğunu da görmemiz gerekiyor. Örneğin Fransızlar, bugün Türkiye’nin güneyini teşkil eden vilayetlerde Türklerle girdikleri mücadelede yenik düşmüşler, bunun üzerine Suriye’yi sömürge yapmayı kabul ederek Türklerle Ankara Anlaşması’nı imzalamışlardı. Herhalde sömürge demenin artık ayıp kaçmaya başladığını görmelerinden olacak, bu ülkede kurdukları yönetim biçimini manda olarak nitelendirmişlerdi ve sözde bu ülkeyi bağımsızlığa hazırlayacaklardı. Ülkeyi böldüler.  İtalyanlar ise Milliyetçi Hükümetle işbirliği yapmaya yönelmişlerdi. Hatta, bazı rivayetlere göre, Türkiye’den çekilirken bir kısım silahı Yunanlılara karşı kullansın diye Türklere dahi bırakmışlardı. İtalyanlar İngiltere’nin ihanetine uğradıklarını düşünüyorlar, kendilerine vaat edilen toprakların bilahare Yunan işgaline açıldığına inanıyorlardı. Buna karşılık, zaten İngiltere’nin dümen suyuna girmiş Yunanistan’a görüşme masasında yer dahi verilmemiş, Mudanya açılarında demirleyen Yunan donanmasına ait gemilerde neticeyi beklemeleri tavsiye edilmişti.

Sömürgeci devletler İsmet İnönü’nün temsil ettiği Milliyetçi Kuvvetler ile 1922 Ekim ayının erken bir döneminde Mudanya’da görüşmeye başladılar. Bilhassa İngilizler ama onların yanında Fransızlar, karşılarında kendilerini eşit gören bir müzakereci ile görüştüklerini kabul etmekte güçlük çekiyorlardı. Bu yaklaşımları beni öğrencilik yıllarına götürdü. Toprağı bol olsun, Sosyoloji Hocam Immanuel Wallerstein, sömürgeler tarihini anlatırken, sömürgeciliği mümkün kılan bir faktörün de Avrupalı Hristiyan beyaz adamı yenmenin mümkün olmadığı inancı olduğunu ve muhtelif gelişmelerin bu inancı kırmakta kilit rol oynadığını anlatmıştı. Wallerstein’e göre, sömürge halklarının beyaz adamın yenildiğini müşahede ettikleri ilk olay 1905 Rus-Japon Harbi idi. Bu savaş Japonya’nın başarısı ile sonuçlanmış ve Rusları Beyaz adam olarak gören sömürge halkları ilk defa Avrupalı beyaz adamın sarı ırk karşısında yenildiğine şahit olmuştu. İkinci olay ise Türk Kurtuluş Savaşı idı. Burada da sömürgeci devletler sömürgeci olarak görülmeyen ve ayrıca Avrupalı Hristiyan beyaz adamlardan sayılmayan Türkler karşısında mağlup olmuşlardı. Demek ki, Avrupalı Hristiyan beyaz adamlar yenilmez değillerdi. Dolayısıyla onlara meydan okumak düşünülebilirdi.

Tabii, sömürgeci liderler Wallerstein’in talebesi filan değildiler. Yenik düşseler bile, diğer halkların kendilerine eşit olmadığına inanıyorlardı. Sizlerin de bildiği gibi, bu eşitsizlik anlayışı Lozan’da devam etmiş ve sömürgeci devletler İsmet Paşa’yı daha kötü bir sandalyeye oturtmak istemişler, ancak çaresiz kalınca aynı cins sandalyede oturmasını kabul etmek mecburiyetinde kalmışlardır. Nitekim Mudanya’da da üstünlük taslayan İngiliz Başbakanı Türklere bir ders vermek gerektiğini düşünüyordu. Neyse ki, işgal kuvvetlerine komuta eden ve alanı daha yakından tanıyan General Harrington Başbakan’a kolay bir zafer kazanmanın mümkün olmayabileceğini ifade ederek, hayaller peşinde koşmaması tavsiyesinde bulundu. Hemen ekleyelim, bu arada İngiliz kamuoyu da dünya savaşının bittiğini kabullenmişti ve Türklerle yeni bir savaşa girmek siyasi bakımdan çoğu siyaset adamına pek çekici gelmiyordu. Sonunda, Fransa ve İngiltere Türk Boğazlarının uluslararası bir komisyon tarafından yönetilmesi koşuluyla İstanbul işgaline son vermeyi kabul ettiler. Ayrıca İngiltere zaten sayıca Türklerin hakim olduğu konusunda bir kuşku bulunmayan Doğu Trakya’dan da Yunan kuvvetlerinin çekilmesini kabul etti. Okuyucunun da kolayca hatırlayacağı gibi, bu ateşkes anlaşması 1923 Temmuz ayında imzalanan ve Türkiye ile savaşı sonlandıran Lozan Barış Anlaşması’na giden yolda toprak sorunlarının önemli ölçüde aşılmasının dayanağını teşkil etmiştir.  

Mudanya’dan sonra önemli bazı gelişmeleri cereyanı için gelecek Ekim ayını beklemek gerekmiştir. Örneğin 1923 Ekimi’nin 11’inde Ankara yeni oluşan devletin merkezi yapılmıştır. Çok ilginçtir ki, kendini eşit gören bir kadroya muhatap olduklarının bilincine bir türlü varamayan sömürgeci devletler, daha önce de yaptıkları hataya düşmüşler, Ankara gibi kuş uçmaz, kervan geçmez ve modern olanaklardan yoksun bir yerleşme birimini başkent olarak kabul edemeyeceklerini bildirmişlerdir. Bekleyişleri kısa sürede bu tavırlarını yaratacağı baskı sonucu Milliyetçi kadroların tercihlerini değiştirmek mecburiyetinde kalacakları idi. Osmanlı döneminde öyle alışmışlardı. Ama gelişmeler hiç de bekledikleri gibi olmadı ve daha da kötüsü, 29 Ekim 1923 tarihinde Cumhuriyet ilan edildi. Bu gerçeği sömürgecilerin başını çeken İngiltere’nin kabulü yedi yılı buldu ve ancak 1930 yılında büyükelçiliklerini Ankara’ya taşımaya karar verdiler.

Gördüğünüz gibi Cumhuriyet’in kuruluşuna giden yolda bazı çok önemli gelişmeler Ekim ayında cereyan etmiştir. Ben de bu gelişmelerin etkisi altında kalarak Ekim ayını yakın Türk tarihi açısından önemli bir ay olarak ilan ettim. Her ne kadar Ekim ayında önemli olaylar cereyan etmişse de, bu olaylar aslında ay be ay ilerlemekte olan bir sürecin aşamalarını oluşturuyor. Ancak, sürecin sonuna baktığımız zaman ne kadar önemli bir dönem yaşadığımızı daha iyi idrak ediyoruz. İmparatorluğa zorla benimsetilen ateşkesi ve onu izleyen barış antlaşmasını reddedip bir kurtuluş savaşına girerek ve sonunda kabul edilebilir bir barışı tesis eden Türkler Dünya Savaşı’nın hemen ardından ortaya çıkan revizyonist kampa katılmadıkları gibi onların başlattığı İkinci Dünya Savaşına da taraf olmamışlardır. Sonuç gerçekten de etkileyicidir: Türkiye son yüzyılda herhangi bir uluslararası çatışma içinde yer almamış ve barış içinde yaşamayı başarmıştır. Aralarında benim de yer aldığım kuşak savaş görmemiş olmanın mutluluğunu yaşamaktadır.

Türkiye’nin önde gelen müteahhitlik ve sanayi gruplarından Limak, 50. kuruluş yılını bu akşam özel bir davetle kutlayacak. Yıllar önce iki üniversite asistanının ‘proje işi’ yapmak için kurduğu şirket zaman içinde büyüdü, farklı sektörlere yayıldı ve bugün üç kıtada faaliyet gösteren küresel bir gruba dönüştü. 1976 yılında Limak İnşaat ile temelleri atılan Limak Şirketler Grubu bugün inşaat, enerji, turizm, çimento, altyapı, gıda ve teknoloji sektörlerinde, 14 ülkede faaliyet gösteriyor. Holding 2025’i 4.5 milyar dolar ciroyla kapatırken binlerce kişiye istihdam sağlıyor.

Limak İnşaat bugüne kadar toplam değeri 25 milyar doları aşan 200’ün üzerinde projeyi tamamladı. ENR’nin 2026 yılı “Dünyanın En Büyük 250 Uluslararası Müteahhidi” listesinde 51. sırada yer alan Limak, dünyanın önde gelen uluslararası inşaat şirketleri arasında gösteriliyor. Limak’ın tamamladığı önemli projeler arasında dünyanın en uzun orta açıklıklı asma köprülerinden biri olan 1915Çanakkale Köprüsü ve Otoyolu Projesi, İstanbul Havalimanı, İstanbul Uluslararası Finans Merkezi TCMB Yerleşkesi ve Yusufeli Barajı yer alıyor. Grubun uluslararası projeleri arasında ise Kuveyt Havalimanı Terminal II Binası, FC Barcelona’nın Spotify Camp Nou Stadyumu’nun yenileme ve genişletme projesi ile Dubai Metro Mavi Hat Projesi bulunuyor.

Limak Holding’in iki kurucusu Nihat Özdemir ve Sezai Bacaksız, üniversiteden sınıf arkadaşı. O zamanki Yönetim Kurulu Başkanı Nihat Özdemir’in deyişiyle, şimdi Ankara’da Gazi Üniversitesi olan yerdeki mühendislik okulunu birlikte bitirmişler. Birlikte asistan kalmışlar. Birlikte Ege Üniversitesi’ne gidip master yapmış, asistanlığa devam etmişler. Şirketi de o dönemde birlikte kurmuşlar.

İlk günler Özdemir, Radikal Gazetesi için 2011 yılında yaptığım röportajda, ortağı Sezai Bacaksız ile birlikte kurdukları şirketin ilk günlerini şöyle anlatıyordu:

“O zamanlar üniversite memuriyetinde, asistanlıkta tam gün (full time) tazminatı diye bir şey vardı. Yalnız okulda çalışırsan, başka yere iş yapmazsan maaşının yüzde 40’ı kadar bir ödeme yapıyorlardı. Doktora da, profesöre de bu para veriliyordu. Örneğin maaşın 1000 lira, full time tazminatı da 400 lira 1400 lira veriyorlardı. Biz o 400 lirayı almayarak üniversitedeki birimimizi, tecrübemizi, projeciciliğimizi değerlendirmek için dışarıda bir proje firması kurduk. Ama o zamanlar en büyük sıkıntı terördü. Çalıştık, çalıştık ama artık okulda kalmamızın mümkün olmadığını gördük. Çünkü okulda hem sağcı, hem solcu öğrenciler olduğu için çok kavga çıkardı. Biz ders anlatırdık. Sınıfın ortasında o zaman Fruko denen toplum polisleri otururdu, sağında sağcılar solunda solcular. Ama o dersi yine tamamlayamazdık. Sınıfta polis olmasına rağmen yine kavga çıkardı. Bizleri de tehdit etmeye başladılar, o noktaya geldik. 1979 yılının sonunda da bıraktık. Dışarıda da işlerimiz, projelerimiz yürümeye başlamıştı bıraktık çıktık. Gidelim artık dışarıda çalışalım dedik. Gördük dışarıda iyi iş olduğunu. Doktorayı tamamlamaya az kalmıştı. Sekiz ay sonra da ihtilal oldu. Eşim hem benim sınıf arkadaşımdı, hem de okulda asistandı. O devam etti.”

İki asistan arkadaşın kurduğu şirket, aradan geçen 50 yılda dev bir holding haline geldi. Bugün iki ortak da Limak’taki günlük yönetimden biraz geriye çekilmiş durumda.

İkinci kuşak, yani ortakların çocukları işin başında. Nihat Özdemir’in kızı Ebru Özdemir holdingin yönetim kurulu başkanı. Kardeşi Batuhan ile Sezai Bacaksız’ın oğulları Serhan ve Serdar da hem holdingin yönetim kurulunda yer alıyorlar hem de bünyedeki belli gruplarla özel olarak ilgileniyorlar.

O günkü röportajda Nihat Özdemir’e “Bir anayasa hazırlayıp, yavaş yavaş kendinizi tasfiye etmeyi, işlerin dışına çıkmayı mı planlıyorsunuz?” diye sormuş ve yanıtı almıştım:

“İnşaallah tasfiye oluruz. Allah bize sağlık sıhhat verirse, yaşayabilirsek şirket yönetimindeki etkimizi kademe kademe azaltıp 2015 yılından itibaren yani 2016’nın başında bu işlerden tamamen çekilmeyi planlıyorum kafamda. Benim o zaman Ankara’da veya İstanbul’da bir bürom olacak, gelip orada vakit geçireceğim. Gelip okuyacağım, edeceğim ama işlere karışmayacağım. Çocuklar da çekirdekten yetiştiği için zaten bize ihtiyaç olmayacak.”

Nitekim zaman içinde Limak’taki gelişmeler bu öngörüyü kısmen doğruladı. İki ortak bugün biraz geri çekilerek tribünlerdeler ve sahadaki ikici kuşağı izliyorlar.

Yapay zekâ artık yalnızca soruları yanıtlamıyor. İnternete bağlanan, yazılım çalıştıran, veri tabanlarını sorgulayan ve bizim adımıza karar alabilen ajanlar hayatımıza giriyor. Ancak bu dönüşüm, bugüne kadar yeterince tartışmadığımız bir soruyu gündeme taşıyor: Bir yapay zekâ ajanı kendisine verilen görevi yerine getirmek için izin verilmemiş yollara başvurursa ne olacak?

Teknoloji dünyasında bu davranışlar “rogue AI agent activity”, yani yetki ve kontrol sınırlarının dışına çıkan yapay zekâ ajanı faaliyetleri olarak tartışılıyor. Mesele bilinç kazanıp insanlığa savaş açan makineler değil: Kendisine tanımlanan hedefe ulaşmak için güvenlik engellerini aşan, başkalarının sistemlerine giren veya yetkisi olmayan işlemleri gerçekleştiren yazılımlar.

Bilgi için yetki sınırını aşan ajan

2026 yılında yaşanan iki olay, bu riskin artık teorik olmadığını gösterdi.

İlk olay Avustralya'da yaşandı. OpenAI'ın deneysel modellerinden biri, kamuya açık sağlık harcamaları istatistiklerini araştırırken Avustralya'nın Medicare istatistik sistemine yetkisiz erişim sağladı. Sistem içinde kamuya açık olmayan dosyalara, teknik bilgilere ve erişim kimlik bilgilerine ulaştı; komutlar çalıştırdı. Amaç, cilt hastalıkları ilaçlarına yapılan kamu harcamalarını öğrenmekti. Ajan ise yanıt için yetkisiz işlemlere yöneldi.

İncelemelerde Yeni Güney Galler'in suç istatistikleri sistemi, Victoria'nın sağlık raporlama altyapısı ve Avustralya Sağlık ve Refah Enstitüsü ile ilgili başka faaliyetler de tespit edildi. Bazı sistemlerden yapılandırma bilgileri ve toplu istatistikler alındı. Bireysel hasta kayıtlarına erişildiğine dair kanıt bulunmadı. Ancak bilgi toplamakla görevli bir ajan yetki sınırını aşmıştı.

İkinci olay daha da çarpıcı. Temmuz 2026'da OpenAI'ın siber güvenlik testlerinde kullandığı deneysel ajanlar, kendilerini internetten yalıtmak için oluşturulan güvenlik ortamını aşarak Hugging Face platformunun sistemlerine sızdı. Yazılım açıklarını kullanan ajanlar çok sayıda sunucuda kod çalıştırdı, birinde en üst yönetici yetkisine ulaştı; bazı özel veriler açığa çıktı.

Buradaki en düşündürücü ayrıntı, saldırının arkasındaki amaç. OpenAI'ın kendi incelemesine göre ajanların temel motivasyonlarından biri, kendilerine verilen siber güvenlik testini çözmek yerine cevaplara dışarıdan ulaşarak değerlendirmede avantaj sağlamaktı. Sistem, kestirme yol ararken güvenlik sınırlarını ihlal etti. Ajanlar arasında yetkisiz iletişim ve birbirlerinin hedeflerini benimseme de gözlemlendi.

Yapay zekânın tehlikeli davranması için kötü niyetli olması gerekmiyor. Yanlış tanımlanmış bir hedef, yetersiz yetki kontrolü veya sonuç odaklı bir optimizasyon mekanizması da benzer sonuçlar doğurabiliyor.

Peki bir sonraki aşamada ne olabilir? Bir bankanın kredi değerlendirme ajanını düşünelim. Daha fazla kredi başvurusunu sonuçlandırmakla görevlendirilen sistem, risk kontrollerini gereksiz engeller olarak yorumlayabilir. Bir şirketin satın alma ajanı, daha ucuz tedarik bulmak için yetkisiz sistemlere erişebilir veya insan onayı olmadan sipariş verebilir. Bir hastanenin operasyon ajanı, kaynak kullanımını optimize ederken hasta mahremiyetini ihlal edebilir. Bunlar gerçekleşmiş olaylar değil, olası senaryolar.

Daha ileri bir senaryoda, yüzlerce yapay zekâ ajanının aynı anda finansal piyasalarda işlem yaptığını düşünelim. Benzer hedeflerle hareket eden ajanlar birbirlerinin kararlarını tetikleyerek beklenmedik fiyat hareketlerine yol açabilir. Kritik enerji, ulaştırma veya iletişim altyapılarını yöneten ajanların hatalı biçimde etkileşime girmesi ise dijital bir sorunu fiziksel dünyaya taşıyabilir. En ciddi risklerden biri de saldırganların bu ajanları yönlendirerek meşru erişim yetkilerini kötüye kullanmasıdır.

Geleneksel siber güvenlik, sisteme dışarıdan kimin girmeye çalıştığına odaklanıyordu. Yapay zeka çağında sisteme kendi ellerimizle erişim verdiğimiz yazılımların ne yaptığına da bakmak zorundayız. Bir ajanın teknik olarak bir işlemi yapabiliyor olması, o işlemi yapmaya yetkili olduğu anlamına gelmez.

Yeni bir girişimcilik alanı doğuyor

Çözüm, yapay zekâ ajanlarını tamamen durdurmak değil; yetkilerini sınırlandırmak, kritik işlemlerde insan onayı istemek, davranışlarını gerçek zamanlı izlemek ve gerektiğinde anında durdurabilmek. Ayrıca ajanların hangi veriye neden eriştiğini ve hangi kararı nasıl aldığını geriye dönük inceleyebilmeliyiz. Şirketlerin artık yalnızca çalışanlarına değil, dijital çalışanlarına görev tanımı ve denetim mekanizması oluşturması gerekiyor.

Yeni bir girişimcilik alanı doğuyor: AI Agent Security ve AI Agent Governance. Yeni siber güvenlik şirketleri, bilgisayarları insan saldırganlardan korumaktan çok, kurumların kendi yapay zekâ ajanlarını kontrol altında tutmaya odaklanabilir.

Artık bir çok yerde yapay zekânın neler yapabildiği değil, istemediğimiz neleri yapabileceği ve bunları nasıl engelleyeceğimiz tartışılmakta. Geleceğin büyük teknoloji krizlerinden biri, bize düşman bir yapay zekâdan değil, verdiğimiz görevi fazlasıyla ciddiye alan bir yapay zekâdan kaynaklanabilir.

Uluslararası Pamuk Birliği (ICA)’nın 2026 yılı toplantısı İstanbul’da yapıldı. Uluslararası Pamuk Birliği’nin temelleri 1841 yılında İngiltere'nin Liverpool şehrinde, bir grup pamuk tüccarının ham pamuğun alım satımını düzenlemek amacıyla bir dizi tüzük ve kural oluşturmasıyla atıldı.

Günümüzde, dünya pamuğunun büyük çoğunluğu hâlâ ICA Tüzüğü ve Kuralları çerçevesinde uluslararası olarak işlem görüyor. Kurallar zamanla değişmiş olsa da amaçları güvenli bir ticaret ortamı yaratmak.

ICA, kâr amacı gütmeyen bir kuruluş olarak faaliyet gösteriyor. Şu anda 700'den fazla üyesi var ve üyeleri dünyanın dört bir yanına yayılmış olup tedarik zincirinin tüm sektörlerini temsil ediyor. Pamuk ticaretini belirleyen tüzüğü ve kurallarına ilave olarak tahkim, eğitim, ticaret ve ağ oluşturma gibi etkinliklerin yanı sıra, pamuk testi ve araştırma gibi çeşitli hizmetler sunuyor.

“Pamuğun Yeni Dönemi”

İstanbul’da 14-15 Ekim tarihlerinde düzenlenen “Uluslararası Pamuk Birliği 2026 İstanbul” etkinliğinin ana teması “Pamuğun Yeni Dönemi” olarak belirlendi. Yapılan sunum ve konuşmalarda pamuğun bugünkü durumu ve geleceği mercek altına alındı. Toplantıya ilişkin notları ve konuşmalarda öne çıkanları özetleyerek paylaşıyorum.

1- Uluslararası Pamuk Birliği’nin kuruluşu 1841 yılına dayanıyor. Çok uzun yıllar ICA’nın yıllık toplantısı hep Londra’da yapılırken son yıllarda farklı ülkelerde yapılmaya başlandı. Birlik, 185 yıllık tarihinde ilk kez İstanbul’da toplandı. “Pamuğun Yeni Dönemi” teması ile düzenlenen toplantıya Brezilya, Amerika Birleşik Devletleri, Çin, Hindistan, Pakistan, Bangladeş, Türkiye ve diğer birçok ülkeden 725’i aşkın delege katıldı. Türkiye, 120 delege ile en çok katılım gösteren ülkelerden biri oldu. ICA’nın 2027 yılı toplantısı Brezilya’da yapılacak.

2- ICA Başkanı Pierre Chehab, Türkiye’nin uzun bir pamuk geçmişine sahip olduğunu belirterek böyle bir toplantının İstanbul’da yapılmasının çok önemli olduğunu söyledi. Chehab, Türkiye’de yapılan bu organizasyona 725 delegenin katılmasının bir rekor olduğunu ifade etti.

3- İstanbul’a ICA Başkanı olarak gelen Pierre Chehab, bu toplantı ile başkanlık süresini tamamladı. İstanbul toplantısında yapılan seçimle ICA’nın yeni başkanı Eimear McDonagh oldu. Raymond Faus ICA Birinci Başkan Yardımcısı, İsmail Nohutlu ise İkinci Başkan Yardımcısı seçildi. ICA’nın işleyişine göre bir yıl sonra Raymond Faus başkanlık koltuğuna oturacak. 2028’de ise İsmail Nohutlu başkan olacak.

ICA’nın en genç ve ilk Türk başkanı İsmail Nohutlu olacak

4- İstanbul toplantısında birçok ilk gerçekleşti. ICA, 185 yıllık tarihinde ilk kez İstanbul’da toplandı. Yapılan seçim sonucunda, 2022 yılından beri Uluslararası Pamuk Birliği’nin yönetim kurulu üyesi olan Nipaş Tekstil Genel Müdürü ve Yönetim Kurulu Üyesi İsmail Nohutlu ikinci başkan seçildi. İsmail Nohutlu 2028’de ICA başkanı olarak görev yapacak. Nohutlu ilk Türk başkan olmasının yanı sıra ICA’nın en genç başkanı olarak tarihe geçecek. İstanbul’daki toplantı sonrasında başkanlık görevini devreden Pierre Chehab, toplantıdaki konuşmasında İsmail Nohutlu’nun ikinci başkan seçilmesini tebrik ederken, “Meslektaşlarıma veya akranlarıma saygısızlık olmasın ama bu seçimden dolayı çok mutluyum çünkü bu pamuk dünyasına yeni kan, gençlik ve yeni fikirler getiriyor” dedi.

5- İsmail Nohutlu ikinci başkan olmasının yanı sıra ICA’da İplikçiler Komitesi Başkanı ve Değer Farklılıkları Komitesi Üyesi olarak görev yapıyor. İsmail Nohutlu’nun yanı sıra Ensar Tekstil’den Ertuğrul Tanrıverdi de ICA Yönetim Kurulu üyesi olarak görev yapıyor.

6- Toplantıdaki ilk sunumu dünya pamuk ticaretinde çok önemli bir paya sahip olan Louis Dreyfus Company’nin Küresel Ticaret Operasyonları Sorumlusu ve Pamuk Platformu Başkanı Joe Nicosia yaptı. Onun konuşmasından önce tekstil ve pamuk sektörünün temsilcileri, “Bu toplantıların en önemli konuşmacısıdır” uyarısı yaptı. Herkes onun ne söylediğine bakar. Dünya piyasalarını en iyi bilen ve söylediklerine itibar edilen bir uzman olduğunun altını çizdiler. Gerçekten de çok kapsamlı bir sunum yaptı.

Söze dünyadaki belirsizliğe dikkat çekerek başladı ve özetle şunları söyledi: “Bugün kendimi dünyanın oldukça belirsiz olduğu bir durumda buluyorum. Neler olup bittiğini düşünürsek, dünya savaşları değil ama devam eden birkaç savaşımız var. Muhtemelen dünyada uzun zamandır sahip olduğumuz siyasi ve ideolojik olarak en büyük bölünmeye sahibiz. Bir teknoloji, yapay zekâ devriminin ortasındayız. Arkamızı dönüyoruz, yüksek faiz oranlarıyla karşılaşıyoruz, yaşam maliyetinden korkuyoruz, enflasyon konusunda endişeleniyoruz ki bu arada Amerika Birleşik Devletleri’nde her gün enflasyonumuzun ne kadar yüksek olduğu bilgisiyle dövülüyoruz. Çünkü yüzde 3,4’e fırladı. Dünyada kaç ülkenin yüzde 3,4 enflasyona sahip olmaktan mutlu olacağını düşünüyorum. Ama Amerika Birleşik Devletleri’nde düşünürseniz, bu dünyanın sonu demek. Ancak pamuk dünyasında da büyük bir belirsizliğimiz var. Sanırım huzursuzluk diyebileceğim şeyi görmeyeli uzun zaman oldu. Bazı ülkeler genişliyor ve iyi gidiyor, diğerleri ise iyi gitmiyor. Politikanın ne olduğu, ticaret meseleleri, gümrük vergileri hakkında birçok sorunumuz var ve bunların hepsi orada, ama bugün hepimiz aynı şeyi paylaşıyoruz ve o da şu: Buradaki herkes pamuğu seviyor.”

Pamukta Brezilya rüzgârı esiyor

7- Toplantı süresince herkesin dilinde Brezilya’nın pamuktaki başarısı vardı. Üretimden ihracata bütün dünyada Brezilya rüzgârı esiyor. Herkesin merakla dinlediği Joe Nicosia da sunumunda Brezilya’ya geniş yer verdi ve Amerika’nın üretimde Brezilya ile rekabet etmesinin çok zor olduğunu belirterek özetle şunları söyledi: “ABD pamuğunda bir geleceğimiz olacaksa, bu arz tarafında olmayacak. Savaşmamız gereken denklemin talep tarafında olacak. Peki bunu nasıl yapacağız? ABD pamuk üretimi pek iyi değil. Bu yüzden bu konuda bir şeyler yapmalıyız. Peki ne yapacağız? Savaşabiliriz ama kime karşı savaşıyoruz? Brezilya, çok fırsatçı davrandı ve ABD’nin yıllarca süren kuraklık nedeniyle yaşadığı talihsizlikten faydalandı.”

Joe Nicosia’nın sunumunda yer verdiği bilgilere göre 2017-2018 sezonunda Amerika’nın lif pamuk üretimi 20,9 milyon balya (bir milyon 480 librelik balya) yani 4,39 milyon ton iken, aynı sezon Brezilya’nın üretimi 7 milyon balya, ton bazında 1,52 milyon ton seviyesindeydi. 2026-2027 sezonuna gelindiğinde Brezilya’nın pamuk üretimi 19 milyon balyaya, yani 4,32 milyon tona ulaştı. Amerika’nın üretimi ise 13,4 milyon balyaya geriledi.

Louis Dreyfus Company’nin Küresel Ticaret Operasyonları Sorumlusu ve Pamuk Platformu Başkanı Joe Nicosia, Brezilya’nın son 10 yılda pamuk üretimini 7 milyon balyadan 19 milyon balyaya çıkardığını hatırlatarak, “Brezilya’nın mahsulü bu arada 19 milyon balyadan daha büyük ve her yıl daha da büyüyor. Yani Amerika Birleşik Devletleri’nde Batı Teksas’ta kuraklıklar yaşadığımızı biliyoruz ama Brezilya tüm bu boşluğu doldurdu. İhracatta da aynısını yaptılar. İhracatta da 2 milyon balyadan 16 milyon balyaya çıktılar, Amerika Birleşik Devletleri ise zorlandı ve ihracat 12 milyon balyaya düştü. Yani Amerika Birleşik Devletleri’nde bu üretim yarışını kazanamayacağız. Brezilya yıllar içinde üretimini neredeyse yüzde 200 artırdı ve Brezilya’nın genişlemeye devam edeceğini biliyoruz. Amerika Birleşik Devletleri’nde Tarım Yasası, arza, fiyat korumasına, üretime ve çiftçilere yardıma odaklanıyor. Evet, tekstil fabrikalarımızda küçük bir miktar var. Ancak ABD bir üretim yarışını kazanamaz” dedi.

ABD giyime yılda 340 milyar dolar ödüyor

8- Amerika Birleşik Devletleri’ndeki giyim ve giyim aksesuarlarının perakende satışının yılda 340 milyar dolar olduğuna dikkat çeken Joe Nicosia, Amerika’nın dünyadaki en büyük giyim ve tekstil ürünleri alıcısı olduğunu söyledi. Bu nedenle Amerika’nın aynı zamanda dünyadaki en büyük pamuk ve pamuklu ürün ithalatçısı olduğunu belirten Nicosia, “Herkes zannediyor ki dünyanın en büyük pamuk ithalatçısı Çin, Bangladeş gibi ülkeler. Hâlbuki en büyük ithalatçı Amerika Birleşik Devletleri. Kimsenin aklına bu gelmiyor, çünkü biz dünyadaki en büyük pamuk ihracatçısıydık. Ancak biz bunu farklı bir şekilde ithal ediyoruz. Amerika Birleşik Devletleri’ne geri gelen bitmiş ürünler şeklinde ithal ediyoruz ve bunun için yılda trilyonun üçte biri kadar dolar ödüyoruz. Bugün Amerika Birleşik Devletleri’ne giren o pamuk yılda kabaca 18 milyon balya. Bunun sadece 4 milyon balyası Amerika Birleşik Devletleri’ne geri dönen ABD pamuğu. Yani çok fazla pamuk yetiştiriyoruz. Brezilya’nın izin verdiği kadarını ihraç ediyoruz. Amerika Birleşik Devletleri’ne geri dönen geri kalan şeyler gerçekten dünyadaki diğer tüm üreticileri destekliyor.” değerlendirmesini yaptı.

Amerikan pamuğu kullanana vergi indirimi

9- ABD Ticaret Temsilciliği (USTR)’nin “karşılıklı tekstil programı” oluşturduğunu hatırlatan Joe Nicosia sözlerini şöyle sürdürdü: “Bu program, ‘Eğer ABD pamuğu satın alırsanız, ABD pamuğu satın aldığınız için sizi ödüllendirmek amacıyla Amerika Birleşik Devletleri’ne geri dönen bitmiş ürünleriniz için daha düşük bir gümrük vergisine sahip olmanızı sağlayacak bir program geliştireceğiz’ der. Şimdi, bu kulağa oldukça iyi geliyor. Bunu alırsanız, şunu elde edersiniz. Yapmazsanız, alamazsınız. Şimdi, bu neden önemli?

Birincisi, süper güçlü. Çünkü bitmiş ürün fiyatında yüzde 5’lik bir gümrük vergisi indirimi alsanız bile, bunun ne anlama geldiğini bir düşünün. Amerika Birleşik Devletleri’ne giren bir gömleğin toptan satış seviyesinde bile, bir gömlekte belki yarım kilo pamuk vardır ve diyelim ki o gömlek 5 dolar. Yani 5 dolarlık bir gömlekte yüzde 5, 25 sente denk geliyor. Yarım kilo pamukta 25 sent. Bu oldukça büyük bir teşvik ve bu sadece başlangıç.

Ama şimdi ilginç olan şu ki, bunu sadece ticaret anlaşması yaptıkları ülkeler için yapmaya karar verdiler. Şu anda bunu Malezya, Kamboçya, Endonezya ve Bangladeş ile yapıyorlar. Ve buradaki fikir şu ki, eğer bu işe yararsa, bir sonraki kapıyı kim çalacak? Vietnam mı olacak? Hindistan mı? Pakistan mı? Türkiye mi? Kim aynı türden bir anlaşma istiyorsa, bunu alabilmek için Amerika Birleşik Devletleri ile bir ticaret anlaşması yapmalı.

Şimdi, bu hem iyi hem kötü. Kötü tarafı, henüz büyük bir etki yaratacak kadar geniş değil, çünkü yeterli ülke dâhil değil. İyi tarafı ise, bunu yapmak için ilgi uyandıracak olması. Şimdi, hükümetimiz bunu nasıl yapacaklarına dair yönetmelikleri eylül sonuna kadar çıkaracaklarını söylemişti. Henüz elimizde yoklar. Bu yüzden nasıl çalışacağından emin değiliz. Dışarıda metrekare bazında mı yoksa dolar bazında mı yoksa başka bir şekilde mi olacağına dair farklı teklifler var. Bu yüzden bu teklifin nasıl ilerleyeceğini duymayı bekliyoruz.”

Plastik değil, bitki giy

10- Uluslararası Pamuk Birliği (ICA) toplantısında öne çıkan konulardan birisi de doğal olmayan, laboratuvar veya sanayi ortamında kimyasal yollarla üretilen liflerden elde edilen polyester, naylon, akrilik gibi sentetik kumaşlarla mücadele oldu. Joe Nicosia, sunumunda bu konuya da geniş yer vererek bazı ülkelerin mücadelede öne çıkarken bazılarının duyarsız kaldığına dikkat çekti. Amerika Birleşik Devletleri’nin “plastik değil, bitki giy” (wear plant, not plastic) sloganıyla bu konuda en çok mücadele veren ülke olduğunu hatırlatan Nicosia, bu konuda daha etkili mücadeleye ihtiyaç olduğunu, özellikle mikroplastiklerin sağlığa olan olumsuz etkilerini öne çıkarmak gerektiğini ifade etti.

Nicosia, mikroplastiklerin etkilerini şöyle anlattı: “Dünyamızda, okyanus tabanından dağ zirvelerine, içme suyumuzda ve yediğimiz yiyeceklerde mikroplastiklerin daha fazla farkına varıyoruz. Yine de mikroplastik kirliliğinin kaynaklarından biri burnumuzun dibinde gizleniyor. Her yıkama ve giyişte, sentetik kumaşlardan yapılan giysiler soluduğumuz havaya görünmez mikroplastikler döküyor. Parçalanmıyorlar. İçeri sızıyorlar. Mikroplastikler akciğerlerde, kan dolaşımında ve beyinde, yani plastiğin olmaması gereken yerlerde tespit edildi. Ne giydiğiniz önemlidir. Pamuğu seçin. Plastik değil, bitki.”

Özetle, Uluslararası Pamuk Birliği’nin İstanbul toplantısında pamuğun sadece bugünü değil, geleceği de detaylı olarak ele alındı. Konuşmalarda, sunumlarda Brezilya’nın üretimden ihracata pamukta çok önemli bir atılım yaptığı ve bunun devam edeceği dile getirildi. Sadece toplantı ve sunumlar olmadı, İstanbul’a gelen 725’i aşkın delege ikili görüşmelerle ticaret de yaptı. ICA bünyesindeki komiteler toplantılar yaptı. İki gün süren toplantıda Brezilya, Türkiye ve diğer ülkelere ilişkin bilgileri de paylaşacağım.

- Ağustos ayında cari işlemler dengesi 4.05 milyar dolar fazla verdi. Ancak bu geçen yılın aynı ayındaki fazladan 569 milyon dolar ve yüzde 12.31 daha az bin fazla.

- Bunda kuşkusuz enerji fiyatlarındaki artışın ciddi bir payı var. Enerji dış ticareti dengesindeki açık geçen yıla göre 1.41 milyar dolar ve yüzde 39.49 artmış durumda.

- Ancak bu durum mal ticareti cephesindeki olumsuz gidişi perdelemesin. Çünkü altın ve enerji hariç mal ticaretinde geçen yıl ağustos ayında 1.74 milyar dolar olan fazla, bu yıl yüzde 78.12 gibi yüksek oranlı bir düşüşle sadece 381 milyon dolar oldu.

- Yaz aylarında cari dengenin en büyük destekçisi olan turizmin performansı da geçen yılın az da olsa gerisinde. Turizm dengesindeki fazla geçen yıla göre yüzde 4.43 azalmış durumda.

- Sermaye hareketleri cephesinde de yabancı girişinde göreli zayıf seyir sürerken, yerleşiklerin yurt dışına çıkışındaki canlılık temposundan bir şey kaybetmeden sürüyor. Ağustosta yabancıların doğrudan yatırım ve sıcak para olarak getirdiği kaynak miktarı 2.33 milyar dolar ile sınırı kalırken, yerleşiklerin portföy yatırımı ve doğrudan yatırım olarak dışarı çıkardıkları kaynak miktarı 3.58 milyar dolar ile yabancı girişinden yüzde 53.47 oranında daha fazla oldu.

- 2026’nın ilk 8 ayına ait toplam rakamlara baktığımızda ödemeler dengesindeki olumsuz gidiş daha net olarak ortaya çıkıyor. Öncelikle cari açıkta 11.83 milyar dolar ve yüzde 60.12’lik bir sıçrama var. Mal ticaretindeki açıkta da 9.14 milyar dolar ve yüzde 20.69’luk bir artış var.

- Enerjideki dış açıkta ortaya çıkan 4.63 milyar dolarlık artışı, altın dış ticareti açığındaki 3.86 milyar dolarlık azalış önemli ölçüde telafi etmiş gözüküyor.

- Bu aynı zamanda çekirdek dış ticaret açığındaki bozulmayı da ortaya koyuyor. Enerji ve altın hariç dış ticaret açığı 1.98 milyar dolardan 10.41 milyar dolara fırlayarak geçen yılın 5.26 katına ulaştı.

- Hizmetler tarafında taşımacılıktaki fazlada 2.26 milyar dolar ve yüzde 15.37’lik bir artış var ama turizmdeki fazla geçen yıla göre 256 milyon dolar daha az.

- Sermaye hareketleri cephesinde yabancıların doğrudan yatırım ve sıcak para olarak getirdiği toplam kaynak yüzde 65.46’lık bir artışla 19.11 milyar dolardan 31.62 milyar dolara çıktı. Bunda geçen yıl İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı ve Cumhurbaşkanı adayı Ekrem İmamoğlu’nun tutuklanmasıyla piyasalarda yaşanan şokun yarattığı baz etkisinin de rolü var.

- Buna karşın yerleşiklerin portföy yatırımları ve doğrudan yatırım olarak dışarıya çıkardıkları kaynak miktarı geçen yıla göre yüzde 41.51 gibi ciddi oranda artarak 34.3 milyar dolara ulaştı. Bu haliyle yerleşiklerin yurtdışı yatırımlarının miktarı yabancıların yurtiçi yatırımlarından 2.67 milyar dolar ve yüzde 8.46 daha fazla.

- Bunun doğal sonucu olarak dış kredi borçlanması geçen yıla göre 6.82 milyar dolar ve yüzde 28.72 artarak 32.69 milyar doları buldu.

- Dış borçlanmadaki artışa rağmen döviz rezervlerindeki erime geçen yılla göre yüzde 286.75’lik bir sıçrama ile 10.92 milyar doları buldu.

Özetle cari açıkta hızlı artış, yabancı girişinde zayıf seyir, yerleşiklerin yurt dışına kaynak çıkarmasındaki canlılık sürüyor. Yani ödemeler dengesindeki kırılganlıklarda değişen bir şey yok.

Emtia tarafı hâlâ sıkıntılı ve fiyatlar yukarı yönde baskılanıyor. Vadeli petrol kontratlarının Brent nezdinde Cuma gecesi bizim kapalı olduğumuz işlem diliminde $110 bölgesini test etmesi, zaten problemli ve aksak ilerleyen fiyatlama mekanizmalarını baskılamak için yeniden öne çıktı. Yatırımcıların, mevcut ABD yönetiminin iş başına geldiği süreçten bu yana enflasyonda yukarı yönlü risklere farklı birçok gerekçe ile daha hassas durumda yaklaşmaları ve bunun pozisyonlanmayı da farklı tarafa sürüklemesi, para politikasında yapılan ayarlamalar ile beraber hepimizin durduğu noktanın farklılaşmasına zemin hazırlıyor. İşlemciler, Cuma gününün ardından Fed açısından gelecek dönem beklentilerini Ekim ayını pas geçme ve Aralık’ta +25bp ile yeniden topa girme şeklinde belirlemiş durumda. Benzer eğilimi ECB’ye dair OIS fiyatlamaları nezdinde de görmek mümkün. Her iki büyüm merkez bankasının 2027 Haziran’ında bugüne kıyasla para politikası duruşlarının toplamda +60bp civarı daha yukarıda olması, para piyasalarındaki işlemler nezdinde karşımıza çıkmakta. Bu ise, yakın vadede enflasyonist baskıların farklı katalizörler ile ne ölçekte hafifleyeceğinin taşıdığı soru işareti bir yana, globaldeki sıkılaşmanın bir süre daha devam edebileceğine yönelik riskleri canlı tutuyor.

Buradan içeriye doğru geldiğimizde ise fon krizinin fiyatlama tarafındaki olumsuz etkilerinin hissedilmesi durumunda herhangi bir değişiklik maalesef henüz yok. Geçtiğimiz haftaki yazıda sınırlı da olsa fırsat arayışlarına kafa yormuş ve yaklaşan çeyrek dönem finansallarını işaret etmiştik. Ancak, BIST nezdinde işlem hacimlerinin adet ve Türk lirası bazında gerilemeye devam etmesi, düşük emirlerle sert fiyatlamaların oluşmasına neden oluyor ve bu da yatırımcı algısını baskılıyor. Her ne kadar TCMB’den Ağustos sonu itibarıyla fonlama maliyetinde normalleşme-düşüş takip etsek de henüz alternatif getirinin cazibesi masadan kalkabilmiş değil. İlginçtir, yaklaşan PPK toplantısına rağmen tahvil piyasası işlemleri de faizlerde aşağı yönde eğilime imkan tanımıyor, olsa da son derece sınırlı kalıyor. Elbette tüm bu konuştuklarımızda destekleyici olmayan (zorlayıcı) dış koşullar ve gidişat da etkili. Hâlâ daha başta petrol ve türevleri olmak üzere önemli girdi maliyetlerinde bugün ve gelecek döneme ait fiyatlamalar yakın dönem ortalamasının üzerinde seyrediyor ve bu da enflasyonist baskıları canlı tutuyor.

Geçen hafta Brüksel’deki II. AB-Türkiye İş Zirvesi’ni izledim. Her iki taraftan gelen açıklamalar, Avrupa Birliği (AB) ile Türkiye arasındaki ilişkilerde yaklaşık 20 yıldır biriken güvensizliğin bugün yalnızca siyasi diyaloğu değil, iki tarafın güvenlik ve ekonomik çıkarlarını da sınırladığını ortaya koydu. Ancak Rusya kaynaklı tehditler, ABD politikalarındaki belirsizlik ve Çin’in ekonomik ağırlığı, Brüksel ile Ankara’yı zor bir soruyla karşı karşıya bırakıyor. Bütün anlaşmazlıklar çözülmeden iş birliği yeniden kurulabilir mi?

Centre for European Reform’da araştırmacı olan Thomas Maddock’un "AB ve Türkiye: Ortak tehditler karşılıklı güvensizliği aşabilir mi?" başlıklı politika notu bu soruya odaklanıyor. Maddock’un temel tezi, iki tarafın mevcut çıkmazı sürdürmek yerine ortak çıkarların bulunduğu alanlarda aşamalı iş birliğine yönelmesi gerektiği.

Bu yaklaşım, sorunların ortadan kalktığı varsayımına değil, çözülemeyen anlaşmazlıkların maliyetini yönetme ihtiyacına dayanıyor.

Güvensizliğin iki tarafında da nedenler var

Türkiye-AB ilişkilerindeki tıkanıklık tek bir başlıkla açıklanamaz. Türkiye’de hukukun üstünlüğü, yargı bağımsızlığı ve temel haklar konusundaki kaygılar, üyelik sürecinin önündeki önemli engeller arasında yer alıyor. Kıbrıs meselesi, Yunanistan’la yaşanan anlaşmazlıklar ve dış politika farklılıkları da ilişkileri zorlaştırıyor.

Ankara ise üyelik perspektifinin fiilen durmasını, siyasi engelleri ve Avrupa’nın verdiği taahhütlerin yeterince karşılık bulmamasını eleştiriyor. Böylece karşılıklı güvensizlik kendi kendini besleyen bir döngüye dönüşüyor. Siyasi sorunlar ekonomik iş birliğini sınırlandırıyor; sınırlı iş birliği de güvenin yeniden kurulmasını zorlaştırıyor.

Bu tabloyu değiştirmek kolay değil. AB’nin Türkiye ile yakınlaşmayı savunurken demokratik standartlar konusundaki kaygılarını görmezden gelmesi beklenemez. Türkiye’nin de Avrupa ile daha güçlü ortaklık kurmak istiyorsa hukuk devleti ve öngörülebilirlik alanlarında somut ilerleme sağlaması gerekiyor.

Ortak tehditler, ortak hareket ihtiyacı

Öte yandan jeopolitik koşullar, ilişkilerin yalnızca sorunlar üzerinden değerlendirilmesini giderek daha maliyetli hale getiriyor.

Rusya’nın oluşturduğu güvenlik tehdidi, Karadeniz’in istikrarı ve Avrupa’nın savunma kapasitesini artırma ihtiyacı, Türkiye ile AB’nin kesişen çıkarlarını görünür kılıyor. ABD’nin güvenlik politikalarındaki belirsizlik de Avrupa’nın kendi kapasitesini güçlendirme arayışını hızlandırıyor. Çin’in kritik mineraller, sanayi üretimi ve teknoloji alanındaki ağırlığı ise iki taraf için yeni ekonomik ve stratejik riskler yaratıyor.

Türkiye’nin NATO üyeliği, coğrafi konumu, savunma sanayisi ve üretim kapasitesi Avrupa açısından önemli imkanlar sunuyor. Ortak çalışmalar mühimmat üretimi, savunma teknolojileri, Karadeniz güvenliği ve bölgesel krizlerin yönetimi gibi alanlarda geliştirilebilir.

Brüksel'de Vahap Munyar ile birlikte bir yemekte sohbet ettiğimiz bir AB diplomatı bu zor süreçte en kritik olan şeyin iki taraf arasında diyaloğun sürmesi olduğunu vurguluyordu. Maddock’un önerdiği yapılandırılmış AB-Türkiye güvenlik diyaloğu bu nedenle önem taşıyor. Düzenli ve üst düzey bir mekanizma, tarafların yalnızca kriz anlarında değil, ortak tehditlere karşı önceden planlama yapmasını sağlayabilir.

Ancak Kıbrıs kaynaklı engeller ve Türkiye’nin AB savunma programlarına katılımına ilişkin siyasi sorunlar, bu alandaki ilerlemeyi de güçleştiriyor. Dolayısıyla ikili ve çok taraflı iş birliği kanallarının birlikte değerlendirilmesi gerekiyor.

Ekonomik ortaklıkta kaybedilecek çok şey var

Ekonomik ilişkiler, güvenin yeniden inşası için bir başka somut alan. 1995’ten bu yana yürürlükte olan Gümrük Birliği, Türkiye ile Avrupa sanayisini birbirine bağladı; ancak hizmetler, dijital ticaret, kamu alımları ve tarım gibi alanları yeterince kapsamıyor. AB’nin üçüncü ülkelerle yaptığı ticaret anlaşmalarının Türkiye açısından yarattığı asimetri de rekabet koşullarını zorlaştırıyor.

Avrupa Komisyonunun 4 Mart 2026’da açıkladığı Sanayi Hızlandırma Yasası önerisi etrafındaki “Made in EU” tartışması, bu ilişkinin ne kadar hassas olduğunu gösteriyor. Türkiye’nin Avrupa’nın yeni sanayi teşvikleri ve kamu alımları sisteminin dışında kalması, mevcut üretim ve tedarik zincirlerini zayıflatabilir.

Koç Holding CEO’su Levent Çakıroğlu’nun savunduğu “Made with EU” yaklaşımı, Türkiye gibi Avrupa sanayisiyle bütünleşmiş ortakların da bu sistemin parçası olmasını öngörüyor.

Gümrük Birliği’nin modernizasyonu için müzakerelerin başlatılması, yalnızca ticari bir düzenleme değil, karşılıklı güveni sınayacak somut bir adım olacaktır. Kritik mineraller, dijital ekonomi, temiz teknoloji ve Orta Koridor gibi ulaştırma bağlantıları da yeni ortaklık fırsatları sunuyor. Ancak bu yakınlaşmanın kalıcı olabilmesi için ekonomik reformların ve karşılıklı yükümlülüklerin güvence altına alınması gerekiyor.

Dünya ekonomisinin görünümü de iş birliğinin önemini artırıyor. IMF en son tahminlerinde küresel büyümeyi yüzde 3,1, Euro Bölgesi büyümesini ise yüzde 1,1 olarak öngörüyordu. Zayıf Avrupa talebi Türkiye’nin ihracatını da etkileyebilir. Böyle bir ortamda üretim, yatırım ve teknoloji ortaklıklarını geliştirmek, iki tarafın da ekonomik dayanıklılığına katkı sağlayabilir.

Yakınlaşma kolay değil, hareketsizlik daha maliyetli

Elbette iş birliğinin yeniden başlatılması risksiz değil. AB, Gümrük Birliği’ni güncelleyip savunma ortaklıklarını geliştirirken Türkiye’de hukuk devleti ve demokratik standartlar konusunda ilerleme sağlanamamasından kaygı duyabilir. Ankara ise yeni iş birliği adımlarının üyelik sürecinde veya ekonomik ilişkilerde somut karşılık bulmamasından endişe edebilir.

Bu nedenle Maddock’un önerdiği aşamalı yaklaşım önem kazanıyor. Ortak çıkarların bulunduğu alanlarda somut adımlar atmak, ilerlemeyi ölçülebilir hedeflere bağlamak ve siyasi anlaşmazlıkları ayrı kanallarda yönetmek gerekiyor. AB’nin de iş birliğine yönelik desteğini açık biçimde ortaya koyması, verilen taahhütlerin uygulanabilir olması ve Türkiye’nin atacağı reform adımlarının karşılık bulması gerekiyor.

DEİK/Türkiye-Avrupa İş Konseyleri Koordinatör Başkanı Mehmet Ali Yalçındağ, Brüksel’de bu yaklaşımın özünü anlatıyordu. “Harekete geçmek için her anlaşmazlığı çözmek zorunda değiliz," diyordu Yalçındağ.

Bu, anlaşmazlıkları önemsizleştirmek değil, onları bütün ilişkinin önünü kapatan engellere dönüştürmemek anlamına geliyor. AB üyeliği kısa vadede gerçekçi görünmese de uzun vadeli hedef olarak korunabilir. Bu sırada güvenlik, ticaret ve teknoloji alanlarında ilerleme sağlanabilir; demokratik standartlar konusundaki diyalog da sürdürülebilir.

Sonuçta AB ile Türkiye arasındaki güvensizliğin kısa sürede aşılması beklenmemeli. Bununla birlikte, güvenin yeniden kurulması için bütün siyasi sorunların önce çözülmesini şart koşmak da mevcut çıkmazı uzatacaktır. İki tarafın çıkarları, kontrollü ve aşamalı bir yakınlaşmayı gerekli kılıyor.

Asıl sınav, tarafların birbirine duyduğu güvensizliği yok saymak değil, bu güvensizliğe rağmen çalışabilecek mekanizmalar kurmak. Avrupa’nın güvenlik ve rekabet gücü ile Türkiye’nin ekonomik ve stratejik geleceği, her konuda aynı düşünmelerine değil, ortak çıkarlarını somut sonuçlara dönüştürebilmelerine bağlı.

Perşembe günü Para Politikası Kurulu (PPK) toplanacak ve faiz kararını açıklayacak. Merkez Bankası’nın bu ortamda işi çok zor. ‘Bu ortam’ derken kastettiğim elbette ki fon rezaleti. Gelin, “bu rezalet yaşanmamış olsaydı Merkez Bankası’nın dikkate alacağı ekonomik gelişmeler neler olurdu” sorusunun yanıtına bakalım.

6 Eylül’de açıklanan Orta Vadeli Program’da (OVP) 2027 sonu enflasyon hedefi yüzde 21’e yükseltildi. Oysa 12 Şubat 2026’da kamuoyuna duyurulan Enflasyon Raporu’nda 2027 sonu yüzde 9’du. O tarihteki politika faizi ise yüzde 37 idi. Hedefin 12 puan daha yüksek olduğu bugün politika faizi yine yüzde 37. Salt bu basit çerçeve bile politika faizinin düşürülmesi için önemli bir alan olduğuna işaret ediyor.

TEPAV uzunca bir süredir PPK toplantıları öncesinde Para Politikası Değerlendirme Notu yayımlıyor. 10 Eylül PPK toplantısından önce yayımlanan notta bu alana dikkat çekiliyordu. Ama faiz değişikliği önerilmemişti. Neden? Çünkü aylık enflasyon gerçekleşmeleri yüksek seyrediyordu. Eylül enflasyonunun da beklenmesi gerektiği üzerinde, not yayımlanmadan önce yapılan toplantıda anlaşmaya varılmıştı. Eylül enflasyonu düşük bir düzeyde gerçekleşti. Dolayısıyla, Perşembe günü PPK’nın politika faizini düşürmesi için önemli bir gerekçe oluştu.

Baz etkisiyle yıllık enflasyon sınırlı da olsa yükselebilir

Bir de şu olguya dikkat etmek gerekiyor: Kasım ve Aralık 2025’te aylık enflasyon değerleri, yıllık enflasyonun mevcut değerinden çok daha düşük olan yıllardaki gerçekleşmelerden belirgin biçimde düşük çıktı. Hem ‘mevsim normalleri’ hem de enerji fiyatlarındaki yüksek seyir dikkate alındığında, bu yılın aynı aylarında daha yüksek aylık enflasyonlara şahit olmamız ihtimali var. Farklı bir ifadeyle, ‘baz’ etkisi nedeniyle yıllık enflasyon sınırlı da olsa yükselebilir.

Bu değerlendirmeler ışığında, olası ‘baz’ etkisine karşın, Perşembe PPK toplantısında politika faizi 200 baz puan indirilerek yüzde 35 olarak açıklanabilirdi. Siz bu satırları okurken TEPAV Değerlendirme Notu da yayımlanmış olacak. O not, “ama politika faizi artık düşürülemez; yüzde 37’de sabit tutulmalı” diyor. Neden? Nedeni, elbette fon krizinin yarattığı ve artma ihtimali de olan riskler.

TEPAV’ın söz konusu notunun ‘Durum’ kısmından: “Son PPK toplantısının ardından ekonomiye duyulan güveni olumsuz etkileyen fon krizi yaşanmıştır. Finans piyasalarında bu tür krizlerin oluşmasını önlemekten sorumlu kurumların varlığına ve bu kurumların gerekli yasal yetkilere sahip olmalarına rağmen krizin yaşanmış olması üzerinde dikkatle durulmalıdır. Bu gelişmeler sonucunda, küresel portföy yatırımcılarının referans aldığı endeks sağlayıcısı MSCI 15 Ekim 2026’da Türkiye endekslerindeki belirli değişiklikleri dondurma kararı almıştır. Bir yandan fon krizinin üzerindeki sis perdesinin henüz kalkmamış olması diğer yandan MSCI’ın aldığı bu karar, ekonomimiz açısından yeni ve önemli bir risk kaynağı haline gelmiştir.”

Devam ediyor: “8 Eylül 2026’da yayımlanan 30. Para Politikası Değerlendirme Notu’nda ‘Bu şartlar altında Merkez Bankası, temel sorunun uygulanmakta olan ekonomi programının önemli eksiklikler içermesi ve mevcut programın sürdürülebilirliğine dair şüphelerin giderilememesi olduğunu dikkate almalıdır’ demiştik. Bu tarihten sonra ortaya çıkan fon krizi, bu temel sorunun yanı sıra, finans sisteminin sağlıklı işlemesine ilişkin önemli sorunlar yaşanabileceğini göstermiştir. Merkez Bankası kısa dönemde, piyasalarda güveni sağlamak için gerekli tedbirler alınıncaya kadar, bu olguyu da dikkate almalıdır.”

Peki, politika faizinin sabit tutulmasına ek olarak ne öneriyor? ‘Sonuç’ kısmından: “Merkez Bankası, fon krizi nedeniyle gelecekte daha da artma ihtimali olan geri dönmeyen krediler, şirketlerdeki likidite yetersizliği ve benzeri bilanço zafiyeti çıkarabilecek sorunların hafifletilmesi için gerekli ihtiyatı önlemleri Finansal İstikrar Komitesi’nde gündeme getirmelidir.”

Bir soru ile başlayalım; YZ çağında nelerden kısmaya başladık? Maliyet baskısıyla algoritmalar, veri setlerini küçülttü, işlem gücünü azalttı, kullanıcıya sunduğu hizmet kalitesini daralttı. Bu, dijital dünyanın shrinkflasyonu… Fiziksel dünyada paket gramajını düşürmek neyse, sanalda da durum o…

Kullanıcı aynı fiyatı öder ama daha az değer alır. Bulut hizmetleri limit koyuyor, API erişimleri (yazılımların protokollerle birbiriyle iletişim kurması) daralıyor, veri merkezleri kapasite kısıyor. “Aynı hizmet” algısı korunup sistem sinsice büzülüyor. Sonuç; inovasyon hızı düşüyor, rekabet gücü eriyor.

3 ADIMDA YAPAY ZEKÂ İLE ŞİRKET BATIRMA

1- YZ modelleri, maliyet optimizasyonu uğruna daha küçük veri setleriyle eğitildiğinde, öğrenme kabiliyeti ve doğruluk seviyesi düşer. Bu da inovasyon enflasyonuna yol açar.

2– Altyapıda işlem gücü azaltmak, enerji tasarrufu sağlasa da kullanıcı deneyiminde görünmez kalite kaybı yaratır.

3– Algoritmik shrinkflasyonun en tehlikeli yanı, kullanıcı fark etmeden güven erozyonu yaratmasıdır. Bir kez oluşan güven açığı, teknoloji markaları için geri dönüşü zor bir çöküş sürecidir.

2 SORU 2 CEVAP / Zekâ daraltmasına dair…

YZ’de shrinkflasyon ne anlama gelir?

Fiyat aynı kalırken hizmet kapasitesinin, veri erişiminin veya işlem gücünün azaltılmasıdır. Kullanıcı fark etmez ama inovasyon hızı yavaşlar, rekabet avantajı sinsice ve yavaşça kaybolur.

Bunu durdurmanın yolu nedir?

Algoritmik yönetimde şeffaflık, açık veri iş birlikleri, enerji verimli donanımlar ve uzun vadeli kapasite planlaması. Sadece kâr optimizasyonu değil, inovasyon sürdürülebilirliği öncelikli olmalı.

NOT

ALGORİTMİK BÜZÜLME KURUMUN HAFIZA KAYBIDIR

YZ dünyasında büzülme, yalnızca donanım veya yazılım kapasitesinin düşmesi değil, aynı zamanda dijital ekosistemin güven sermayesinin de azalmasıdır. Parametreleri kısmak kısa vadede kâr sağlasa da uzun vadede teknoloji şirketlerini “hafıza kaybı” yaşayan sistemlere dönüştürür. Aptallaşmayın.

YZ LÛGATI

Algoritmik Shrinkflasyon: YZ hizmetinde fiyat sabitken kapasitenin veya veri miktarının kısılması

İnovasyon Enflasyonu: Kaynak kısıtları yüzünden yenilik hızının düşmesi, yeni fikirlerin fonlanmayışı

Veri Kıtlığı: YZ’nin öğrenme kapasitesini sınırlayan, planlı veya zorunlu veri kesintisi

Güven Açığı: Kullanıcının fark etmeden yaşadığı kalite kaybının zamanla marka güvenini aşındırması

Piyasalar öylesine karışık ve ne olacağı öylesine belirsiz ki toplantı gününe kadar bile köprülerin altından çok sular akabilir; bugün oluşacak bir eğilimin tersini yapmak söz konusu olabilir.

Ancak yine de bugünkü duruma bakarak bir şeyler söylemek tabii ki mümkün. En azından bu satırların kaleme alındığı 19 Ekim’deki koşulların çok fazla değişmeyeceği varsayımıyla perşembe için bir tahmin yapılabilir…

“Ne yapar” başka, “Ne yapmalı” başka

İlk soru Merkez Bankası’nın perşembe günkü toplantıda ne yapacağı.

Bu sorunun yanıtı bende yok. Aslında kimsede yoktur ama herkes bir tahminde bulunabilir. Doğrusu bu aşamada dile getirilen tahmin midir, yoksa beklenti ya da ikinci sorunun, yani “Merkez Bankası ne yapmalı” sorusunun yanıtı mıdır, o da ayrı bir konu.

Merkez Bankası’nın ne yapması gerektiği sorusuna gelince…

Bu soruya çok büyük bir kesimin faizin indirilmesi gerektiği yönünde yanıt verdiğini biliyoruz. Bu görüşte olanlara göre Merkez Bankası faizi mutlaka indirmeli, hatta bir puan yetmez, iki puan birden indirmeli. Hızını alamayıp üç puandan söz edenler bile var.

İktisat kitaplarının söylediği… 

Faiz indiriminin neden istendiği açık…

Çünkü iktisat kitaplarında yazanlar faizin indirilmesi gerektiğini söylüyor: 

■ “Enflasyonun düşüş eğilimi iyice belirginleşti” deniliyor. 

■ “Enflasyon ile faiz arasındaki makas çok açık” deniliyor. (Bu söylenirken bugünkü faizle öngörülen enflasyon dikkate alınıyor, ayrıca enflasyon, bugünkü basit faizin bileşiği ile karşılaştırılıyor.) 

■ “Bazı harcama kalemleri var ki yüksek faizle bu alanlarda fiyatı etkilemek mümkün olmaktan çıktı” deniliyor. 

■ “Yüksek faiz büyük sanayicileri de, orta ve küçük boy işletmeleri de herkesi zorluyor. Faiz inmeli ki piyasa biraz nefes alabilsin” deniliyor.

Ya Türkiye gerçekleri?

Kitapta yazanlar çok özet olarak böyle. İyi de bir de iktisat kitaplarında pek yazmayan bugüne özgü Türkiye gerçekleri var.

Herkes parasına sımsıkı sarılmış, onun sıcaklığına sığınmış.

Kimse para harcamak istemiyor, piyasaya kaynak sağlamak durumundaki finansal kuruluşlar para kullandırmaktan kaçınıyor.

Bankalar deseniz istese de fazla kredi açamıyor. Kredi genişlemesine ilişkin aylık sınırlar var ve bu sınırları aşan ekonomik yönden cezalandırılıyor.

Piyasa çok sıkışık, doğru; para dönmüyor çünkü. Peki faiz indirildiğinde bu sıkışıklık aşılacak mı?

Sorun boruda ise?

Olmaz ya, hadi diyelim Merkez Bankası perşembe günü faizi öyle bir ya da iki puan değil, çok daha fazla düşürdü. Yani para musluğu iyice açılabilir hale geldi.

Açtınız musluğu ama değişen pek bir şey yok, su yine az, yine az!

Ya sorun faizin düzeyinde ve musluğu istediğiniz kadar açabilmenizde değilse…

Ya apartman yöneticisinin boruyu bir yerde sıkıştırmasından dolayı su borusu çok dar olduğu için musluk ne kadar açılırsa açılsın yeterince su gelmiyorsa…

Boruyu sıkıştıran anahtar Merkez Bankası’nın elinde ve kredi büyümesindeki sınırlama yürürlükte.

Faiz indirilse ne olur ki, hiçbir şey.

Faiz inince piyasa rahatlar mı?

Varsayın ki Merkez Bankası perşembe günü faizi yüzde 37’den 36’ya düşürdü.

Varsayın ki banka dışı bir finansal kuruluşta yöneticisiniz ve artık yeni faiz oranına göre işlem yapacaksınız. Elinizde de fazla kaynak var. Daha önce yüzde 37 ile satmaya yanaşmadığınız parayı bu kez 36 ile satmak için can mı atarsınız, yoksa tam tersini mi yaparsınız?

Turşusunu kurmayacaksınız paranın, tabii ki değerlendirmek isteyeceksiniz ama ya yarın ne olacağını kestiremiyorsanız, piyasa gün gün inanılmaz dalgalanıyorsa?

Elinizdeki kaynağı piyasaya sürmek için o kaynağın fiyatının, yani faizinin düşmesi mi işinize gelir, artması mı?

Hem Roksana Diker’in hem de şirketin kurucusu Bahattin Demirbilek’in Esta’dan Benesta’ya uzanan öyküsünü dinledik.

Önce Roksana Diker’i tanıyalım istedik:

• Babam Azerbaycanlı, Karabağ kökenli. Annem Kazan Tatarı. Ben Ukrayna’da doğdum, ana dilim Rusça.
• 1992 yılında, 15 yaşındayken ailemle Türkiye’ye geldik. Babama Çukurova Üniversitesi’nde öğretim üyeliği teklif edilmişti. Plan netti: Adana’da bir yıl kalacaktık.
• Geldiğimde tek kelime Türkçe bilmiyordum. Yaklaşık 6 ayda konuşmaya, yazmaya başladım. Türkçeyi çok sevdim.

Öyküsünü anlatırken arada şu saptamayı paylaştı:

-          Bir ülkeye kendini ait hissetmek biraz da onun dilinde düşünmeye, anlatmaya başladığınızda oluyor.

Sonra öyküsüne döndü:

• 3 yıl geçti, üniversite sınavına girdim. İstanbul Üniversitesi İngilizce İşletme’yi kazandım.
• 1995’te ailem geri döndü, ben İstanbul’da tek başıma üniversiteye devam ettim.
• Burada okudum, dostluklar kurdum, çalışmaya başladım. Evlendim, hayatımın ve kariyerimin en önemli kararlarını burada verdim.

Bu noktada Bahattin Demirbilek’le ilgili kısa film ekrana yansıdı, izledik. Roksana Diker, Esta ve Benesta’nın öyküsüne geçti:

-          Bahattin Bey’le 2000 yılında Evyap’ta çalışırken tanıştık. O Rusya’daki ofisteydi, ben de İstanbul’da ihracat tarafındaydım. Çok iyi bir ekip olmuştuk.

Demirbilek’in 2006 yılında Esta’yı kurduğunu belirtti:

-          Bahattin Bey Esta’yı kurduğunda beni davet etmeyince bozuldum. Gittim, sordum: Beni neden davet etmiyorsunuz?”

Bahattin Demirbilek, şu yanıtı verdi:

-          Senin Evyap’ta oturmuş bir kariyerine var, düzenin var. Sıfırdan başlayan bir şirkete davet edip mevcut kariyerini riske atmanı istemedim.

Roksana Diker, ısrar etti:

-          Bunu bana soran oldu mu?

Diker, ısrarının nedenini şöyle açıkladı:

-          Bahattin Bey’e, kurduğu hayale ve o hayalin büyük bir başarıya dönüşebileceğine inanıyordum. Birlikte çalıştığımızda neler yapabileceğimizi tahmin ediyordum.

Demirbilek, Diker’in ısrarı üzerine davet etti:

-          O zaman gel, birlikte çalışalım.

2007 yılı Ocak ayında Esta’ya katıldığını aktardı:

-          Bugün geriye baktığımda Bahattin Bey’le yollarımızın kesişmesinin üzerinden 26 yıl geçmiş.

Esta’dan Benesta’ya uzanan 20 yıllık yolculuğu şöyle özetledi:

-          9 ülkede 100’ü aşkın projeyi üstlenip hayata geçirmeye uzanan bir başarı hikayesi… Bahattin Bey, gayrimenkul geliştirmeyi ticari faaliyetin ötesine taşıdı: “İnsan hayatına değer katmak ve şehirlere kalıcı bir miras bırakmak.”

Bu yaklaşıma şu örneği verdi:

-          Bahattin Bey’in bu yaklaşımını Krasnodar’da inşa ettiği ve Roma Kolezyumu’nda kullanılan doğal taşlarla örülen stadyumda gizli. Bugün Krasnodar FC Stadyumu, zamanın izlerini taşıdıkça değerlenen anıtsal bir yapı olarak hizmet veriyor.

Roksana Diker, Esta’nın ulaştığı noktayı “Engineering News Record” (ENR) listesiyle de ortaya koydu:

-          ENR’ın dünyadaki 250 müteahhit firma listesinde Esta 71’inci sırada yer alıyor. Esta Construction, Türkiye’de de 5’inci sırada bulunuyor.

Esta ve Benesta’nın bugünkü konumu, Roksana Diker’in 20 yıl önceki  “Bahattin Demirbilek’in kurduğu hayalde başarıya ulaşır” düşüncesini oldukça haklı çıkarmış görünüyor…

20 yılda 9 ülkede 100’ü aşkın proje üstlenmesi, dünyada 250 müteahhit arasında 71’inci olması, Demirbilek’in başarısını gösteriyor…

Önce parkı tasarlayıp 3 bin yıllık zeytin ağacı getirdi, sonra projeyi hayata geçirdi

BENESTA Genel Müdürü Roksana Diker, Esta Construction’ın Türkiye’de “Benesta”ya dönüştüğünü belirtip, Acıbadem’deki “Benesta Benleo” projesine değindi:

-          Projeyi tasarlarken önce parkı hayal edip tasarladık. Projenin içinde “BenLeo Park”ı yarattık. Park için Anadolu’dan 3 bin yıllık zeytin ağacı taşıyıp diktik.

“Benleo Park” için İtalya’nın Toskana kentinden 50 yaşın üzerinde 200’den fazla ağaç ithal ettiklerini bildirdi:

-          Toskana’dan getirdiğimiz ağaçları Floransa Üniversitesi danışmanlığında seçtik. Böylece şehrin kalbinde yaşayan bir ekosistem kurduk.

Roksana Diker, ardından Bahçelievler’deki “Benesta Center” projesi üzerinde durdu:

-          Bahçelievler, Merter ve Güngören, İstanbul’un en yoğun nüfusuna ve Türkiye’nin tekstil üretiminin merkezine ev sahipliği yapıyor. Bölgenin ihtiyacından yola çıkarak 40 bin metrekarelik proje alanının yaklaşık yarısını kamusal yaşama ayırdık.

Projenin konumlandığı noktanın 1930’lardan itibaren “Londra Asfaltı” adıyla anılan tarihi bir hattı taşıdığını vurguladı:

-          Meydanın üzerinde konumlanan dört blok, dünyanın yaşam kültürüne yön veren dört şehrin ruhunu taşıyor: Londra, Paris, Milano, Tokyo.

Krasnodar’daki Galitsky Parkı, Rusya’nın turistik destinasyonuna dönüştü

BENESTA Genel Müdürü Roksana Diker, Esta Construction’un yurt dışında yaptığı projelerden örnekler sıraladı:

• Krasnodar Stadyumu
• Gagarin Havalimanı
• Irkutsk Smart School
• Mercedes-Benz Sirius Otomobil Fabrikası
• Amur Gas Chemical Complex
• Ust-Ilimsk Pulp and Paper Mill
• SL3 Crude Oil Export Facility Reconstruction (Irak)

Roksana Diker, Esta’nın Krasnodar’da 22 hektarlık alanda yaptığı “Galitsky Parkı”na dikkat çekti:

-          5 binden fazla ağaçla oluşturulan ekosistem Rusya’nın turistik destinasyonları arasına girdi. Bağımsız Devletler Topluluğu’ndan ve Rusya’nın farklı kentlerinden “Galitsky Parkı” görmek, orada vakit geçirmek için Krasnodar’a gidenler var.

Diker, parkı Krasnodar’da büyümüş bir iş insanının yaptırdığını belirtti:

-          22 hektarlık alanı kapsayan park yatırımını tümüyle o iş insanı karşıladı. Krasnodar’a bir anlamda bağışlamış oldu.

‘Mükemmeliyet Merkezi’nde Gece 02.00’de bile eğitim var

GEÇEN hafta Kocaeli Temsilcimiz Sabiha Toprak’ın girişimiyle Kocaeli-Gebze İMES Makine İhtisas OSB’de, “6. Ekonomi Zirvesi” toplantımızı gerçekleştirdik.

İMES OSB Başkanı Ahmet Tokkan, Başkan Vekili Kerim Çolakoğlu, Yönetim Kurulu Üyeleri Ahmet Şahin, Enver Kaya, Süleyman Akar, OSB Bölge Müdürü Onur Kesici’nin ev sahipliğindeki toplantıya Kocaeli Sanayi Odası Yönetim Kurulu Başkanı ve TOBB Yönetim Kurulu Üyesi Ayhan Zeytinoğlu, İMES Sanayi Sitesi Başkanı Kemal Akar da katıldı.

Ahmet Tokkan, toplantının açılışında İMES OSB ile ilgili bilgi verdi:

-          İMES OSB’de 371 fabrika faaliyet gösteriyor. 40’a yakın yabancı sermayeli şirkete ait fabrika var. Ayrıca fabrikaların 37’si de savunma sanayine dönük üretim yapıyor.

İMES OSB’nin 377 hektarlık alana kurulu olduğunu vurguladı:

-          İMES OSB’deki şirketlerin yıllık ihracatının toplamı 1.7 milyar dolara ulaşıyor. İstihdam da 23 bin 500 dolayında bulunuyor.

İMES OSB’de yatırımları olan 35-40 sanayicinin 2 milyon Euro hibe ettiği “Mükemmeliyet Merkezi”ne değindi:

-          “İMES OSB Mükemmeliyet Merkezi”, Türkiye’nin örnek merkezlerinden biri haline geldi. “Model Fabrika”nın ötesinde katkıları var.

Ardından Ticaret Bakanlığı Uluslararası Hizmet Ticareti Genel Müdürü Tarık Sönmez ve Hakan Güldağ’la birlikte paneli gerçekleştirdik, İMES OSB’deki sanayicilerden yönelen soruları yanıtlayıp, yorumlarını dinledik.

Toplantı sonrasında Kerim Çolakoğlu ile sohbet ederken Sabiha Toprak, “İMES OSB Mükemmeliyet Merkezi İleri Mühendislik A.Ş.” Genel Müdürü Deniz Aygan’ı yanımıza getirdi. Aygan’a sordum:

-          “Mükemmeliyet Merkezi” nasıl gidiyor? Hedeflerinize ulaştınız mı?

Aygan, yanıtladı:

-          Oldukça yoğun çalışıyoruz. Eğitimlerimiz aralıksız sürüyor. Örneğin bu gece saat 02.00’de Arçelik’ten bir ekip eğitime geliyor.

Şaşırdım:

-          Gece saat 02.00’de neden eğitime geliyorlar?

Aygan şu yanıtı verdi:

-          Gece vardiyasında çalışan personel için böyle bir program yapıldı. Talep Arçelik’ten geldi.

2022 yılı Ekim ayında İMES OSB’ye “Ekonomi Zirvesi” için gittiğimizde o dönemde yeni devreye girmiş olan “Mükemmeliyet Merkezi”ni gezmiş, Yönetim Kurulu Başkanı Ahmet Tokkan’dan şu mesajları almıştık:

• “Mükemmeliyet Merkezi”miz Kocaeli Üniversitesi ve Gebze Teknik Üniversitesi’ni kapsayan güçlü bilimsel altyapısıyla ve liselerin katılımıyla bölgemizde kısa sürede cazibe merkezi oldu.
• Çevremizdeki diğer OSB’lerde de yer alan 1000 dolayındaki imalat sanayi firmasının, hatta daha fazlasının ihtiyaç duyduğu nitelikli işgücünün yetiştirilmesine katkıda bulunuyor.
• Bölgemizde ve çevremizdeki sanayi kuruluşlarından imkanı olmayanların Ar-Ge ve tasarım ihtiyaçları da “İMES Mükemmeliyet Merkezi” tarafından karşılanıyor.
• Burada eğitimin yanı sıra gerçek üretim de yapılıyor. Bazı ürünlerin siparişini veren firmalara fatura kesmeye başladık.

Yatırım fonlarında başlayan ve Borsa İstanbul’u derinden etkileyen kriz endekslerde yılın en kötü seviyelerinin görülmesine neden oluyor. BİST100 endeksi dolar bazında Haziran 2025’ten bu yana en düşük seviyelerini test ederken dün de satıcılı bir seyir izledi. BİST100 piyasa değeri/defter değeri rasyosu ise 1.00 ile 2026 yılının en düşük seviyelerine indi. Öte yandan analistlerin BİST100 için takip ettiği 12 ay sonrası gösteren piyasa değeri/ defter değeri rasyosu ise 0.58’e işaret ediyor.

Borsa İstanbul endekslerinde 16 Eylül’de likidite kriziyle yaşanan en sert günün ardından toparlanma çabaları sürse de sıkıntılar bitmiyor. Borsa İstanbul’da bankacılık endeksi pozitif ayrışsa da tüm endekslere bu ay negatif bir seyir hakim. Öyle ki BİST100 endeksinin piyasa değeri 15 Eylül’den geçen hafta cuma günü kapanışa kadar 2 trilyon liranın üzerinde, BİST30 endeksi 1.7 trilyon liranın üzerinde, BİSTTUM endeksi ise 3.5 trilyon liranın üzerinde kayıp yaşadı. BİST100 endeksi TL bazında bu ay yüzde 2,83 düşerken, son 30 günlük kayıp performansı ise yüzde 12,6'ya kadar çıktı. Yılbaşına göre BİST100 sadece yüzde 3,1 yukarda hareket ediyor.

Halka arz endeksinde 30 günlük kayıp 

Tasfiye edilen ve tasfiye süreci devam eden yatırım fon portföylerinde yoğunluklu bulunan hisseleri barındıran halka arz endeksinde ise durum çok daha kötü. Halka arz endeksi bu ay yüzde 27'ye varan kayıp yaşarken son 40 günlük kayıp yüzde 54'e dayandı. Yılbaşından bu yana halka arz endeksi sadece yüzde 0,9 yukarıda bulunuyor. Endeks dün de gün içinde yüzde 1,2'nin üzerinde düşüşlere imza attı. BİSTTÜMY yani BİST100 harici tüm hisseler bu ay yüzde 15,8 düştü, son 30 günlük kayıp yüzde 33,71 olurken yılbaşından bu yana düşüş yüzde 24,48e yükseldi.

Uzmanların değerlendirmesine göre BİST100 endeksi 12 bin puana tutunmaya çalışsa da gelen tepkiler yeterli olmuyor ve fon tasfiye sürecindeki hisselerde süren taban serisi 12 bin puanın altında kalınmasını destekliyor. Dolar bazında 234 seviyeleri ile Haziran 2025’ten bu yana en düşük seviyelerini gören BİST100 endeksinde uzmanlara göre 228-220 dolar aralığı destek olarak ön planda kalacak. Bu bölge üzerinde potansiyel bir tepki seviyeleri ise ilk aşamada 250-260 dolar olarak görülüyor.

200 günlük ortalamanın %15 altında 

Öte yandan Garanti Yatırım BBVA’nın analizine göre BİST 100 endeksinde 200 günlük ortalama üzerinde bulunan BİST 100 endeksine dahil hisse sayısı sadece 20. BİST 100 endeksi ile 200 günlük hareketli ortalaması arasındaki fark, son 10 yılın en yükseği -1985 puanda kapanış gerçekleşti. Oransal anlamda ise BİST 100 endeksi, 200 günlük ortalamasının yüzde 15 altında, Nisan 2020’den bu yana en düşük seviye.

Yine aynı analize göre ekim ayında etkili olan volatil eğilimde BİST Tüm- 100 endeksi teknik görünümde aşırı satım bölgede kalmaya devam ediyor. Diğer yandan globalde MSCI Gelişmekte Olan Piyasalar endeksi, lokalde ise BİST 100 ve BİST Sınai endeksleri aşırı satım bölgelere yaklaşıyor. 

Endeks üzerinde satış baskısı arttı 

ÜNLÜ & Co günlük analizinde de endeksin net bir yön tayin edebilmesi için ekim ayı başından bu yana içinde seyrettiği 12.000-12.500 bandının dışına çıkması gerektiğine sıklıkla dikkat çektikleri hatırlatılarak bu bölgenin altına inilmesinin baskıyı belirgin şekilde artırdığı, kısa vadeli görünümü ise önemli ölçüde bulanıklaştırdığı vurgulandı. Zayıflığın devam etmesi halinde 11.550 puanı ilk önemli destek seviyesi olarak takip edileceği analizde yer aldı. Yapı Kredi Yatırım sabah raporunda da 9 Eylül tarihinde başlayan kısa vadeli düşüş trendinin devam ettiği piyasada, son iki haftadır zayıf yükseliş denemelerinin direnç noktalarını aşmakta başarısız kaldığı kaydedildi. 12,000/12,500 bandında oluşan yatay seyrin ardından, cuma günü 12,000 desteğinin kırılmasıyla satış baskısının yeniden etkisini arttırmasının dikkat çektiği kaydedilen analizde “Şu aşamada kısa vadeli düşüş trendinin devam ettiği ve başarısız yükseliş denemelerinin direnç noktalarında aşağı baskıyı sürdürdüğü piyasada, 11,500 seviyesini ilk önemli destek noktası olarak izliyoruz. İlk etapta 11,500 üzerinde tutunma çabasında hareketlenecek piyasada, bu seviye altında ise 11,000 ve 10,750 riskleri devam edecektir. Şu aşamada satış baskısının devam etme riskinin sürdüğü piyasada, 12,000 seviyesini artık ilk önemli direnç noktası olarak izliyoruz. Dolayısıyla piyasada tepki sürecine yönelik bir hareket oluşabilmesi için ilk etapta 12,000 direncinin aşılması gerektiğini düşünüyoruz” denildi.

Geçtiğimiz hafta BIST 30 kapsamındaki şirketlerin takas verileri zorlu haftanın özeti niteliğindeydi. Piyasada çoğu hisse gerilerken, yabancılar Sasa, Astor ve Türk Altın gibi tahtalarda düşen fiyatı fırsata çevirdi. Yüzde 18,4 değer kaybı yaşayan Astor’da yabancı fonların beş gün boyunca alım yapması dikkat çekti. Fiyatı yükselen Sabancı Holding’de ise kâr satışları öne çıktı. Fiyatlardaki kısa süreli düşüşlere aldanarak bir hisseyi panikle elden çıkarmak yerine, şirketin finansal tablolarını ve üretim gücünü göz önünde bulundurarak hareket etmek daha sağlıklı bir yaklaşım olacağı unutulmamalı.

Düşüşte toplanan hisseler

Yabancılar geçtiğimiz hafta Sasa’da piyasanın tersine hareket ederek paylarını 3,45 puan artışla %14,62’ye çıkardı. Şirket, eylül ayında satışlarını önceki yılın aynı dönemine göre %45 artırarak 173 milyon dolara çıkardı. Satıştaki ihracatın payı ise 51 milyon dolar seviyesinde. Altı aylık dönemde geliri %31 büyüyen Sasa’nın satış ivmesi güçleniyor. Geçtiğimiz hafta fiyatı %5,92 gerileyen Türk Altın’da yabancı payını 2,02 puan artırarak %30,74’e taşıdı. Aynı zamanda şirketin kendisi de geri alımlarda bulunuyor. Ancak gerçekleşen alımlara rağmen fiyatı son iki aydır dalgalı bir seyirle gerilemeye devam ediyor. Hisse için 7 kurum tavsiyede bulunurken ortalama fiyat önerisi 59 TL seviyesinde.

Yükselişte gelen satışlar

Düşüşlerin ağırlıklı olduğu piyasada Sabancı Holding geçtiğimiz hafta %2,16 prim yaptı. Yabancılar 0,14 puanlık satışla payını %26,04’e indirdi. Holding, 16 Ekim günü aldığı kararla 7 milyar TL bütçe ile 42 milyon lota kadar geri alım yapacağını duyurdu. İlk alımını 85,82 TL ortalama fiyattan gerçekleştirirken, yabancılar satış tarafında yer aldı.

ZEYNEP'E SOR

İKİNCİL PİYASA MI, BİRİNCİL PİYASA MI?

İkincil piyasa; yüksek likidite, şeffaf fiyatlama, geçmiş veri avantajı, kolay erişim. Primli maliyet, dalgalanma, işlem masrafları, yanlış beklenti. Birincil piyasa; iskontolu giriş, doğrudan finansman, tavan potansiyeli, sıfır başlangıç. Bilinmezlik, kısıtlı alım, likidite engeli, beklenti çöküşü.

Dışarda kurduğu iki iştirak ve yarı ortaklı savunma firmasıyla amaç geliri artı

Empa’nın yurt dışı şirketleri ve yeni ortaklığının amacı nedir? ● Halil Tosun

Halil, şubatta borsada işlem görmeye başlayan Empa Elektronik’in yurt dışında farklı ülkelerde şirket kurduğu gözleniyor. Dubai’de, Empa Electronics MENA firması ve New York’ta Empa Electronics USA’yı kurdu. Ayrıca Deico firmasıyla %50 ortaklı savunma sanayisine yönelik Versom Elektronik’i hayata geçirdi. MENA şirketi Orta Doğu ve Kuzey Afrika bölgesindeki satışlarını büyütmeyi, ABD iştirakinin ise tedarik süreçlerini iyileştirmesi amaçlanıyor. Savunma odaklı ortaklık şirketi ise katma değerli teknoloji pazarında konumlanmasını sağlayacak.

Gerçekleştirdiği ortaklıklarla Adana ve İstanbul’daki projelerine ağırlık veriyor

Halk GMYO’nun projelerle ilgili bilgi alabilir miyim? ● Cemil Ergin

Cemil, geçtiğimiz ağustos ayında Halk GMYO; Adana’da 21,9 bin metrekarelik kentsel dönüşüm projesi için %55 payla STS Grup ile ortaklık kurdu. Kartal’da geliştirilecek yaklaşık 40,8 bin metrekarelik karma proje için ise Vakıf ve Ziraat GYO ile eşit paylı yeni bir iş birliğine imza attı. Öte yandan Kemerburgaz’daki proje kapsamında ana yüklenici sözleşmesi imzalanarak yapım aşamasına geçildiği bilgisi paylaşıldı. Şirketin büyük ölçekli yatırımlarda riskleri konsorsiyumlarla bölüşerek ilerlemesi portföy verimliliğini artırmasına olanak verecek.

YATIRIM FONLARI

TLE fonu yabancı borçlanma araçlarına yatırım yaparak yüzde 23 kazandırdı

Aura Portföy’ün yönettiği Yabancı Borçlanma Araçları Fonu (TLE), yılın ilk yarısında yükselen eğilimi ile öne çıksa da ikinci yarıda yataya döndüğü gözleniyor. Eylülde 28,49 TL seviyelerinde işlem görürken şimdilerde bu fiyatın altında duruyor. Fonun toplam değeri 462,05 milyon TL düzeyinde ve son dört ayda daraldığı gözleniyor. Hazirandan itibaren para çıkışı yaşanan fonda ekimde çıkan tutar 21,45 milyon TL düzeyinde. Bir yıldır yatırımcı sayısı gerilerken halihazırda sayı 641 kişiye inmiş durumda. Temel stratejisi, yabancı kamu ve özel sektör borçlanma araçlarına yatırım yapmak üzerine kurulu. Portföyünün %50,14’ü yabancı özel sektör ve %34,52’si yabancı kamu borçlanma araçlarından oluşuyor. Son bir yılda %23,41 yükseliş kaydeden TLE, aynı sürede %12 oranında performans sergileyen endeksi geçti.

TAHVİL

Finans Katılım Bankası, %33,91 bileşik getiriyle 200 milyon TL borçlandı

TF Varlık Kiralama, 16.10.2026 günü kira sertifikası ihraç etti. Toplam tutarı 200.000.000 TL olan kira sertifikasının, yıllık basit getirisi %34, bileşik getirisi ise %33,91 düzeyinde. Tek kupon ödemeli kira sertifikası 371 gün vadeli ve ödeme tarihi 22.10.2027 olarak belirlendi. Kupona isabet eden getiri oranı %34,56 olacak. 16 Ekim tarihli Türk Lirası Gecelik Katılım Referans Getiri Oranı (TLREFK) %36,67 seviyesinde bulunuyor. Türkiye Finans Katılım Bankası’nın fon kullanıcısı olduğu kira sertifikası yıllık %34 basit getirisi, TLREFK’nın 2,67 puan altında yer alıyor. Önerilen getiri, piyasa koşullarında kendisi için uygun bir seçenek olarak değerlendirilebilir. Kira sertifikası piyasada TRDTFVKE2729 kodu ile işlem görecek.

ŞİRKET PANOSU

Şirket haberlerinde bugün önemli ne var?

YONGA MOBİLYA

Hammadde kısıtlamalarının kalkmasıyla meşe kerestesi ithalatını yapabilecek

Yonga Mobilya, ağustosta devreye giren yönetmelik nedeniyle durma noktasına gelen meşe kerestesi ithalatının, yeni düzenlemeyle yeniden serbest bırakıldığını duyurdu. Tarım Bakanlığının yaptığı değerlendirmeyle, AB standartlarına uygun sertifikasyon şartlarının sağlanması kaydıyla Amerikan meşesi başta olmak üzere kereste tedariki tekrar mümkün hale geldi. Şirketin üretim süreci ve ihracat bağlantıları için önemli olduğu belirtilen temel hammaddenin ithalatına yönelik belirsizliğin ortadan kalkması, Yonga’nın üretim planlamasındaki riskini bertaraf edecek.

ETİLER GIDA

Polonya merkezli gıda şirketiyle 10 milyon euroluk ihracat anlaşması imzaladı

Etiler Gıda, yurt dışına yönelik önemli bir satış bağlantısı gerçekleştirdi. Polonya merkezli Sweet Nuts firması ile 10 milyon euro referans ticari bedelli ihracat sözleşmesi imzaladığını duyurdu. Bir yıl süreli anlaşma kapsamında, belirlenen teslimat programı dahilinde 125 ton Antep fıstığı içi, 160 ton kavrulmuş Antep fıstığı, 100 ton çekirdek ve 7,7 bin teneke baklavalık yağ satışı öngörülüyor. Sözleşme şartlarına göre nihai fiyatlar piyasa koşulları ve hammadde fiyatlarındaki değişikliklere göre revize edilebilecek. İş bağlantısı yıllık gelirinin %22,5’i düzeyinde.

MASFEN ENERJİ

Yurt içindeki firmayla 10,2 milyon dolarlık güneş enerjisi kurulumu için anlaştı

Masfen Enerji, Türkiye’de faaliyet gösteren kurumsal bir firmayla anahtar teslim güneş enerjisi santrali kurulumu için mühendislik, tedarik, inşaat ve devreye alma (EPC) süreçlerini kapsayan bir sözleşme imzaladı. KDV hariç 10,2 milyon dolar tutarındaki sözleşmenin 120 günlük süre içerisinde tamamlanması öngörülüyor. Tutar firmanın yıllık gelirinin %13’ü düzeyinde bulunuyor. Yenilenebilir enerji pazarındaki konumunu güçlendirmeye çalışan şirket, aldığı bu yeni taahhüt projesiyle birlikte görünürlüğünü artırmakta. Masfen, yılın ilk yarısında kârını %107 artırdı.

HİSSEDEKİ FON PAYLARI

Çelebi Hava Servisi’nin fiyatı nisandan bu  yana düşerken fonlar satış tarafında

Çelebi’de fonlar satış ağırlıklı işlemlerde bulunuyor. Portföylerindeki miktar %9,67 ile toplamda 303 lot azalarak 2,83 bine indi. Hisseyi bulunduran fon sayısı 4’ten 3’e geriledi. TGR fonu 670 lot ile en fazla alımı yaparken, FLY fonu 856 lot ile en çok satışı gerçekleştirdi. Çelebi hakkında 2026 yılında öneride bulunan herhangi bir kurum bulunmuyor. Hissede konumlanan fonların düşük miktarlarla işlem yaptığı görülüyor. FLY fonu yaptığı satış ile payını sıfırlarken BIY fonu 117 adet satışla payını azalttı.

Bursa merkezli İleri Model Fikstür Kalıp Tasarım Mühendislik Makina'nın kalıp üretiminde verimliliği artıran yeni transfer sistemiyle uluslararası pazarda dikkat çektiği bildirildi.

Yapılan açıklamaya göre, şirketin kendi bünyesindeki Ar-Ge çalışmaları sonucunda geliştirdiği sistem, Almanya’nın Hannover kentinde bu yıl 28’incisi düzenlenen EuroBLECH Fuarı’nda tanıtıldı.

Kalıp sektörüne yönelik mühendislik, tasarım ve üretim çözümleri geliştiren şirketin, yeni teknolojisiyle mevcut preslerin otomasyon kabiliyetini artırmayı hedeflediği belirtilen açıklamada, "Transfer özelliği bulunmayan preslerde kalıpların transferli şekilde çalışmasını sağlayan sistem, üretim süreçlerinde iş gücü ihtiyacını azaltırken operasyonel verimliliğe de katkı sunuyor." denildi.

İleri Kalıp, bu teknolojiyle hem üretim süreçlerinde verimlilik artışı sağlamayı hem de kalıp sektörünün otomasyon odaklı dönüşümüne katkıda bulunmayı amaçlıyor.

“Dört personelin işini tek personelle gerçekleştiriyor”

İleri Model Fikstür Kalıp Tasarım Mühendislik Makina Kurucusu Yavuz Moran, şirket bünyesinde geliştirilen sistemin üretim süreçlerinde önemli bir dönüşüm sağladığını belirterek, teknolojiyi ilk kez EuroBLECH Fuarı’nda uluslararası sektör temsilcilerine tanıttıklarını söyledi. Sistemin sağladığı iş gücü avantajına dikkat çeken Moran, “Normal şartlarda dört personelin yürüttüğü bir işlemi tek personelle gerçekleştirebilir hale getirdik. Transfer özelliği olmayan bir preste kalıbın transferli çalışmasını sağlayan otomasyon sistemimizi geliştirerek devreye aldık. Bu yılın en önemli inovasyon adımı oldu” dedi.

“Sektörden talep artıyor”

Fuarda sektör temsilcilerinden olumlu geri dönüşler aldıklarını belirten Moran, yeni transfer sistemine yönelik talebin de giderek arttığını ifade etti. Geliştirdikleri çözümün önümüzdeki dönemde sektörde yaygınlaşmasını beklediklerini kaydeden Moran, “Sektörden son derece olumlu geri dönüşler alıyoruz ve talep her geçen gün artıyor. Bu çözümün önümüzdeki dönemde sektör için yeni bir standart oluşturacağına inanıyoruz” diye konuştu. Moran, zorlu geçen yılı üretim süreçlerine katma değer sağlayacak bir teknoloji yatırımıyla tamamladıklarını belirterek, şirketin Ar-Ge ve mühendislik odaklı çalışmalarını sürdürdüğünü vurguladı.

80 yılı aşkın süredir ilaç sektöründe faaliyet gösteren Santa Farma İlaç'ın, 10 terapötik kategoride 74 marka ve 150 ürünle çalışmalarını sürdürdüğü bildirildi.

Yapılan açıklamaya göre, Kocaeli GEBKİM OSB’de bulunan 44 bin metrekare kapalı alana ve yıllık 150 milyon kutu üretim kapasitesine sahip üretim tesisiyle 65’ten fazla ülkeye ulaşan şirket, ilaç sektörünün nitelikli insan kaynağı ihtiyacına katkı sunmak amacıyla Kocaeli Üniversitesi iş birliğinde hayata geçirilen ve Türkiye genelinde sektör odaklı ilk ihtisas programı olma özelliği taşıyan İlaç Üretim Teknolojisi Ön Lisans Programı’nda eğitim başladı.

Yükseköğretim Kurulu (YÖK) tarafından onaylanarak açılan programa ilk döneminde 30 öğrenci kayıt yaptırdı. Öğrenciler, sektörün işleyişini yakından tanımak ve İşletmede Mesleki Eğitim (İME) modeline hazırlanmak amacıyla Santa Farma İlaç’ın Kocaeli GEBKİM OSB’de bulunan yüksek teknolojili üretim tesisini ziyaret etti.

“İlaç sektörünün ihtiyaçlarına göre özel bir program hazırladık”

Kocaeli Üniversitesi Kocaeli Meslek Yüksekokulu Kimya Bölüm Başkanı Taner Erdoğan, İlaç Üretim Teknolojisi Ön Lisans Programı’nın Santa Farma ile yaklaşık 13 ay önce başlayan iş birliği sonucunda hayata geçirildiğini belirterek, “Mevcut ders planına ilaç sektörüne yönelik dersler eklemenin sektörün ihtiyaçlarını karşılamaya yetmeyeceğini gördük ve sektörün beklentilerine göre özel olarak tasarlanmış yeni bir program açmayı önerdik. Santa Farma’nın farklı departmanlarından yönetici ve çalışanların katkılarıyla ders planları ve içerikleri hazırlandı, başvurumuz YÖK tarafından onaylandı. Böylece Türkiye’de bir ilk olan programı üniversitemize ve ülkemize kazandırdık” diye konuştu.

“Gençlerimizin çağdaş ilaç üretim teknolojilerini yakından tanımalarını hedefliyoruz”

İmza töreninde konuşan Santa Farma İlaç Yönetim Kurulu Başkanı Erol Kiresepi, “Santa Farma İlaç olarak 80 yılı aşkın süredir insan sağlığına hizmet ediyoruz. Bu süre içinde fabrikalar kurduk, teknolojiye yatırım yaptık, ürünler geliştirdik ve uluslararası pazarlara açıldık. Ancak her zaman inandığımız bir gerçek var: Bir şirketin gerçek gücü yalnızca sahip olduğu tesislerle, teknolojilerle veya ürettiği ürünlerle değil, yetiştirdiği insanlarla da ölçülür. Bizim için yatırım, yalnızca makineye, binaya veya teknolojiye yapılan harcama değildir. İnsana, bilgiye ve gençlerimizin geleceğine yapılan yatırım da en az bunlar kadar değerlidir. Amacımız, gençlerimizin çağdaş ilaç üretim teknolojilerini yakından tanımalarını, bilgi ve becerilerini geliştirmelerini ve meslek hayatına güçlü bir donanımla hazırlanmalarını sağlamaktır” ifadelerini kullandı.

“İlaç teknolojilerinde ön plana çıkmayı hedefliyoruz”

Kocaeli Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Nuh Zafer Cantürk, programın üniversite-sanayi iş birliğinin önemli bir adımı olduğunu belirterek, “Kocaeli Üniversitesi olarak önümüzdeki dönemde savunma sanayisi, medikal ve ilaç teknolojileri alanlarında ön plana çıkmak üzere planlarımızı yapıyor, ekibimizi bu doğrultuda oluşturuyoruz. Bu program da hedeflerimize yönelik ilk adımlardan biri. Bunun gerçekleşmesinden büyük mutluluk duyuyorum” dedi.

“Türkiye’de ilk olan bu bölüm hep ilk kalacak”

Kocaeli Valisi İlhami Aktaş, Türkiye’de sektör odaklı ilk ihtisas programı olma özelliği taşıyan İlaç Üretim Teknolojisi Ön Lisans Programı’nın önemine dikkat çekerek, “Türkiye’de ilk kez açılan bu bölümün hep ilk olarak kalacak olması çok kıymetli. Hepimizin zaman zaman ihtiyaç duyduğu ilaçların üretimine yönelik böyle bir programın hayata geçirilmesi, önemli bir yol haritası niteliği taşıyor. Gençlerimizin de Türkiye’de açılan ilk bölümün öğrencileri olması onlar açısından ayrı bir değer taşıyor” ifadelerini kullandı.

Marmarabirlik'in, zeytin ve zeytinyağı alanındaki köklü birikimini toplumsal faydaya dönüştüren çalışmalarına devam ettiği bildirildi.

Verilen bilgiye göre, çocukları erken yaşta zeytin kültürüyle buluşturmak, sağlıklı beslenme konusunda farkındalık oluşturmak ve üretimin değerini deneyim yoluyla anlatmak amacıyla hayata geçirilen “Minik Şeflerle Zeytinli Tarifler” projesi kapsamında İznik Tacir İlkokulu’nda atölye çalışması yapıldı. Tacir İlkokulu 4/A sınıfı öğrencilerinin katılımıyla düzenlenen etkinlikte, Şef Tuncay Sönmez çocuklarla bir araya gelerek zeytinli tariflerin hazırlanmasına rehberlik etti. Öğrenciler, malzemeleri tanıdı, tariflerin hazırlanışına katıldı ve zeytinin mutfakta nasıl farklı lezzetlere dönüştüğünü uygulamalı olarak öğrendi. Çocukların merakını ve yaratıcılığını harekete geçiren atölye, birlikte üretmenin ve paylaşmanın değerini öne çıkaran bir deneyime dönüştü.

Programa İznik Kaymakamı Arif Karaman, İznik İlçe Emniyet Müdürü İbrahim Arslan, İznik İlçe Jandarma Komutanı Erdal Aktaş, İznik Belediye Başkan Vekili Halil Çakır, İznik İlçe Millî Eğitim Müdürü Mustafa Kahya ve Tacir Köyü Muhtarı Sait Ersöz’ün yanı sıra; Marmarabirlik Yönetim Kurulu Başkanı Ali Yıldız, Yönetim Kurulu Başkan Vekili Yunus Emre Koyutürk, Marmarabirlik İznik Kooperatifi Başkanı Mehmet Zengin ve Kooperatif Yönetim Kurulu Üyeleri de katıldı.

“Zeytini tanımak, emeğin değerini öğrenmek”

Konu hakkında yapılan açıklamada, "Bir tarım ürününün çocuklarla buluşması, aynı zamanda o ürünün arkasındaki emeğin, doğanın ve kültürün de tanıtılması anlamına geliyor. 'Minik Şeflerle Zeytinli Tarifler' projesi, zeytini yalnızca sofralarda tüketilen bir gıda olarak ele almak yerine, üretimden tüketime uzanan bir değer zincirinin parçası olarak çocukların dünyasına taşıyor. Projenin sosyal sorumluluk boyutunu güçlendiren unsur da burada ortaya çıkıyor. Çocuklar, doğrudan katıldıkları atölyeler sayesinde sağlıklı beslenmeye ilişkin yeni bilgiler edinirken yaşadıkları coğrafyanın önemli değerlerinden biri olan zeytinle bağ kuruyor. Marmarabirlik’in bu çalışmayla hedeflediği, çocuklara yalnızca yeni tarifler öğretmek değil; zeytin kültürünün taşıdığı değerleri geleceğe aktaracak bir farkındalığın oluşmasına katkıda bulunmak. Çünkü kültürel mirasın yaşatılması, onu gelecek kuşakların tanıması, benimsemesi ve kendi yaşamlarının bir parçası hâline getirmesiyle mümkün oluyor." denildi. 

“Geleceğe yapılan yatırım, çocuklarla başlar”

Marmarabirlik Yönetim Kurulu Başkanı Ali Yıldız, projenin çocukların gelişimine ve zeytin kültürünün gelecek kuşaklara aktarılmasına katkı sunduğunu belirterek şunları söyledi: “Zeytin, bizim için yalnızca ekonomik değeri olan bir ürün değil; kültürümüzün, üretim geleneğimizin ve ortak geçmişimizin önemli bir parçası. Bu değerleri gelecek kuşaklara aktarmanın yolu, çocuklarımızın zeytini tanımasından, üretimin önemini kavramasından ve sağlıklı beslenme konusunda bilinç kazanmasından geçiyor. ‘Minik Şeflerle Zeytinli Tarifler’ projemizle çocuklarımızın öğrenerek, deneyimleyerek ve üreterek bu kültürle bağ kurmasını istiyoruz. Marmarabirlik olarak toplumsal sorumluluğumuzu yalnızca faaliyet gösterdiğimiz alanlarla sınırlı görmüyoruz. Çocuklarımızın gelişimine katkı sunan, yerel değerlerimizi yaşatan ve toplumsal fayda oluşturan çalışmaları önemsiyoruz. Bu projeyi farklı okullarda sürdürerek daha fazla çocuğumuza ulaşmayı hedefliyoruz.”

Teknoloji girişimlerinin büyüme hikâyelerinde yatırım turları çoğu zaman ilk sırada yer alır. Fatih Coşkun’un kurduğu şirket ise farklı bir rota izlemiş. İlk günden itibaren öz kaynaklarıyla ilerleyen, hisse devrine gitmeyen ve kârlılığı koruyan girişim; ürün geliştirme kararlarını yatırımcı beklentileri yerine müşteri ihtiyacına göre şekillendirmiş, Coşkun, bu bağımsızlığın şirkete hem stratejik hareket alanı hem de uzun vadeli ürün odağı kazandırdığını söylüyor. Tabii çoğu zaman şirketler, büyümek için yeterli kaynağı bulmakta zorlanıyor. İlk aşamadan sonra ikinci önemli dönemeci yani bir ölçeği yakalayıp yukarı doğru çıkmak her zaman kolay olmuyor. Fatih Coşkun ve şirketi Sanction Scanner Türkiye’den çıkan son dönemdeki en önemli başarılardan birine imza atmış görünüyor.

Coşkun sohbetimizde büyüme konusundaki kararlılığını söylüyordu. RegTech- Regülasyon Teknolojileri ise bunu başarabilmek için ‘zamanlama’ olarak da önemli bir fırsat yaratıyor.  Herkesin şimdi buna yöneldiği bir dönemde, Fatih Coşkun şirketi ile bu alanı yönlendirebilecek önemli bir girişim olarak tam yerinde duruyor. Bu öyküleri görünce diğer girişimler için de umutlanıyorum. Coşkun bu büyüme sürecini kendi cümleleriyle de şöyle anlatıyor: “Hiç dış yatırım almadan büyüyerek belirli bir olgunluğa ulaştık. Bu sayede üzerimizde herhangi bir yatırımcı baskısı olmadan doğrudan müşteri memnuniyetine ve ürünümüzün kalitesine odaklanabiliyoruz” diyen Coşkun, tüm teknolojinin Türk mühendisler tarafından sıfırdan geliştirildiğini vurguluyor. Şirket, döviz bazında üç haneli yıllık büyüme performansı yakalarken dört yıl üst üste Deloitte tarafından Türkiye’nin en hızlı büyüyen teknoloji şirketleri arasında gösterildi.

Sanction Scanner’dan Complead’e dönüşüm

Başlangıçta kişi ve şirketlerin yaptırım ya da kara listelerde bulunup bulunmadığını tarayan Sanction Scanner, finansal sistemlerin dijitalleşmesiyle ürün kapsamını genişletti. Coşkun, “Sanction Scanner adı kurulduğumuz gün doğruydu; çünkü yaptığımız şey yaptırım listelerini taramaktan ibaretti. Ancak bugün şirketimiz o fotoğrafın dışına taştı” sözleriyle değişimin gerekçesini anlatıyor. “Lead on Compliance” vizyonundan türetilen Complead artık çatı marka; Sanction Scanner ise Fusion platformu içindeki ürünlerden biri.

YZ destekli finansal suç uyum platformu

Bugün Sanction Scanner’ın kapsamı, yalnızca yaptırım listelerini tarayan bir yazılımın ötesine geçmiş durumda. “Fusion” mimarisi; müşteri kabulü, yaptırım ve PEP taraması, risk profili çıkarma, gerçek zamanlı işlem izleme, dolandırıcılık tespiti, nihai faydalanıcı analizi ve regülatöre sunulacak dosyaların hazırlanmasını tek platformda buluşturan, yapay zeka tabanlı uçtan uca bir uyum, risk ve dolandırıcılık altyapısı sunuyor. Complead, 220’den fazla ülkeden 3 bini aşkın veri noktasını işlerken yapay zeka ajanları şirket verilerine göre rutin uyum vakalarının yüzde 77’sini otomatik sonuçlandırıyor ve yanlış alarm oranını yüzde 97’ye kadar azaltıyor.

Platformun “Açıklanabilir ve Savunulabilir Uyum” yaklaşımı, yapay zekanın verdiği kararların kaynağını ve gerekçesini denetim süreçlerinde izlenebilir hale getiriyor. Böylece şirket, finans kuruluşlarına yalnızca hız ve otomasyon değil, düzenleyici kurumlar karşısında hesap verebilir bir karar altyapısı da sunmayı hedefliyor.

80’den fazla ülkede 800’ü aşkın müşteri

Complead’in dış sermayeye dayanmadan ulaştığı ölçek, şirketin küresel iddiasının en somut göstergesi. Bugün 80’den fazla ülkede 800’ün üzerinde kurumsal müşteriye hizmet veren şirketin portföyünde iyzico, Papara, Midas, QNB, Hepsiburada, Türk Telekom ve Togg gibi Türkiye’nin önde gelen finans ve teknoloji şirketlerinin yanı sıra Zurich, BMW, Stellantis, Delivery Hero, Western Union, NN, APMEX, Hometap, Candex ve Birleşmiş Milletler UNOPS gibi küresel kurumlar yer alıyor. Coşkun, finansal teknolojiler alanında Türkiye’den çıkan bu büyüme hikâyesini “Kârlı bir dünya markası inşa ettik” sözleriyle özetliyor.

ABD yolculuğu yeni başladı

Londra operasyonunun ardından New York’ta yeni şirketini kuran Complead, küresel odağını dünyanın en yüksek finansal suç uyum harcamasının yapıldığı ABD pazarına kaydırıyor. Bu yapılanma, şirketin büyük teknolojik evrimini ve Sanction Scanner’dan Complead’e uzanan yeni kimliğini uluslararası pazarda görünür kılacak önemli bir adım olarak konumlanıyor. Şirketin ABD gelirlerinin toplam içindeki payı bugün yüzde 8 düzeyinde. Coşkun, bugüne kadar dış yatırım almamış olsalar da bu pazardaki payı katlamak amacıyla büyümenin bir sonraki aşamasında stratejik bir “growth fund” yatırımını değerlendirebileceklerini belirtiyor.

ABD’de eski, pahalı ve hantal uyum sistemlerinin yaygınlığı Complead için önemli bir fırsat oluşturuyor. Finans kuruluşları verimlilik baskısı ile düzenleyicilerin açıklanabilirlik beklentisi arasında çözüm ararken şirket, yapay zeka destekli mimarisini bu iki ihtiyacın kesişiminde konumlandırıyor. ESG ve kripto hizmet sağlayıcılarının uyum ihtiyaçlarını da kapsama alan Coşkun hedefini şöyle koyuyor: “İyi bir alternatif olmak değil; finansal suçla mücadelenin dünya genelinde nasıl yapıldığını yeniden tanımlayanlardan biri olmak istiyoruz”.

Uluslararası Pamuk Birliği (International Cotton Association – ICA), yıllık genel kurul toplantısının ardından yeni yönetim ekibini belirledi. Ekim ayında İstanbul’da düzenlenen ICA İstanbul 2026 ticaret etkinliği kapsamında gerçekleştirilen genel kurulda, birliğin yeni başkan ve başkan yardımcıları seçildi.

Genel kurul sonucunda, Hang Tung Resources Direktörü Eimear McDonagh, ICA’nın yeni başkanı oldu. McDonagh’ın birinci başkan yardımcılığı görevini Omnicotton Yönetim Kurulu Başkanı Raymond Faus üstlenirken, Nipaş Tekstil yönetim kurulu üyesi İsmail Nohutlu ise ikinci başkan yardımcılığına seçildi.

İsmail Nohutlu uluslararası pamuk sektöründe önemli görev üstlendi

Kahramanmaraş tekstil sektörünün önde gelen isimlerinden Nipaş Tekstil yönetim kurulu üyesi İsmail Nohutlu’nun ICA yönetiminde ikinci başkan yardımcılığı görevine seçilmesi, Türk tekstil sektörünün uluslararası pamuk ticaretindeki temsili açısından önem taşıyor.

Pamuk üreticilerini, tüccarlarını, tekstil sanayicilerini ve finans kuruluşlarını bir araya getiren ICA, uluslararası pamuk ticaretinde güven, ticari standartlar ve iş birliğinin geliştirilmesine yönelik çalışmalar yürütüyor. Yeni yönetimde, Louis Dreyfus Company Pamuk Avrupa Birimi Başkanı Pierre Chehab, önceki dönem başkanı olarak görevini tamamlayan başkan sıfatıyla yer alırken, Liverpool Cotton Brokers ortağı Chris Williams ise saymanlık görevini sürdürdü.

İstanbul’da gerçekleşen organizasyonun ardından yeni dönem başladı

ICA İstanbul 2026 kapsamında gerçekleştirilen genel kurulda belirlenen yeni yönetim kadrosu, uluslararası pamuk ticaretinin geleceğine yön verecek çalışmaları üstlenecek. İsmail Nohutlu’nun ikinci başkan yardımcılığı görevine seçilmesi, hem Türkiye’nin hem de Kahramanmaraş’ın tekstil sektöründeki uluslararası bağlantıları açısından dikkat çeken bir gelişme olarak öne çıktı.

Hafta sonu Arya Kadın Yatırımcılar Platformu'nun bir etkinliğinde Akın Abdula'yı dinledim. Kitaplarını okuduğum, ve dünyaya bakışını ilgiyle takip ettiğim bir isim. Bu kez konusu, küresel ve yerel ölçekte kadınların sermaye ve mülkiyet dünyasındaki değişen konumuydu.

Sunumda oldukça dikkat çekici tespitler vardı. Türkiye'de varlık dağılımının Anadolu'ya doğru kaydığı, İstanbul'daki beyaz yakalıların ekonomik güç kaybetmeye başladığı gibi, alıştığımız ekonomik tabloyu yeniden düşünmemize neden olan değerlendirmeler yaptı.

Ama benim asıl ilgimi çeken, kadınların finans ve yatırım dünyasında giderek daha fazla söz sahibi olmaya başladığına ilişkin tespitlerdi.

Kadınların yalnızca çalışma hayatında değil, sermayenin sahibi, yöneticisi ve yatırım kararlarının belirleyicisi olarak da güçlenmesi elbette çok sevindirici.

Üstelik Akın Abdula'nın söylediklerine kalben katılıyorum. Bu değişimi ben de görüyorum. İş hayatında, çevremde, kadınların giderek daha fazla sorumluluk üstlendiği ve ekonomik kararlar aldığı alanlarda bu dönüşümü gözlemliyorum.

Ama sunumu dinlerken aklıma başka bir soru da takıldı:

İstatistikler bize her zaman gerçeği mi söylüyor, yoksa biraz da görmek istediğimiz gerçeği mi gösteriyor?

Çünkü insanın, inanmak istediği sonuçları destekleyen rakamları sorgulamaya pek de hevesi olmuyor.

Rakamlar yanlış olmayabilir. Ama baktığımız pencere, gördüğümüz gerçeği değiştirebilir.

Bunu düşünürken bir süre önce izlediğim, I. Dünya Savaşı'ndaki asker kasklarıyla ilgili bir video aklıma geldi.

Kasklar gerçekten işe yaramıyor muydu?

1. Dünya Savaşı sırasında ordular, askerleri savaş alanındaki yaralanmalardan korumak amacıyla metal kasklar kullanmaya başladı.

Ancak kaskların yaygınlaşmasının ardından hastanelere ulaşan kafa yaralanması vakalarında artış gözlemlendiği anlatılır.

Şimdi yalnızca bu veriye bakarsanız ne düşünürsünüz?

Kask kullanımı arttı, kafa yaralanmaları da arttı.

Demek ki kasklar işe yaramıyor!

Hatta belki de durumu daha kötü hale getiriyorlar.

Oysa gerçek bunun tam tersi olabilir.

Kaskların koruyucu etkisi, ölümcül olabilecek bazı darbelerin yaralanmayla sonuçlanmasını sağlıyordu. Kask takmayan bir askerin hayatını kaybedebileceği bir durumda, kask takan asker yaralı olarak hastaneye ulaşabiliyordu.

Böylece hastanelerdeki kafa yaralanması vakaları artarken ölümler azalabiliyordu.

Başka bir deyişle, yaralı sayısındaki artış, koruyucu önlemin başarısızlığından değil, bazı askerlerin hayatta kalmasını sağlamasından kaynaklanıyor olabilirdi.

Ne tuhaf değil mi?

Bazen bir sorunu çözmek için attığınız başarılı bir adım, istatistiklerde o sorunu büyütmüşsünüz gibi görünebiliyor.

Bu örnek, hayatta kalma önyargısı (survivorship bias) ve verilerin hangi gruptan toplandığı meselesiyle yakından ilgili.

Hayatta kalma önyargısı, yalnızca hayatta kalanları, başarılı olanları veya gözlemleyebildiğimiz kişileri inceleyip diğerlerini hesaba katmadığımızda ortaya çıkıyor.

Elimizdeki veriler doğru olsa bile, eksik olanları görmediğimiz için yanlış sonuçlara ulaşabiliyoruz.

Uzun yaşamın sırrı zeytinyağı mı, emekli maaşı mı?

Bir de Akdeniz ülkelerindeki uzun yaşam meselesi var.

Yıllardır Akdeniz kıyılarında yaşayan, yüz yaşını aşmış insanları konuşuyoruz.

Ne yiyorlar, ne içiyorlar? Zeytinyağı mı mucize yaratıyor? Domates mi, balık mı, bol sebze mi? Yoksa akşamları içilen bir kadeh şarap mı?

Akdeniz diyeti neredeyse uzun yaşamın formülü haline geldi.

Ama bir zamanlar bu konuda oldukça ilginç, hatta biraz da muzır bir yorum dinlemiştim.

Acaba bazı insanların uzun yaşamasının sırrı zeytinyağında değil de emekli maaşında mı saklıydı?

Şöyle ki, bazı kırsal bölgelerde yaşlı anne babalarının emekli maaşını almaya devam etmek isteyen ailelerin ölüm bildirimlerini yapmadıkları, böylece kayıtlarda yüz yaşını aşmış insanların ortaya çıkabildiği anlatılıyordu.

Bu yorumun ne ölçüde gerçeği yansıttığını bilmiyorum. Elbette buradan Akdeniz diyetinin faydasız olduğu veya uzun yaşayan insanların gerçekte yaşamadığı sonucunu çıkaramayız. Üstelik Akdeniz diyetinin sağlık üzerindeki etkilerini araştıran çok sayıda bilimsel çalışma var.

Ama bu hikâye insanın aklına başka bir soru düşürüyor:

Biz uzun yaşamın sırrını mı araştırıyoruz, yoksa önce gerçekten kimin ne kadar yaşadığından emin mi olmalıyız?

Çünkü bazen mesele istatistiklere hangi açıdan baktığımız değil, o istatistiklerin hangi bilgilerle oluşturulduğu.

Veri yanlışsa, onun üzerine kurduğumuz en parlak analiz de yanlış olabilir.

Başarı istatistiklerde mi, sezgilerimizde mi saklı?

Hayatta kalma önyargısının en çok karşımıza çıktığı alanlardan biri de girişimcilik.

Başarılı girişimcilerin hikâyelerini dinlemeyi seviyoruz. Nasıl başlamışlar? Hangi riskleri almışlar? Hangi stratejileri uygulamışlar? Başarılarının sırrı neymiş?

Bu hikâyeleri dinlediğimizde sanki her şey önceden hesaplanmış, bütün riskler değerlendirilmiş ve doğru kararlar alınmış gibi görünüyor.

Oysa kendi deneyimimden biliyorum ki her zaman böyle olmuyor.

1999'da Datassist'i kurarken kapsamlı bir pazar araştırmasına değil, daha çok sezgilerime, heyecanıma ve gördüğüm bir fırsata güvenmiştim.

Peki, girişimcilikte gerçekten istatistiklerle mi hareket ediyoruz?

Yoksa bazen rakamların bize söylediklerine rağmen, İngilizcede gut feeling dediğimiz o içgüdüsel hisle, sezgiyle, heyecanla mı yola çıkıyoruz?

Ya bazı başarılar, tam da istatistiklerin işaret ettiği yöne gitmediğimiz için ortaya çıkıyorsa?

Sonuçta henüz var olmayan bir pazarın istatistiklerini nereden bulacaksınız?

Henüz kimsenin talep etmediği bir hizmetin gelecekte ne kadar talep göreceğini hangi veriye bakarak hesaplayacaksınız?

Bazen fırsat, rakamların gösterdiği yerde değil, henüz ölçemediği yerde saklıdır.

Ama burada kendime bir itirazım da var.

Bugün başarılı olduğum için sezgilerimin doğru olduğunu düşünüyor olabilirim. Aynı heyecanla, aynı cesaretle, aynı içgüdüyle yola çıkıp başarısız olan binlerce girişimci de vardı.

Onların sezgileri benimkinden daha mı kötüydü?

Belki de yalnızca sonuçları farklıydı.

İşte yine hayatta kalma önyargısına dönüyoruz.

Başarılı girişimcinin sezgilerine vizyon diyoruz. Başarısız olanınkine ise hesapsız risk.

İş dünyasında rakamların söylemediği şeyler

Benzer yanılgılara iş hayatında da sık sık düşüyoruz.

Örneğin bir şirkette müşteri şikâyetlerinin arttığını düşünelim.

İlk tepkimiz, “Hizmet kalitemiz bozuluyor!” olabilir.

Oysa belki de şirket yeni bir müşteri geri bildirim sistemi kurmuştur. Daha önce duyulmayan şikâyetler artık kayıt altına alınıyordur. Veya şirkete gelen yeni çalışan sessizlik kültürünü delmiştir.

Yani sorun büyümemiş, görünür hale gelmiştir.

Ya da çalışan performansını daha sıkı ölçmeye başladığınızda düşük performans gösteren çalışanların sayısı artabilir.

Bu, çalışanların birdenbire kötüleştiği anlamına mı gelir?

Belki de daha önce ölçmediğiniz bir şeyi artık ölçüyorsunuzdur.

Bu nedenle yönetimde rakamlarla çalışmak vazgeçilmezdir ama rakamların arkasındaki gerçek nedenleri anlamadan karar vermemek gerekir.

Sunuma geri dönersek

Akan Abdula'nın yakaladığı bu eğilimin gerçek olmasını ve giderek güçlenmesini bütün kalbimle istiyorum.

Çünkü savaşların, çatışmaların ve kötülüğün giderek daha fazla hayatımıza hâkim olduğu bir dünyada, kadınların bakış açısına, karar alma süreçlerindeki varlığına ve farklı yaklaşımlarına her zamankinden daha fazla ihtiyacımız olduğunu düşünüyorum.

Kadınların yalnızca ekonomik güç kazanmasını değil, bu gücü kullanarak dünyayı değiştirebilmesini de önemsiyorum.

Ve belki de tam bu yüzden, bu istatistiklerin doğru çıkmasını bu kadar çok istiyorum.

Ama insan en çok da doğru çıkmasını istediği istatistikleri sorgulamalı.

Sektörün ihracat rakamları, bu soruya umut veren bir tablo sunuyor. Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM) verilerine göre iklimlendirme sanayisi, 2025 yılında yaklaşık 7,4 milyar dolarla yıllık ihracat rekoruna ulaştı. İhracat bir önceki yıla göre yüzde 3,5 arttı. 2026'nın ocak-eylül döneminde ise 5,5 milyar dolarlık ihracat gerçekleştirildi. Sektörün yıl sonu hedefi 8,1 milyar dolara ulaşmak.

Avrupa pazarında fırsat büyüyor

İklimlendirme sektörünün önündeki fırsatların başında, Avrupa'da soğutma ihtiyacının giderek daha geniş bir coğrafyaya yayılması var. Almanya, 635,1 milyon dolarla sektörün en fazla ihracat yaptığı ülke oldu. Birleşik Krallık, İtalya ve Fransa da önde gelen pazarlar arasında yer aldı. İspanya ve Polonya'nın ilk altı ülke arasına girmesi, ihracatın farklı Avrupa pazarlarına yayıldığını gösteriyor.

Özellikle sıcak hava dalgalarının geleneksel olarak klima kullanımının daha düşük olduğu Orta ve Kuzey Avrupa ülkelerinde de soğutma talebini artırması, Türk üreticiler için yeni bir alan açıyor. Avrupa'ya coğrafi yakınlık, hızlı teslimat ve esnek üretim kabiliyeti Türkiye'nin avantajları arasında. Ancak bu avantajın kalıcı olması için firmaların ürün kalitesi, satış sonrası hizmet ve enerji performansı gibi alanlarda da rekabet edebilmesi gerekiyor. Sektörün hedefi yalnızca ihracat miktarını artırmak değil, aynı zamanda ihracatın birim değerini ve katma değerini de yükseltmek. Sektörde faaliyet gösteren firmalar da 2027’ye daha yüksek katma değerli, daha teknolojik ve daha rekabetçi bir ihracat yapısıyla girmek için çalışıyor.

Enerji tasarrufu ürün tercihlerini değiştiriyor 

Tüketici davranışlarında da değişim var. İklimlendirme sistemlerinde artık yalnızca ilk satın alma maliyeti konuşulmuyor. Cihazın ne kadar enerji tükettiği, işletme giderlerini nasıl etkilediği ve uzun vadede ne kadar tasarruf sağladığı da karar sürecinde belirleyici hale geldi. Enerji maliyetleri ve karbon salımını azaltmaya yönelik hedefler, daha verimli sistemlere olan ilgiyi artırıyor.

Sektör temsilcileri de yüksek verimli sistemler, ısı pompaları ve akıllı klima çözümlerinin öne çıktığını belirtiyor. Kentsel dönüşüm projeleri, nitelikli konut ihtiyacı ve ticari yapılarda sürdürülebilirlik kriterlerinin yaygınlaşması, iç pazarı destekliyor. Bu gelişmeler, üreticilerin teknoloji yatırımlarını da önemli hale getirdi. Isı pompaları, akıllı kontrol sistemleri ve yüksek verimli soğutma ekipmanları, önümüzdeki dönemde daha fazla gündeme gelecek ürün grupları arasında. Türkiye'deki kentsel dönüşüm ve yapı yenileme çalışmaları da eski sistemlerin daha verimli çözümlerle değiştirilmesi açısından fırsat yaratıyor.

Ancak enerji tasarrufu sağlayan teknolojilerin yaygınlaşması, yalnızca üreticilerin yeni ürün geliştirmesiyle mümkün değil. Günümüz ekonomik şartlarında ilk yatırım maliyeti hala tüketicilerin satın alma kararlarında belirleyici durumda. Sistemlerin uzun vadeli tasarruf avantajının daha görünür hale gelmesi ve enerji verimliliği yatırımlarının desteklenmesi de önemli.

Veri merkezleri öne çıkıyor

Yapay zeka uygulamaları, bulut bilişim ve dijitalleşme yatırımları, iklimlendirme sektörünün geleneksel pazarlarının yanına yeni alanlar ekledi. Veri merkezlerinde sunucuların ürettiği ısının kontrol altında tutulması, kesintisiz çalışma açısından kritik önemde. Bu tesislerde soğutma sistemlerinin enerji verimliliği de işletme maliyetlerini doğrudan etkiliyor. Bu noktada sıvı soğutma gibi yüksek işlem kapasitesine sahip yeni nesil teknolojiler devreye giriyor. Türkiye'deki üreticilerin bu alanda geliştireceği mühendislik çözümleri, standart ürünlerin ötesine geçerek daha yüksek katma değerli işlere ulaşmasını sağlayabilir. Bunun için Ar-Ge yatırımlarının, teknik uzmanlığın ve uluslararası projelerdeki deneyimin artırılması gerek. 

Çevreci yatırımların zorunluluk haline geldiği bir dönemde lojistik sektörü de bu alanda önemli adımlar atmaya başladı. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı’nca bu konuda 2028 yılı sonuna kadar yeşil kruvaziyer limanı, 2030 yılı sonuna kadar ise yeşil konteyner limanı projelerinin tamamlanması hedefleniyor. Özellikle limancılık tarafında yatırımların bu kapsamda olduğunu görüyoruz. Türkiye Liman İşletmecileri Derneği Yönetim Kurulu Başkanı Hamdi Erçelik, çevre dönüşümü kapsamında Ulaştırma Bakanlığı'nın Yeşil Liman Sertifikasyonu'nu kademeli olarak zorunlu hale getirdiğini söyledi. Kullanılan elektriğin yeşil enerjiden teminine kadar birçok sürdürülebilirlik alanında birçok kriterin AB ve uluslararası standartlarca talep edildiğini kaydeden Erçelik, “2030 hedeflerine kadar bu regülasyonlara uyum sağlanması bekleniyor. Bu doğrultudaki yeşil dönüşüm finansman süreçlerinin kolaylaştırılması şart. Doğrudan ekonomik getirisi kısa vadede görülemeyen bu yüksek maliyetli çevresel yatırımlar, birçok firmanın temkinli yaklaşarak bekle-gör pozisyonu almasına neden oluyor” değerlendirmesinde bulundu.

Milyonlarca dolarlık ekipman yatırımı yapıldı 

Avrupa’ya yoğun çalışan limanlar ise milyonlarca dolarlık ekipman yatırımı gerçekleştirmiş durumda. Ekonomi gazetesi olarak 21 limandan derlediğimiz bilgilere göre bu alandaki yatırımların tutarı 1,1 milyar doları aşmış durumda. Devam eden yatırımlarda ağırlıklı olarak dizel yakıtlarla çalışan ekipmanların azaltımına yönelik. Küresel ölçekte karbon nötr hedeflerine ulaşmak isteyen dev lojistik firmaları ve armatörler, artık sadece kendi emisyonlarını değil, yük taşıdıkları limanların da karbon ayak izini sorguluyor. Bu durum, Türkiye’nin dış ticaretinde kilit rol oynayan deniz kapılarını devasa bir operasyonel dönüşümün eşiğine getiriyor. Liman sahalarında kullanılan geleneksel istifleme makineleri, saha vinçleri ve rıhtım vinçleri hızla elektrikli veya hibrit alternatifleriyle değiştiriliyor. Sadece makine parkı değil, liman içi operasyonlarda kullanılan çekiciler ve kılavuzluk hizmeti veren römorkörler de bu değişim rüzgarından payını alıyor.

Alternatif finansman ve teşvik mekanizmaları şart 

Yeşil dönüşümün önündeki en büyük bariyer ise yüksek başlangıç sermayesi gereksinimi olarak dikkat çekiyor. Sektör paydaşları, AB Yeşil Mutabakatı kapsamında hayata geçirilecek olan Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması’na (SKDM) tam uyum sağlanması için finansman kanallarının çeşitlendirilmesi gerektiği görüşünde birleşiyor. Sürdürülebilirlik odaklı sendikasyon kredileri, yeşil tahviller ve uluslararası kalkınma bankalarının sunduğu düşük faizli uzun vadeli fonlar, bu süreçte liman işletmelerinin en önemli can simidi olmaya aday.

Geleneksel yöntemlerde direnen limanlar pazar kaybı yaşayabilir

Yeni nesil elektrikli römorkör yatırımları, liman içi emisyonları sıfırlama yolunda atılan en somut adımlardan biri olarak öne çıkıyor. Ancak dönüşüm yalnızca araç filolarının elektrifikasyonu ile sınırlı kalmıyor. Limanların tükettiği yüksek miktardaki enerjinin kaynağı da büyüteç altına alınıyor. Sektör temsilcileri, liman arkalarında yer alan depolama alanlarının çatılarına kurulan güneş enerjisi santralleri (GES) ve rüzgar türbinleri ile kendi temiz enerjisini üreten tesislerin sayısının hızla arttığını vurguluyor. Uluslararası ticaret zincirinde "Yeşil Liman" damgası vurulmuş tesisler, küresel navlun pazarında rekabet avantajı elde ederken, geleneksel yöntemlerde direnen limanların gelecekte pazar kaybı yaşama riski ciddi şekilde artıyor.

Yapılan açıklamaya göre Almanya’nın Hannover kentinde düzenlenen fuara katılan şirket, üretim yetkinliklerini, Ar-Ge çalışmalarını ve akıllı üretim süreçlerine yönelik çözümlerini sektör profesyonelleriyle buluşturdu. Sac ve plastik parça üretimi, kalıp imalatı ve kontrol fikstürü tasarımı alanlarında faaliyet gösteren Fenese Otomotiv, küresel otomotiv üreticileri ve tedarikçileriyle yeni iş birliği fırsatlarını değerlendirdi. Esnek üretim, verimlilik ve maliyet avantajı sağlayan çözümlerini öne çıkaran şirketin, uluslararası pazarlardaki rekabet gücünü artırmayı amaçladığı ifade edildi.

“Akıllı üretim ve verimlilik öne çıkıyor”

Fenese Otomotiv Genel Müdürü Rıfat Gülseven, EuroBLECH’in sektörün önde gelen firmalarıyla doğrudan temas kurmak ve şirketin üretim altyapısını uluslararası platformda tanıtmak açısından önemli fırsatlar sunduğunu belirtti.

Gülseven, fuar kapsamında sektör temsilcileriyle bir araya gelerek şirketin üretim kabiliyetleri ve Ar-Ge çalışmaları hakkında bilgi verdiklerini söyledi.

Verilen bilgiye göre küresel otomotiv sanayisinde üretim teknolojilerinin ve maliyet rekabetinin giderek daha fazla önem kazandığına dikkat çeken Fenese Otomotiv, akıllı üretim süreçlerine uyum sağlayan çözümleriyle uluslararası pazarlardaki etkinliğini artırmayı hedefliyor. EuroBLECH’in sunduğu uluslararası buluşma ortamının, şirketin teknolojik yetkinliklerini tanıtmasının yanı sıra yeni müşteri ve iş ortaklıkları geliştirmesi açısından da önem taşıdığı vurgulandı.

Bugüne kadar 10’dan fazla ülkeye ihracat gerçekleştiren Fenese Otomotiv; Fas, Romanya ve Meksika başta olmak üzere mevcut pazarlardaki faaliyetlerini genişletirken Güney Amerika’da da yeni iş birlikleri için görüşmeler yürütüyor.

Bursa Büyükşehir Belediyesi, 19 Ekim Muhtarlar Günü dolayısıyla il genelinde görev yapan mahalle muhtarlarına yönelik Merinos Atatürk Kültür Kongre Merkezi’nde (AKKM) kutlama töreni düzenledi.

Programa Büyükşehir Belediye Başkan Vekili Şahin Biba, AK Parti Bursa İl Başkanı Davut Gürkan, AK Parti Bursa Milletvekili Mustafa Yavuz, ilçe belediye başkanları, siyasi parti temsilcileri ve 17 ilçede görev yapan muhtarlar katıldı. Törende konuşan Başkan Vekili Şahin Biba, Osmanlı Dönemi’nde 1829 yılında temelleri atılan ve belediyelerden de eski bir sistem olan muhtarlık müessesesinin, yerel yönetimlerin en önemli parçalarından biri olduğunu ifade ederek, “Muhtarlık müessesesi, köklü tarihiyle demokrasimizin çınar yapraklarından biridir. Muhtarlarımız mahallelerimizin, köylerimizin, gözü, kulağı, sesidir. Vatandaşımızla devletimiz arasında kurulan gönül köprüsünün ilk mimarlarıdır. Gece gündüz demeden fedakârca görev yapan muhtarlarımız, sadece birer idari yönetici değil, aynı zamanda mahallemizin huzurunun ve barışının güvencesidir” dedi.

“Omuz omuza çalışıyoruz”

Büyükşehir Belediyesi olarak 17 ilçede muhtarlarla omuz omuza çalıştıklarını ifade eden Başkan Vekili Biba, “Bir mahallede en doğru tespiti, en samimi ihtiyacı ancak o mahalleyi seven ve sevenlerinin oylarıyla göreve gelen muhtarımız bilir. Hizmetlerin hakkaniyetle, en hızlı ve en doğru şekilde mahallelerimize ulaşmasında muhtarlarımızın payı çok büyüktür. İlçelerimizi ziyaret ederek muhtarlarımızla görüşüyor ve talepleri yerinde alıyoruz. Özellikle altyapı başta olmak üzere birçoğunu kısa sürede çözüme kavuşturduk. İnşallah en yakın zamanda tüm talepleri karşılamış olacağız” şeklinde konuştu. 

“Her mahalleye hizmet gidecek”

Önceliklerinin hizmet belediyeciliği olduğunu hatırlatan Biba, “Amacımız, kimseyi dışlamayan, herkese eşit yaklaşan, her vatandaşın sesini duyan bir Bursa’dır. Bursa’da elimizin değmediği, hizmetimizin gitmediği tek bir mahalle kalmaması için çalışmalarımıza kararlılıkla devam ediyoruz. Mahallelerimiz ne kadar güçlü olursa Bursa’mız da o kadar güçlü olacaktır. Bugüne kadar şehrimize ve mahallelerinize kattığınız tüm değerler, gösterdiğiniz özveri ve gayret için her birinize ayrı ayrı şükranlarımı sunuyorum” dedi.

“Birlik ve beraberlik içinde çalışıyoruz”

Bursa Muhtarlar Derneği Başkanı Erol Yılmazer de vatandaşlara samimi ve nitelikli hizmet sunma çabalarının birlik ve beraberlik içinde devam edeceğini belirtti. Muhtarların mahalle kültürünün yaşatılmasına, yerel yönetimlerin güçlenmesine ve toplumsal dayanışmanın artırılmasına önemli katkılar sunduğunu vurgulayan Yılmazer, afet ve kriz dönemlerinde de devlet ve milletle birlikte çözümün bir parçası olmayı sürdüreceklerini ifade etti.

Holdingin Kamuyu Aydınlatma Platformuna (KAP) yaptığı açıklamada, İstanbul 5. Sulh Ceza Hakimliğinin 14 Ekim 2026 tarihli ve 2026/10332 D. iş sayılı kararıyla TMSF'nin şirkete kayyum olarak atandığı belirtildi.

Açıklamada, "Karar uyarınca Fon Kurulu tarafından şirketimizin yönetim kurulu oluşturularak Yönetim Kurulu Başkanlığına Enis Güçlü Şirin, Yönetim Kurulu Başkan Vekilliğine Cüneyt Ardağ, Yönetim Kurulu üyeliklerine Melek İnceköse İmert, Ercan Doğan, Arif Kural, Mert Can Aktı, Batuhan Başoğlu, Aybike Kaynar Bardakcı ve Mine Terzi atanmıştır. Şirketimizin yönetimi ve temsili Fon Kurulunca atanan yönetim kurulu tarafından yerine getirilmekte olup gerekli çalışmalara büyük bir titizlikle ve ivedilikle başlanmıştır." denildi. 

Rönesans Holding ABD’li şirket Digital Realty işbirliği ile Ankara Temelli bölgesinde yapacağı 4.1 milyar dolar tutarındaki veri merkezi yatırımının temelini attı. Temel atma törenine Sanayi ve Teknoloji Bakanı Mehmet Fatih Kacır da katıldı. Kacır, sektörde 1GW büyüklükte kapasiteye ulaşma hedefini tekrarladı.

Törende konuşan Rönesans Holding Onursal Başkanı Erman Ilıcak, Ankara yatırımının ardından İstanbul’da da toplam tutarı 5.2 milyar dolara ulaşacak veri merkezi yatırımına hazırlandıklarını duyurdu. Türkiye’nin planlanan diğer yatırımlarla birlikte Avrupa’nın beşinci büyük ‘data-center’i olacağını söyleyen Ilıcak “Ankara’da 450 milyon dolarlık yatırımın ardından ikinci aşamada 900 milyon dolarlık bir yatırım daha yaparak toplamda Ankara’da yatırımımızı diğer aşamalarla 4.1 milyar dolara ulaştıracağız. Önümüzdeki 3 yıl içinde bu yatırım gerçekleşecek. İstanbul’a da 120 megavatlık büyüklüğüyle Türkiye’nin en büyük veri merkezlerinden birini, toplamda 5,2 milyar dolarlık yatırımla yapacağız. Bin megavatlık hedefimizi de 2 bin megavata yükseltiyoruz” diye konuştu.

Sürdürülebilir büyüme ve yeşil dönüşüme uyumlu 

Temel atma töreninde konuşan Sanayi ve Teknoloji Bakanı Mehmet Fatih Kacır, yerliler yanında uluslararası bulut ve sayısal hizmet sağlayıcıların Türkiye’deki faaliyetlerini geliştirmelerini sağlayacak imkanlar sunacaklarını vurgulayarak yatırımın enerji tüketimine ilişkin, “Tesisin, tasarımından işletme süreçlerine kadar her aşamada enerji ve kaynak verimliliğini esas alan yaklaşımı, sürdürülebilir büyüme ve yeşil dönüşüm hedeflerimizle tam bir uyum içindedir. Rönesans ile Digital Realty’nin ülkemizde gerçekleştireceği bu yatırım; aslında büyük bir yolculuğun başlangıcıdır” dedi.

Yeni teşvik sistemiyle geniş ve kapsamlı destekler geliyor 

Veri merkezlerine yönelik strateji içinde özel sektör eliyle yapılacak yatırımın 10 milyar dolara ulaşması ve 1 GW kurulu güçte bir toplam büyüklüğe ulaşılması hedefini hatırlatan Kacır, bu hedeflere ulaşma amacıyla sağlanan teşvik ve desteklere ilişkin şunları söyledi:

“Yeni teşvik sistemimizle de veri merkezi yatırımlarına geniş ve kapsamlı destekler sağlıyoruz. Bildiğiniz üzere ülkemiz tarihinin en büyük ölçekli teşvik programı HIT-30 ile; 2030’a kadar 30 milyar dolarlık destekle Türkiye’yi yüksek teknoloji yatırımlarının çekim merkezi haline getirmek üzere harekete geçtik. Programımızda, yeni nesil dijital altyapı yatırımlarını hızlandıracak özel çağrılara da yer verdik. 1,5 milyar dolar destek bütçeli HIT–Veri Merkezi Çağrısıyla, yüksek kapasiteli, güvenli ve enerji verimli veri merkezleri yatırımlarını hızlandırmak üzere adım attık. Asgari 30 megavat kapasitede yüksek nitelikli veri merkezlerinin kurulumu için kapsamlı destekler sunuyoruz.”

Bakanlıktan edinilen bilgiye göre, Osman Çelik, Bakan Şimşek'e bugünden geçerli olmak üzere emeklilik dilekçesini verdi.

(AA)

Hazine ve Maliye Bakanlığından edinilen bilgiye göre, SPK Başkanı Mahmut Sütcü sağlık sorunları sebebiyle istifa dilekçesini sundu.

(AA)

Cumhurbaşkanlığı Külliyesi'ndeki toplantıya, Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı Vedat Işıkhan, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar, Milli Eğitim Bakanı Yusuf Tekin, Sanayi ve Teknoloji Bakanı Mehmet Fatih Kacır, Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı, Ticaret Bakanı Ömer Bolat, AK Parti Grup Başkanı Abdullah Güler, AK Parti Genel Başkanvekili Mustafa Elitaş, Yükseköğretim Kurulu (YÖK) Başkanı Prof. Dr. Erol Özvar, Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanı İbrahim Şenel, Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanı Burhanettin Duran, AK Parti Genel Başkan Yardımcısı Nihat Zeybekci, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) Başkanı Fatih Karahan ve bazı bakan yardımcıları katıldı.

Toplantının ardından yapılan yazılı açıklamada, küresel ekonominin, belirsizliklerin ve risklerin tarihi yüksek seviyelere ulaştığı ve çoklu şokların yaşandığı bir dönemden geçtiğine işaret edilerek, savaşın neden olduğu arz şokları ve tedarik zincirlerindeki aksamaların küresel ekonomik görünümü baskıladığı belirtildi.

Bu ortamda ekonomik dayanıklılık ve istikrarın öneminin daha da arttığı vurgulanan açıklamada, şunlar kaydedildi:

"Uyguladığımız ekonomi programı sayesinde büyüme daha dengeli bir yapıya kavuşmuş, işsizlik ve enflasyon gerilemiş, finansal istikrar güçlenmiş ve mali disiplin tesis edilmiştir. Önümüzdeki dönemde elde ettiğimiz kazanımları korurken ekonomimizin üretim kapasitesini, verimliliğini ve rekabet gücünü artırarak sürdürülebilir ve kapsayıcı büyümenin temellerini sağlamlaştıracağız. Ülkemizde eğitimin niceliğinin ve niteliğinin artırılması, eğitim-istihdam bağlantısının güçlendirilmesi öncelikli politika alanlarımızdan birisidir. Bu doğrultuda bütçemizden en büyük payı yıllardır eğitime ayırıyoruz. Uyguladığımız politikaların sonuçlarını uluslararası göstergelerde de görüyoruz. OECD tarafından açıklanan PISA 2025 sonuçlarına göre Türkiye tüm alanlarda sıralamasını yükseltmiş, son 10 yılda performansını artıran tek OECD ülkesi olmuştur. Diğer taraftan yükseköğretimde de bilimsel araştırma performansı başta olmak üzere birçok uluslararası göstergede iyileşme sağlanmıştır. Eğitimde sağlanan kazanımların önümüzdeki dönemde ekonomimizde verimlilik artışına önemli katkı sağlamasını bekliyoruz."

"Ara ödemelerin en kısa sürede başlatılmasını öngörüyoruz"

Açıklamada, dünyada yeşil, dijital ve demografik dönüşümün yaşandığı bu dönemde işgücü piyasasının değişen ihtiyaçlarını karşılayacak beceri ve yetkinliklerin geliştirilmesinin önemine değinilerek, "Eğitim ve istihdam politikalarımızı teknolojik gelişmeler, sektörel ihtiyaçlar ve stratejik önceliklerimizle uyumlu şekilde sürdüreceğiz. Böylece ihtiyaç duyulan alanlarda nitelikli işgücü arzını artırırken verimliliği de destekleyeceğiz. Başta gençler ve kadınlar olmak üzere işgücüne katılımda güçlük yaşayan kesimlerin istihdama katılımını teşvik edeceğiz." ifadeleri kullanıldı.

EKK toplantısında, beşeri sermayenin güçlendirilmesine yönelik yürütülen çalışmaların ele alındığı, işgücü piyasasının ihtiyaçlarına yönelik hayata geçirilmesi planlanan politikaların değerlendirildiği ve ödemeler dengesi istatistikleri kapsamında gerçekleştirilen revizyonların net hata ve noksan kalemine etkisinin ele alındığı bildirildi.

Açıklamada, sorunlu fonlara ilişkin olarak ilgili kurumların gerekli adımları eşgüdüm içerisinde attığı belirtilerek, şu değerlendirmelere yer verildi:

"Tasfiye süreçlerinin adil, şeffaf ve hukuki güvence altında yürütülmesini amaçlayan kanun teklifi TBMM’ye sunulmuş, Plan ve Bütçe Komisyonunda kabul edilmiştir. Teklifin TBMM Genel Kurulunda görüşülüp yasalaşmasının ardından ara ödemelerin en kısa sürede başlatılmasını öngörüyoruz. Güçlü makroekonomik temellerimiz ve kararlılıkla uyguladığımız politikalar sayesinde, yaşanan gelişmelerin finansal sistem ve reel ekonomi üzerindeki etkilerinin sınırlı kalmasını bekliyoruz. Alınan tedbirlerle sermaye piyasalarımızın güvenilirliğini ve etkinliğini artırmayı, piyasamızı daha sağlıklı, güçlü ve dayanıklı bir yapıya kavuşturmayı amaçlıyoruz. Türkiye Yüzyılı’nda sürdürülebilir ve kapsayıcı büyüme hedefimiz doğrultusunda, verimliliği artıran, yeşil ve dijital dönüşümü hızlandıran, işgücü piyasasının etkinliğini güçlendiren ve ekonomik kazanımların toplumun geniş kesimlerine yayılmasını sağlayan politikaları hayata geçirmeye devam edeceğiz."

Açıklamaya göre, rüzgarda 7 saha için 1500 megavat, güneşte 11 saha için 785 megavatlık kapasite tahsisi gerçekleştirilecek.

Rüzgar enerjisine dayalı, R26-Sivas RES, R26-Balıkesir-1 RES, R26-Balıkesir-2 RES, R26-Balıkesir-3 RES, R26-Balıkesir-4 RES, R26-Manisa RES ve R26-Kütahya RES sıralamasıyla yapılacak yarışmalar Bakanlık Toplantı Salonu'nda 2 Kasım'da saat 10.00'da başlayacak.

Güneş enerjisine dayalı, G26-Denizli GES, G26-Ankara-1 GES, G26-Ankara-2 GES, G26-Konya GES, G26-Kahramanmaraş-2 GES, G26-Kahramanmaraş-3 GES, G26-Malatya-1 GES, G26-Diyarbakır GES, G26-Mardin-2 GES, G26-Batman GES ve G26-Elazığ GES yarışmaları da bakanlığın aynı salonunda 3 Kasım'da saat 10.00'dan itibaren yapılacak.

Bursa Orhangazi Ticaret ve Sanayi Odası’nda (Orhangazi TSO) yönetim kurulu seçimlerinde büyük bir sürpriz yaşandı. 

Orhangazi TSO'da geçen hafta gerçekleştirilen meclis seçimlerinin ardından, yönetim kurulu başkanı ve üyelerinin belirlendiği seçim yapıldı.

Mevcut başkan Erol Hatırlı ile Ahmet Faruk Güney'in listelerinin yarıştığı seçimde 30 meclis üyesi sandık başına gitti. Oy sayımı sonucunda Ahmet Faruk Güney'in listesi 15, Erol Hatırlı'nın listesi ise 14 oy aldı. Bir oyun geçersiz sayıldığı seçimleri bir oy farkla kazanan Güney, Orhangazi TSO'nun yeni yönetim kurulu başkanı oldu.

Seçim sonucuyla birlikte Orhangazi Ticaret ve Sanayi Odası'nda yeni dönem başlarken, Ahmet Faruk Güney başkanlığındaki yönetim kurulu şu isimlerden oluştu: Ahmet Faruk Güney, Mesut Keskin, Hüseyin Akın, Davut Çil, Fırat Söğütlü, Fatih Demir, Adnan Köse, Evren Kılıç ve Yakup Özbey.

Bodrum Belediyesinin, coğrafi işaretli Bodrum mandalininin yeşil hasat döneminde üreticilere destek olmak ve ilçenin önemli tarımsal değerlerinden biri olan mandalinin ekonomik değerini artırmak amacıyla çalışmalarını sürdürdüğü bildirildi.

Bu kapsamda 104 üreticiden temin edilen toplam 62 ton 500 kilogram yeşil Bodrum mandalininin endüstriyel üretimde kullanılmak üzere sevkiyatı gerçekleştirildi.

Bodrum Belediyesi Gıda AŞ ve Tarımsal Hizmetler Müdürlüğü koordinesinde yürütülen çalışmalar kapsamında Bahçelievler, Bitez, Dereköy, Gündoğan, İslamhaneleri, Müskebi, Turgutreis ve Yalıkavak mahallelerinde üreticiler tarafından gerçekleştirilen yeşil hasatla toplanan mandalinler, Herodot Kültür Merkezi'nde paketlenerek sevk edildi.

Tamer Mandalinci: Bodrum Mandalinine ve üreticimize sahip çıkıyoruz

Bodrum Belediye Başkanı Tamer Mandalinci, yeşil hasat döneminde gerçekleştirilen çalışmaların Bodrum'un tarımsal mirasının korunması açısından büyük önem taşıdığını belirterek, “Bodrum mandalinimiz, kentimizin en önemli tarımsal ve kültürel değerlerinden biri. Üreticilerimizin emeğini korumak, mandalin bahçelerimizin yaşamasını sağlamak ve bu değerimizi gelecek nesillere aktarmak için çalışmalarımızı sürdürüyoruz. Yeşil hasat döneminde 104 üreticimizden 62,5 ton mandalinin değerlendirilmesi hem üreticilerimiz hem de Bodrum'un tarımsal geleceği açısından çok kıymetli. Coğrafi işaretli ürünümüz Bodrum mandalini, üreticilerimizi, mandalin bahçelerimizi ve kültürel mirasımızı koruyarak gelecek nesillere aktarma sözümüz doğrultusunda çalışmalarımızı kararlılıkla sürdürüyoruz” değerlendirmelerinde bulundu.

Küresel ticaret koridorlarının bugün yeniden çizildiğine işaret eden Uraloğlu, son yıllarda yaşanan jeopolitik gelişmelerin, ulaştırma sistemlerinin ne denli kırılgan olabileceğini ve küresel ticareti nasıl sekteye uğratabileceğini gösterdiğini söyledi.

Hürmüz Boğazı çevresindeki gerilimler ve Rusya-Ukrayna Savaşı gibi gelişmelerin, kırılganlıklar yarattığını belirten Uraloğlu, bu kırılganlık karşısında ülkelerin daha güvenli, kısa, öngörülebilir ve sürdürülebilir güzergahlar aramaya başladığını anlattı.

Uraloğlu, bu noktada Türkiye'nin coğrafi ve jeostratejik üstünlüğünün devreye girdiğine dikkati çekerek, "Orta Koridor'un kalbinde yer alan, Türk Boğazları'nı yöneten ve Kalkınma Yolu'nu inşa eden bir Türkiye olarak masada da sahada da şunu net biçimde kanıtlıyoruz. Türkiye'siz koridor olmaz. Bu gerçekten kıymetli. Dünya artık, Trans-Hazar üzerinden işleyen Orta Koridor'u, Basra'dan Avrupa'ya uzanacak Kalkınma Yolu'nu, Orta Koridor'un yeni bağlantısı TRIPP Koridoru'nu ve Modern Hicaz Demir Yolu Hattı'nı konuşuyor. Bu koridorlar birbirinin rakibi değildir, olmamalı da. Doğu-batı ve kuzey-güney hatlarını ülkemizde buluşturup, Avrupa'ya taşıyan tamamlayıcı omurgalardır. Dolayısıyla Kalkınma Yolu'nu, mevcut ticaret ağlarına can suyu veren tamamlayıcı bir güç olarak konumlandırıyoruz." ifadelerini kullandı.

Türkiye'nin bir kavşak noktasında olduğunu ve 4 saatlik uçuş mesafesinde yaklaşık 1,6 milyar insanın yaşadığını, yaklaşık 50 trilyon dolarlık gayri safi milli hasılaya sahip 67 ülkenin merkezinde yer aldığını aktaran Uraloğlu, altyapı yatırımları, kriz çözme kabiliyeti, diplomasideki yapıcı duruşu ve güven inşa eden yaklaşımıyla Türkiye'nin "jeostratejik bir güven adası" haline geldiğini vurguladı.

"Kalkınma Yolu stratejik bir kaldıraç niteliğinde"

Uraloğlu, ulaştırma ağlarının çeşitlendirilmesinin artık bir tercih değil, zorunluluk olduğunu ve bu zorunluluğu fırsata çevirdiklerini, Türkiye'yi küresel ticaretin vazgeçilmez merkezi kılmak için bölgesel ve uluslararası işbirliklerini de kararlılıkla güçlendirdiklerini dile getirdi.

Orta Koridor'un, Çin ve Orta Asya'yı Hazar üzerinden Türkiye'ye ve Avrupa'ya bağlayan en kritik güzergah olması bakımından, bu vizyonun en önemli ayaklarından biri olduğunu vurgulayan Uraloğlu, "Türkiye'de Orta Koridor'a bağlantı sağlayan hatların uzunluğu mevcut, devam eden ve planlanan hatlarla birlikte toplam 2 bin 156 kilometreye ulaşmaktadır. Bu kapsamda, yapılan ve yapılacak yatırımların toplamı 47,1 milyar doları bulurken, 10 yıllık projeksiyonda üretim kapasitesinin 114 milyar doları, yıllık ortalama istihdam etkisinin ise 144 bin kişiyi bulmasını hedefliyoruz." dedi.

Temeli atılan Kars-Iğdır-Aralık-Dilucu Demiryolu'nun Orta Koridor'a stratejik bir güzergah kazandıracağına işaret eden Uraloğlu, şöyle devam etti:

"Doğu-batı eksenindeki bu gücü, kuzey-güney yönünde tamamlayacak ana omurga ise Kalkınma Yolu'dur. Basra Körfezi'ni Irak'taki Fav Limanı'ndan başlayarak, Türkiye üzerinden Avrupa'ya bağlayacak yeni bir lojistik omurga oluşturuyoruz. Bu proje, özellikle Körfez ülkelerinden Avrupa'ya giden yükler için Hürmüz Boğazı'na bağımlılığı azaltacak stratejik bir alternatif sunacaktır. Bu projeyi bitirmiş olsaydık, dünya Hürmüz Boğazı'nı daha az konuşacaktı. Fav Limanı'ndan çıkıp, ülkemiz üzerinden Avrupa'ya uzanan güzergah sayesinde, 45 gün süren Ümit Burnu güzergahına göre 20 gün, 35 gün süren Güney Koridoru'na göre ise 10 gün kısalarak, yaklaşık 25 güne düşecektir. Kalkınma Yolu, Asya-Körfez-Irak-Türkiye-Avrupa hattında yeni bir ticaret ve lojistik koridoru oluşturmayı hedeflemekte, Irak'ın ekonomik yeniden inşasını desteklerken, Türkiye'nin doğu-batı ve kuzey-güney bağlantısallık ağlarındaki merkezi konumunu güçlendirme potansiyeli taşımaktadır. Bu yönüyle proje, yalnızca bir ulaştırma ve altyapı yatırımı değil, bölgesel güç dengelerini ve ekonomik ilişkileri yeniden şekillendirebilecek stratejik bir kaldıraç niteliğindedir. "

Uraloğlu, projenin hayata geçirilmesinin Irak'ın petrol gelirlerine bağımlılığının azalmasına, transit ticaretten ekonomik kazanç sağlamasına ve uluslararası sistemdeki jeopolitik önemini artırmasına katkıda bulunabileceğini de vurguladı. 28 Temmuz'da Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile Irak Başbakanı Ali ez-Zeydi'nin huzurlarında imzalanan mutabakatların, bu vizyonu somutlaştırdığını anımsatan Uraloğlu, çözüm odaklı bu mutabakat ve anlaşmaları her iki ülkenin meclisinden geçirip, sonrasında inşa sürecine başlamayı planladıklarını da söyledi.

"Avrupa'ya uzanan yeni bağlantılar kuruyoruz"

Fişhabur-Ovaköy Sınır Kapısı üzerinden demir yolu ve kara yolu taşımacılığına ilişkin mutabakat zaptına değinen Uraloğlu, doğal kaynaklar karşılığında Irak Cumhuriyeti içinde ulaştırma altyapısının geliştirilmesine dair çerçeve mutabakat zaptının iki ülke arasında "İki Ülke Tek Koridor" anlayışının en güçlü ifadesi olduğunu kaydetti.

Uraloğlu, Kalkınma Yolu'nun demir yolu ve kara yolunun ötesinde enerji nakil hatları, fiber optik altyapı, petrol ve doğal gaz boru hatlarıyla entegre, çok modlu bir lojistik ve ekonomik kalkınma hamlesi olduğunu, Bakü-Tiflis-Kars Demir Yolu'nun, Orta Koridor ve mevcut enerji hatlarıyla bütünleşmesinin, Türkiye'nin Avrasya bağlantısallık ağlarındaki konumunu pekiştireceğini bildirdi.

Projenin, aynı zamanda Türkiye ile Irak arasında bir tür "ticari kader ortaklığı" oluşturarak, ikili ekonomik ilişkileri de derinleştireceğine işaret eden Uraloğlu, "Sadece ülkemiz açısından projenin 10 yıllık periyotta ekonomimize yaklaşık 55 milyar dolarlık katkı sağlamasını ve üretim ile lojistik merkezlerinin konumlandırılmasıyla her yıl ortalama 70 bin vatandaşımıza istihdam imkanı oluşturmasını öngörüyoruz. Kısa süre önce Suudi Arabistan ile imzaladığımız Hicaz Demir Yolu İşbirliği Mutabakat Zaptı da bu vizyonu güçlendirmektedir. Tarihi Hicaz Demir Yolu'nu modern bir yaklaşımla canlandırarak, Körfez'den Türkiye'ye ve oradan Avrupa'ya uzanan yeni bağlantılar kuruyoruz." değerlendirmesinde bulundu.

Türkiye'de Kapıkule-İstanbul-Eskişehir-İslahiye güzergahındaki 1681 kilometrelik hatla birlikte Suriye, Ürdün ve Suudi Arabistan kesimlerini de içeren toplam 2 bin 511 kilometrelik bir bağlantıdan söz edildiğini aktaran Uraloğlu, şunları kaydetti:

"Kalkınma Yolu Projesi, Orta Doğu'nun parçalanmış jeoekonomik yapısını yeniden bütünleştirme, Irak'ı bölgesel ticaretin kavşak noktalarından birine dönüştürme ve Türkiye'nin küresel bağlantısallık ağlarındaki konumunu güçlendirme potansiyeline sahiptir. Bölgesel sahiplenmenin güçlendirilmesi, güvenlik risklerinin yönetilmesi, finansman kaynaklarının çeşitlendirilmesi ve mevcut bağlantısallık girişimleriyle tamamlayıcılığın sağlanması, Kalkınma Yolu'nun bir ulaştırma koridorunun ötesine geçerek, bölgesel düzenin yeniden şekillenmesinde rol oynayan kalıcı bir stratejik girişime dönüşmesini mümkün kılacaktır. "

"Kalkınma Yolu somut bir ortaklık zemini sunmaktadır"

SETA Genel Koordinatörü Nebi Miş de yürüttükleri çalışmalarda, Orta Doğu'daki gelişmeleri özel bir dikkatle takip ettiklerini ve kapsamlı araştırmalar yaptıklarını, tanıtılan "Kalkınma Yolu Projesi: Ekonomik Koridordan Stratejik Güce" başlıklı raporun da bu anlayışla hazırlandığını söyledi.

Uluslararası sistemde yaşanan dönüşümün, devletlerin güç kaynaklarını da değiştirdiğine dikkati çeken Miş, Orta Doğu'nun temel sorunlarından birinin geniş ekonomik imkanlara sahip coğrafyanın siyasi ve güvenlik açısından parçalanmış olması olduğunu ifade etti.

Miş, bölgenin potansiyelinin gerisinde kaldığını kaydederek, "Kalkınma Yolu bu parçalanmışlığı azaltabilecek somut bir ortaklık zemini sunmaktadır. Irak'ın yeniden inşa ihtiyacı, Türkiye'nin üretim ve lojistik kapasitesi, Körfez'in yatırım gücü ve küresel pazarlara erişim arayışı aynı proje etrafında buluşmaktadır." şeklinde konuştu.

(AA)

Kurumunun internet sitesinden yapılan açıklamaya göre toplu yemek hizmetleri sektöründe faaliyet gösteren teşebbüsler tarafından Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 4'üncü maddesinin ihlal edildiği iddiasına yönelik yürütülen ön araştırma tamamlandı.

Rekabet Kurulu, elde edilen bilgileri, belgeleri ve yapılan tespitleri değerlendirdi, bulguları ciddi ve yeterli buldu.

Bu kapsamda, Akyol Kurumsal Yemek Hizmetleri Ltd. Şti., Aş Dünyası Yemek Hizmetleri Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti., Azık Yemek Sanayi ve Ticaret AŞ, Bircan Temizlik ve Yemek Hizmetleri Turizm İnşaat Nakliyat Hayvancılık Gıda Sanayi Ticaret Ltd. Şti., Emiroğulları Yemek Fabrikaları Gıda İnşaat Temizlik Hizmetleri San. Tic. Ltd. Şti., Gusto Toplu Yemek Üretim Hizmetleri ve Gıda San. Tic. Ltd. Şti., Kaf Yemek San. ve Tic. Ltd. Şti., Kalfoğlu Yemek Ticaret Ltd. Şti., Paraf Yemek Temizlik ve Özel Eğitim Hizmetleri İnşaat Nakliyat Ticaret Ltd. Şti. ve Şimal Yemek Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti. hakkında soruşturma açılmasına karar verildi.

Soruşturma kapsamında, söz konusu şirketlerin kamu kurum ve kuruluşları tarafından düzenlenen toplu yemek hizmeti alımlarına yönelik ihalelerde danışıklı hareket etmek suretiyle kamu zararına yol açtığı iddiası araştırılacak.

Kurulca alınan soruşturma kararları, hakkında soruşturma açılan teşebbüslerin ilgili kanunu ihlal ettikleri ve yaptırımla karşı karşıya kaldıkları veya kalacakları anlamına gelmiyor.

Gaziantep Organize Sanayi Bölgesinin (OSB) Evsel ve Endüstriyel Atıksu Arıtma Tesisi Projesi’nde ilk etap başlıyor.

Yapılan açıklamaya göre, dünyanın en büyük ikinci endüstriyel kapasiteli arıtma tesislerinden biri olarak planlanan proje ile atık suların çevreye verdiği zararın önlenmesi, günlük 40 bin metreküp arıtılmış suyun geri kazanılarak yeniden kullanılması ve doğal kaynakların korunması hedefleniyor.

Açıklamada, "Türkiye’nin önemli üretim merkezlerinden Gaziantep OSB, çevrenin korunması ve su kaynaklarının verimli kullanılması amacıyla büyük ölçekli bir projeyi hayata geçiriyor. Nihai kapasitesi günlük 250 bin metreküp olarak planlanan tesisin ilk etabı, günlük 125 bin metreküp atıksu arıtma kapasitesine sahip olacak." denildi.

İhale 30 Ekim’de

Gaziantep OSB Başkanı Cengiz Şimşek, projenin ilk etabın yapım ihalesinin 30 Ekim 2026 tarihinde Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı nezdinde gerçekleştirileceğini açıkladı. Başkan Şimşek, “İleri arıtma teknolojileriyle donatılacak tesis, atıksuların arıtılmasının yanı sıra suyun geri kazanılarak sanayide yeniden kullanılmasını da sağlayacak. Böylece çevrenin korunması, doğal kaynakların verimli kullanılması ve üretimde sürdürülebilirliğin güçlendirilmesi hedefliyoruz.” dedi.

Günlük 40 bin metreküp su geri kazanılacak

Projenin öne çıkan özelliklerinden birinin su geri kazanımı olduğunu vurgulayan Başkan Cengiz Şimşek, tesiste gelişmiş fiziksel, kimyasal ve ileri biyolojik arıtma proseslerinin yanı sıra ozonlama ve ileri filtrasyon teknolojilerinin kullanılacağını belirtti. Şimşek, günlük 40 bin metreküp arıtılmış suyun yeniden kullanıma kazandırılmasının planlandığını ifade ederek, bu sayede doğal su kaynaklarına olan ihtiyacın azaltılacağını ve sanayinin su arz güvenliğinin güçlendirileceğini kaydetti. Geri kazanılan suyun uygun endüstriyel alanlarda yeniden değerlendirilmesinin, yalnızca çevresel kazanımlar sağlamakla kalmayacağı, üretimde kaynak verimliliğini artırarak sanayicilerin su maliyetlerinin uzun vadede azaltılmasına da katkıda bulunacağı vurgulandı.

"Çevre ile uyumlu üretim"

Açıklamada, "Gaziantep OSB’nin çevre yatırımı, sürdürülebilir üretim ve döngüsel ekonomi hedefleri açısından da önem taşıyor. Atıksuyun arıtılarak yeniden üretim süreçlerine kazandırılması, su tüketiminin azaltılmasına ve doğal kaynaklar üzerindeki baskının hafifletilmesine imkân sağlayacak. Çevre dostu proje ile çevresel sorumluluk ve sanayinin rekabet gücünün birlikte geliştirilmesi amaçlanıyor. Kaynakların daha verimli kullanıldığı, çevre dostu üretim uygulamalarının yaygınlaştığı bir sanayi yapısının oluşturulması da yatırımın öncelikli hedefleri arasında yer alıyor." ifadeleri kullanıldı. 

Su kaynaklarının korunması hedefleniyor

Projenin önemli hedeflerinden biri de bölgedeki su ortamlarının korunması ve kirlilik yükünün azaltılması. Nizip Çayı-Samözü Deresi-Hancağız Barajı Su Kalitesinin İyileştirilmesi Eylem Planı’nın hedefleriyle uyumlu yürütülecek çalışmalar kapsamında, arıtılmış suyun kalitesinin yükseltilmesi ve Samözü Deresi üzerindeki kirlilik yükünün azaltılmasına katkı sağlanması öngörülüyor. Bu kapsamda yatırımın, sanayi kaynaklı atıksuların kontrol altına alınmasının yanı sıra su ekosistemlerinin korunması ve çevresel etkilerin azaltılması bakımından da önem taşıdığı ifade edildi. Nihai kapasitesi günlük 250 bin metreküp olarak planlanan tesisin, su geri kazanımı ve ileri arıtma uygulamalarıyla Gaziantep sanayisinin sürdürülebilirlik hedeflerine katkı sağlaması bekleniyor.

Açıklamanın devamında, "Proje, üretim gücünü çevre sorumluluğuyla birleştiren ve doğal kaynakların korunmasını önceleyen sanayi anlayışının geliştirilmesi açısından önemli bir yatırım olarak öne çıkıyor." denildi. 

Türkiye’nin en fazla coğrafi işaretli ürününe sahip şehri olan Gaziantep'in, gastronomi alanındaki öncü konumunu üç yeni tescille güçlendirdiği bildirildi. Gaziantep Büyükşehir Belediyesi Sürdürülebilir Tarım ve Kırsal Kalkınma Daire Başkanlığı bünyesinde yürütülen çalışmalar sonucunda, kentin mutfak mirasında önemli yere sahip üç yöresel lezzet Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescillendi.

Konu hakkında yapılan açıklamada, "Yeni tesciller arasında yalnızca sofraların değil, Gaziantep’in köklü geleneklerinin de izleri bulunuyor. Özellikle bebeklerin ilk dişinin çıkmasını kutlamak amacıyla hazırlanan Gaziantep Diş Hediği, kuşaktan kuşağa aktarılan kültürel anlamıyla dikkat çekiyor. Geleneksel lezzet, 1905 tescil numarasıyla mahreç işareti alarak resmî koruma kapsamına girdi. Gaziantep sakız helvası, Gaziantep avrat salatası ve diş hediği de kentin tescilli gastronomi değerleri arasındaki yerini aldı." denildi.

Gaziantep’in 5 lezzeti Avrupa’da da tescilli

Açıklamanın devamında, "Yerel lezzetlerini yalnızca Türkiye’de değil, uluslararası alanda da koruma altına alan Gaziantep, Avrupa Birliği coğrafi işaret tescillerinde de önemli bir başarıya sahip. Antep baklavası, Araban sarımsağı, Menengiç kahvesi, Antep fıstık ezmesi ve Gaziantep lahmacunu, Avrupa Birliği tarafından tescillenen beş ürün arasında bulunuyor." ifadeleri kullanıldı. 

Bu tescillerle Gaziantep’in geleneksel üretim yöntemlerinin korunması, yöresel ürünlerinin uluslararası pazarlarda tanınırlığının artırılması ve yerel ekonomiye daha fazla katma değer sağlanması amaçlanıyor.

Sırada 5 yeni ürün var

Verilen bilgiye göre, Gaziantep Büyükşehir Belediyesi, kentin henüz tescillenmemiş yöresel değerlerini de koruma altına almak için çalışmalarını sürdürüyor. Bu kapsamda Oğuzeli nar ekşisi, Antep muskası, Antep bulguru, Nizip nanesi ve Nizip mızar havucu için coğrafi işaret tescil süreçleri devam ediyor.

Büyükşehir Belediyesi Ürün Markalaşma ve Coğrafi İşaretler Şube Müdürlüğü tarafından yürütülen çalışmaların, ürünlerin yalnızca tescillenmesini değil, üretim kültürünün yaşatılmasını ve ekonomik değerinin artırılmasını da kapsadığı belirtildi.

Açıklamanın devamında, "Kamu kurumları, üreticiler ve sivil toplum kuruluşlarıyla yürütülen iş birlikleri sayesinde Gaziantep’in yöresel ürünlerinin yurt içi ve yurt dışındaki tanıtım faaliyetlerine ağırlık veriliyor. 112 coğrafi işaretli ürünü ve Avrupa Birliği tesciline sahip 5 lezzetiyle Gaziantep, mutfak mirasını korurken yerel üretimin geleceğine de yatırım yapıyor." denildi. 

Türkiye otomotiv sanayisinin köklü üreticilerinden Tofaş, Bursa Fabrikası’nda 7,5 milyonuncu aracını banttan indirerek üretim tarihinde yeni bir eşiğe ulaştı. Yapılan açıklamaya göre, yarım asrı aşan sanayi birikimini yeni model yatırımları, çok markalı üretim ve ihracat hedefleriyle büyütmeye hazırlanan şirketin 7,5 milyonuncu aracı Fiat Ulysse oldu. 1968 yılında temelleri atılan, 1971’de 20 bin adetlik üretim kapasitesi ve yaklaşık 600 çalışanla seri üretime başlayan Tofaş, 500 bin adetlik yıllık üretim kapasitesine sahip. Üretim hacmi, mühendislik yetkinlikleri ve ihracat kabiliyetiyle Türkiye otomotiv sanayisinde önemli bir konumda bulunan şirketin, Stellantis Türkiye faaliyetlerinin Tofaş çatısı altında birleşmesiyle yeni bir büyüme dönemine girdiği bildirildi.

55 yılda 7,5 milyon araç

Şirketten verilen bilgilere göre, Tofaş’ın 1971’de başlayan üretim yolculuğu, Türkiye otomotiv sanayisinin gelişimindeki önemli kilometre taşlarını da beraberinde getirdi. Murat 124 ile başlayan üretim serüveninde binek otomobillerden hafif ticari araçlara, iç pazar için geliştirilen modellerden uluslararası pazarlara ihraç edilen araçlara kadar geniş bir ürün gamı Bursa’da üretildi. Şirketin üretim tarihinde 1 milyonuncu araç Fiat Tempra, 2 milyonuncu araç Fiat Palio Go, 3 milyonuncu ve 4 milyonuncu araçlar Fiat Fiorino, 5 milyonuncu araç Fiat Egea Hatchback, 6 milyonuncu araç Fiat Egea Sedan, 7 milyonuncu araç ise Fiat Egea Cross Wagon oldu. Fiat Ulysse, 7,5 milyonuncu araç olarak bu üretim zincirinin yeni halkasını oluşturdu.

Tofaş’ın yaklaşık 55 yıllık üretim döneminde ulaştığı toplam adet, takvim günü üzerinden hesaplandığında günlük ortalama yaklaşık 375 araca karşılık geldiği belirtilirken, bu ölçeğin, Bursa Fabrikası’nın Türkiye otomotiv sanayisindeki üretim birikimini ortaya koyduğu vurgulandı.

“K0 ve K9 projeleriyle yeni büyüme dönemi”

Tofaş, yeni dönemde üretim hacmini ve ürün çeşitliliğini K0 ve K9 projeleriyle artırmayı hedefliyor. Yeni nesil hafif ticari araç projeleri, Bursa Fabrikası’nın Stellantis’in küresel üretim ağı içindeki konumunu güçlendirmeyi amaçlıyor. K0 projesi, şirketin Kuzey Amerika pazarına yönelik üretim ve ihracat faaliyetleri açısından da önem taşıyor. Tofaş, bu proje kapsamında Kuzey Amerika’ya ihracata 2027 yılı başında yeniden başlamayı planlıyor. K9 model ailesinde ise çok markalı üretim yapısının geliştirilmesi hedefleniyor. Yeni projeler, Tofaş’ın yalnızca Türkiye pazarı için üretim yapan bir sanayi kuruluşu olmanın ötesinde, uluslararası üretim ve tedarik zincirlerinde daha güçlü bir rol üstlenme hedefini yansıtıyor.

Eroldu: “Tofaş 2.0 dönemi başladı”

Tofaş CEO’su Cengiz Eroldu, 7,5 milyonuncu araç üretiminin şirketin sanayi birikimini ve çalışanlarının katkısını temsil ettiğini belirterek, yeni model yatırımlarıyla büyüme dönemine girdiklerini söyledi. Murat 124’ten Fiat Ulysse’ye uzanan süreçte Türkiye otomotiv sanayisinin gelişimine katkı sağlayan projeler gerçekleştirdiklerini ifade eden Eroldu, çok markalı üretim yapısını güçlendirdiklerini, üretim hacmini ve ürün çeşitliliğini artırmaya yönelik çalışmalar yürüttüklerini kaydetti. K0 ve K9 projelerinin Bursa Fabrikası’nın Stellantis içindeki rolünü ileri taşıyacağını belirten Eroldu, Kuzey Amerika pazarına yönelik ihracatın 2027 yılı başında yeniden başlamasının yeni dönemin önemli adımlarından biri olduğunu vurguladı. Eroldu, üretim gücünü artırırken kalite ve verimlilik alanlarında da Stellantis’in önde gelen fabrikaları arasında yer almayı hedeflediklerini belirterek, Ar-Ge, mühendislik, ihracat ve çalışan deneyimiyle Türkiye ekonomisine daha fazla katkı sağlamayı amaçladıklarını ifade etti.

“Bursa Fabrikası’nın stratejik rolü güçleniyor”

Stellantis Türkiye faaliyetlerinin Tofaş çatısı altında birleşmesinin şirket açısından yeni bir dönemi başlattığını belirten Eroldu, bu süreci “Tofaş 2.0” olarak tanımladı. Eroldu, yeni model yatırımları ve artan üretim çeşitliliğiyle Bursa Fabrikası’nın üretim merkezi olarak öneminin arttığını, Tofaş’ın Türkiye pazarındaki güçlü konumunun yanı sıra Stellantis için de giderek daha önemli bir rol üstlendiğini söyledi. Tofaş’ın 7,5 milyonuncu araç kilometre taşı, şirketin geçmişten gelen üretim gücünü yeni yatırımlarla ileri taşıma hedefini ortaya koyuyor. K0 ve K9 projeleri, çok markalı üretim kapasitesi ve Kuzey Amerika’ya yeniden ihracat planı, Bursa’nın önümüzdeki dönemde küresel otomotiv üretim ağındaki konumunu belirleyecek başlıca gelişmeler arasında yer alıyor.

Buna göre endeks, ağustosta bir önceki aya kıyasla yüzde 3,41 arttı. Endeks, geçen yılın aralık ayına göre yüzde 21,15, Ağustos 2025'e göre yüzde 30,28 ve 12 aylık ortalamalara göre yüzde 33,05 yükseldi.

Ana gruplarda bir önceki aya göre tarımda kullanılan mal ve hizmetler endeksinde yüzde 3,77, tarımsal yatırıma katkı sağlayan mal ve hizmetler endeksinde yüzde 1,17 artış kaydedildi.

Geçen yılın aynı ayına göre tarımda kullanılan mal ve hizmetler endeksinde yüzde 31,63, tarımsal yatırıma katkı sağlayan mal ve hizmetler endeksinde yüzde 22,16 yükseliş görüldü.

Alt gruplar

Yıllık Tarım-GFE'ye göre, 2 alt grup yüksek değişim gösterdi.

Ağustosta, yıllık bazda artışın en az olduğu alt gruplar yüzde 21,16 ile malzemeler, yüzde 22,59 ile tarımsal ilaçlar oldu. Yıllık artışın en yüksek olduğu alt gruplar ise yüzde 43,14 ile enerji ve yağlayıcılar, yüzde 31,19 ile tohum ve dikim materyali olarak kayıtlara geçti.

Aylık Tarım-GFE'ye göre, 8 alt grup daha düşük ve 3 alt grup daha yüksek değişim sergiledi.

Ağustosta bir önceki aya göre, gübre ve toprak geliştiriciler yüzde 0,59'la en az artış gösteren alt grup olurken, buna karşılık aylık artışın en yüksek olduğu alt grup yüzde 9,58 ile enerji ve yağlayıcılar olarak hesaplandı.

Buna göre, KVDB stoku bu dönemde bir önceki aya göre 25 milyon dolar artarak 176,6 milyar dolara yükseldi.

Orijinal vadesine bakılmaksızın vadesine 1 yıl veya daha az kalmış borçları gösteren kalan vadeye göre KVDB stoku, 243,3 milyar dolar olarak gerçekleşti. Bankalar kaynaklı KVDB stoku, bir önceki aya göre yüzde 1,6 azalarak 76,3 milyar dolar oldu.

Yurt içi bankaların yurt dışından kullandıkları kısa vadeli kredi ve menkul kıymet yükümlülükleri, bir önceki aya göre yüzde 3 azalarak 9,2 milyar dolar seviyesinde gerçekleşti.

Yurt dışı bankaların yurt içindeki mevduatı yüzde 0,1 azalışla 19,7 milyar dolar olurken, banka hariç mevduatlar yüzde 1,7 artışla 22 milyar dolara yükseldi. TL cinsinden toplam mevduat yükümlülükleri ise yüzde 4,8 azalarak 25,3 milyar dolar oldu.

Diğer sektörler kaynaklı KVDB stoku, bir önceki aya göre yüzde 0,1 artarak 74,6 milyar dolar oldu. Dış ticaret işlemlerinden kaynaklanan ticari kredi yükümlülükleri, yüzde 0,8 azalarak 64,5 milyar dolar olurken, nakit kredi kaynaklı yükümlülükler yüzde 6,6 artarak 10 milyar dolara çıktı.

Döviz kompozisyonu incelendiğinde, KVDB stokunun yüzde 34'ünü dolar, yüzde 27,1'ini avro, yüzde 25,6'sını Türk lirası ve yüzde 13,3'ünü diğer döviz cinsleri oluşturdu.

Kalan vadeye göre KVDB stokunda, mevduat yükümlülükleri 67 milyar dolara, kredi ve menkul kıymet yükümlülükleri 75,1 milyar dolara düştü.

Şirket açıklamasına göre, Kazancı Holding Yönetim Kurulu Başkanı Cemil Kazancı, Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev ile Yakıt ve Enerji Sektörü Yatırımcıları Konseyi'nin Taşkent'te düzenlenen ilk toplantısı kapsamında bir araya geldi.

Görüşmede, Kazancı Holding'in Özbekistan enerji sektöründeki mevcut yatırımları, yeni işbirliği olanakları ve ülkenin elektrik altyapısının modernizasyonuna yönelik projeler değerlendirildi.

Holding çatısı altında faaliyet gösteren Aksa Enerji, Taşkent, Buhara ve Talimarcan'daki santralleriyle ülkede toplam 1220 megavat kurulu güce ulaşırken, grubun elektrik dağıtım şirketi Aksa Elektrik de Semerkant'ın ardından yeni dağıtım bölgelerinde operasyona başlamaya hazırlanıyor.

Aksa Enerji'nin Taşkent, Buhara ve Talimarcan'daki santrallerine bugüne kadar 700 milyon doları aşkın yatırım gerçekleştiren Kazancı Holding, elektrik dağıtımında da Özbekistan'daki varlığını büyütüyor.

Uluslararası ihaleyi kazanarak Semerkant bölgesinin elektrik dağıtım şebekesinin işletmesini 30 yıllığına üstlenen Aksa Elektrik için üç bölgede daha dağıtım faaliyeti yürütme olanakları değerlendiriliyor. Semerkant ile birlikte dört bölgeye gelecek iki yıl içinde yaklaşık 200 milyon dolar yatırım yapılması öngörülüyor.

Yeni yatırımlarla elektrik dağıtım şebekelerinin modernize edilmesi, operasyonel verimliliğin artırılması ve tüketicilere daha güvenilir ve kesintisiz enerji hizmeti sunulması hedefleniyor.

Yatırım yaptığı her bölgede okullar yaptırarak eğitime ve sosyal kalkınmaya katkı sunmayı da planlayan Kazancı Holding'in yaklaşımı, Cumhurbaşkanı Mirziyoyev tarafından büyük memnuniyetle karşılandı.

Mirziyoyev, Semerkant’ta başlayan elektrik dağıtım işbirliğinin yeni bölgelere genişletilmesine yönelik desteğini ifade etti.

Yönetim Kurulu Başkanı Kazancı, Özbekistan'ın holdingin küresel ölçekli ve uzun vadeli planlarında stratejik bir konuma sahip olduğunu belirterek, "Cumhurbaşkanı Mirziyoyev'in reform vizyonu ve Türkiye ile Özbekistan arasındaki güçlü ilişkiler, yatırımlarımızı derinleştirmemiz için sağlam bir zemin oluşturuyor. Yeni dönemde enerji üretimindeki varlığımızı elektrik dağıtımındaki yetkinliklerimizle birleştirerek ülkenin enerji dönüşümünde sorumluluk almaya devam edeceğiz. Özbekistan enerji sisteminin dönüşümüne ve modernizasyonuna yatırım yapacağız. Ayrıca Türkiye'de milli eğitim sistemine armağan ettiğimiz okulların benzerlerini Özbekistan'da da inşa ederek toplumsal gelişime de destek olmayı hedefliyoruz. Böylece Özbekistan'ın hem enerji arz güvenliğine hem de sürdürülebilir kalkınmasına kalıcı katkı sunmayı hedefliyoruz." açıklaması yaptı. 

EPDK'nin yönetmelik değişiklikleri, Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi.

Buna göre, EPDK'nin Elektrik Piyasası Bağlantı ve Sistem Kullanım Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmeliği kapsamında, anlaşma gücünden daha yüksek kurulu güçte elektrik depolama tesisi kuracak tüketiciler, şebekeye enerji verilmesini ve anlaşma gücünün aşılmasını önlemek amacıyla otomatik güç kontrol ve enerji kesme sistemi kurmakla yükümlü olacak.

Üretim lisansı sahipleri, lisansları sona ermediği veya iptal edilmediği sürece dağıtım sisteminden ayrılamayacak. Ancak dağıtım sistemine bağlı bir üretim tesisinin iletim sistemine geçişinin talep edilmesi halinde, lisansındaki bağlantı noktası değiştirildikten sonra dağıtım sisteminden ayrılma talebinde bulunulabilecek.

Elektrik dağıtım şebekesinin yapımını üstlenen başvuru sahiplerine, bağlantı anlaşmasının imzalanmasının ardından tesis yapım sözleşmesi için 30 gün süre tanınacak.

Düzenlemeyle, dağıtım sistemi kullanıcılarının teminat yükümlülükleri de yeniden düzenlendi.

Kullanıcılar, belirlenen tutarda kesin ve süresiz banka teminat mektubu veya nakit teminat sunabilecek. Banka teminat mektupları elektronik ortamda da düzenlenebilecek.

Ek teminat talepleri 10 iş günü içinde karşılanacak, fazla teminatlar ise kullanıcıların talebi üzerine aynı sürede iade edilecek. Teminat yükümlülüğünde yüzde 20 ve üzeri eksikliği bulunan ve bunu gidermeyen kullanıcılar EPDK'ye bildirilecek.

Son 24 ayda sistem kullanım faturalarını eksiksiz ödeyen ve teminat temerrüdüne düşmeyen kullanıcıların teminat hesabında azami 1 kat oranı uygulanacak. Yönetmeliğe eklenen geçici madde kapsamında oluşan fazla teminatlar ise bir ay içinde iade edilecek.

Depolamalı elektrik üretim tesislerinin lisans ve teminat işlemleri değiştirildi

EPDK'nin Elektrik Piyasası Lisans Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmeliği de Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi.

Bu doğrultuda, depolamalı elektrik üretim tesislerinin lisans başvurularında sunulacak belgelerin değerlendirilmesinde elektrik depolama ünitesinin kapasitesi yerine gücü dikkate alınacak.

Tedarik ve toplayıcı lisansı sahipleri, faaliyetlerinde ilgili dağıtım şirketiyle ilişkili oldukları izlenimini verebilecek unvanları kullanamayacak.

Düzenlemeyle, EPDK tarafından daha önce mücbir sebep olarak kabul edilen bir olayın, yatırımın tamamlanmasını engelleyecek şekilde süreklilik kazanması halinde aynı madde kapsamında değerlendirilmeyeceği hükme bağlandı.

Depolamalı elektrik üretim tesislerinin lisans başvurularında sunulan teminatlar, üretim tesisinin tamamı işletmeye geçinceye kadar iade edilmeyecek. Depolama ünitelerine ilişkin teminat iadelerinde ise kabulü yapılan ünitenin gücü dikkate alınacak.

- Talep tarafı katılımı hizmetinde ödeme ve performans kriterleri güncellendi

EPDK'nin Elektrik Piyasası Yan Hizmetler Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmeliği de Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi.

Bu kapsamda, talep tarafı katılımı hizmeti kapsamında toplayıcılara yapılacak ödemelerin hesaplanması yeniden düzenlendi. Aylık kapasite bedeli, kritik ayda talimata katılınmayan saatlerin toplam talimat saatlerine oranı dikkate alınarak hesaplanacak.

Toplayıcıların aktivasyon talimatlarına uyumunda, talimat miktarından yüzde 10'a kadar daha az yük düşülmesi halinde hizmet sağlanmış sayılacak. Farkın yüzde 10'u aşması ancak yüzde 25'in altında kalması durumunda hizmet sağlanmamış, yüzde 25 ve üzerinde olması halinde ise talimata katılım gerçekleşmemiş kabul edilecek.

Talimat miktarının üzerinde yük azaltılması halinde yüzde 50'ye kadar olan fark kabul edilecek. Bu oranı aşan yük azaltımları ise aktivasyon talimatının başlangıcından en az bir saat önce Türkiye Elektrik İletim AŞ'nin (TEİAŞ) onayının alınması durumunda uygun sayılacak.

Düzenlemeyle, talimata katılmama durumunda uygulanacak yerine getirmeme bedellerinin hesaplanmasına ilişkin esaslar da yeniden düzenlendi.

Bununla birlikte, yan hizmet performans testleri ile ilgili sertifika ve raporların TEİAŞ tarafından düzenlenmesine yönelik uygulamanın başlangıcı 31 Aralık 2026'ya ertelendi.

- Elektrik depolama tesislerinin kurulum koşulları değiştirildi

EPDK'nin Elektrik Piyasasında Depolama Faaliyetleri Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmeliği de Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girdi.

Buna göre, tüketiciler, ilgili şebeke işletmecisinden uygun bağlantı görüşü alınması ve tesisin aynı ölçüm noktasında bulunması şartıyla elektrik depolama tesisi kurabilecek.

Bağlantı anlaşmasındaki anlaşma gücünden daha yüksek kurulu güçte depolama tesisi kurmak isteyen tüketicilerin ise Elektrik Piyasası Bağlantı ve Sistem Kullanım Yönetmeliği'nde belirtilen ünite ve sistemleri kurması zorunlu olacak.

Acil durum uygulamalarında yeni düzenlemeler

Buna göre, Elektrik Piyasasında Lisanssız Elektrik Üretim Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik kapsamında, elektrik dağıtım şirketleri ile dağıtım lisansı sahibi organize sanayi bölgeleri ve endüstri bölgeleri, acil durum talimatları kapsamında lisanssız elektrik üretim tesislerini uzaktan kontrol edebilecek. Acil durum kapsamında yapılan müdahalelere ilişkin üreticilere en geç 15 dakika içinde bildirim yapılacak.

Acil durum talimatlarına tabi lisanssız üreticilerin, bağlantı anlaşmalarının revizyonu için 60 gün içinde başvurması gerekecek, bağlantı anlaşmalarındaki belirli cezai şartlar ise 30 Nisan 2027'ye kadar uygulanmayacak.

Acil durum yük atma talimatlarına uymayan lisanssız üreticilere, talimatın yerine getirilmeyen kısmına karşılık gelen üretim miktarı için ise ödeme yapılmayacak. İlgili tutarlar, görevli tedarik şirketleri veya toplayıcılar tarafından üreticilerden tahsil edilecek.

Düzenlemeyle, lisanssız üretim tesislerinin iç tüketimine ilişkin faturalandırma esasları da güncellendi. İlişkili tüketim tesislerinin iletim sistemine bağlı olması halinde, iç tüketimin faturalandırılmasında iletim sistemi kullanıcılarına uygulanan perakende enerji bedeli esas alınacak.

Ayrıca, lisanssız elektrik üretim tesislerinde, tesisin elektriksel gücünü aşmamak şartıyla kapasite sınırlaması olmaksızın elektrik depolama ünitesi kurulabilecek.

Dengeleme güç piyasasında teklif ve bildirim süreçleri yeniden düzenlendi

EPDK'nin Elektrik Piyasası Dengeleme ve Uzlaştırma Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmeliği ile dengeleme güç piyasasında yük alma ve yük atma teklifleri saatlik yerine uzlaştırma dönemi bazında verilecek. Lisanssız elektrik üretim tesisleriyle ilişkilendirilen tüketim noktalarından çekilen elektriği ölçen sayaçlar da uzlaştırma kapsamında kayıt altına alınacak.

Üretim tesislerinin toplayıcı portföyüne alınabilmesi için en az bir ünitesinin Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığınca kabul edilmiş ve ilgili uzlaştırma kayıtlarının devir tarihinde tamamlanmış olması gerekecek.

Gün içi piyasasında tekliflerin alt fiyat limiti doğrudan uygulanacak, üst fiyat limiti ise belirlenen limite dengesizlik katsayıları esas alınarak hesaplanan tutarın eklenmesiyle belirlenecek.

Düzenlemeyle, dağıtım sistemine bağlı lisanssız elektrik üretim tesislerini portföyünde bulunduran piyasa katılımcılarına da acil durum talimatı verilebilecek. Bu kapsamda talimatlar, 900 kilovat ve üzeri kurulu güce sahip tesislerden başlanarak uygulanacak. Toplayıcılar, portföylerindeki ilgili tesisler için uzaktan kontrol mekanizmaları kuracak.

Ayrıca, dengeleme güç piyasasında yerine getirilmeyen talimatların raporlanmasına ilişkin kriterler, EPDK Kurul Kararı ile belirlenecek.

Devredeki termik kaynaklı üretim birimlerine yük değişim eğrilerine göre talimat verilmesine ise 1 Ocak 2027'de başlanacak.

Organize sanayi ve endüstri bölgelerine yeni yükümlülükler

EPDK'nin Organize Sanayi Bölgelerinin ve Endüstri Bölgelerinin Elektrik Piyasası Faaliyetlerine İlişkin Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmeliği ile dağıtım lisansı sahibi organize sanayi bölgeleri ve endüstri bölgelerinden sorumlu tüzel kişilere yeni yükümlülükler getirildi.

Buna göre, söz konusu tüzel kişiler, görevli tedarik şirketlerince iletilen lisanssız elektrik üretim tesislerine ilişkin acil durum yük atma talimatlarını yerine getirmekle yükümlü olacak. Talimatlara uyulmaması halinde Elektrik Piyasası Kanunu kapsamında yaptırım uygulanacak.

Ayrıca, dağıtım sistemlerine bağlı lisanssız üretim tesisleri ve yük atma talimatlarının yerine getirilmesine ilişkin bilgiler görevli tedarik şirketleriyle paylaşılacak. Acil durum önlemleri kapsamında talep edilen veriler ise süresi içinde Türkiye Elektrik İletim AŞ'ye (TEİAŞ) eksiksiz bildirilecek.

YEKDEM'de depolama kayıtları ve ödeme hesaplamaları yeniden düzenlendi

EPDK'nin Yenilenebilir Enerji Kaynaklarının Belgelendirilmesi ve Desteklenmesine İlişkin Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmeliği ile Yenilenebilir Enerji Kaynaklarını Destekleme Mekanizması (YEKDEM) kapsamındaki elektrik üretim tesislerinde depolanan enerjinin kaynağının belirlenmesine yönelik sanal kayıtların tutulması ve güncellenmesine ilişkin esaslar yeniden düzenlendi.

Buna göre, depolama ünitelerinde şebekeden çekilerek veya üretim tesisinde üretilerek depolanan enerjiye ilişkin sanal kayıtların toplamı, depolama ünitesinin işletmedeki kapasitesini aşamayacak. Kapasiteye ulaşıldıktan sonra yeni enerji depolanması halinde mevcut kayıtlar, depolanacak enerji miktarı kadar oransal olarak azaltılacak.

Ayrıca, YEKDEM kapsamında YEK toplam bedeli ile lisanssız elektrik üretimine ilişkin bedelin hesaplanmasında kullanılan formüller değiştirildi. Hesaplamalarda, yerine getirilmeyen talimatlara ilişkin lisanssız üretim maliyet tutarı da dikkate alınacak.

ABD, İsrail ve İran arasındaki çatışma, deniz yakıtı piyasasında alım alışkanlıklarını değiştiriyor. Hürmüz Boğazı ve Kızıldeniz çevresindeki güvenlik riskleri nedeniyle bazı gemilerin Afrika’nın çevresinden daha uzun rotalara yönelmesi, yakıt tüketimini ve sefer maliyetlerini artırıyor. Küresel ticaretin hacim olarak yaklaşık yüzde 90’ının deniz yoluyla taşınması, yakıt piyasasındaki bu değişimi nakliyeciler açısından da kritik hale getiriyor.

Yakıt fiyatı %70 arttı 

Sektör verilerine göre deniz yakıtı fiyatları savaş öncesi seviyelerin yüzde 70’ten fazla üzerinde. Bu ortamda şirketler, uzun vadeli tedarik sözleşmelerinin getirdiği miktar ve fiyat yükümlülüklerini azaltmaya çalışıyor. Bunun yerine bir sonraki limana ulaşmaya yetecek kadar yakıt alıp sonraki ikmal noktasına piyasa koşullarına göre karar veriyor. Spot alımlar esneklik sağlarken fiyatların daha da yükselmesi riskini ortadan kaldırmıyor.

Singapur, ikmal merkezi olarak öne çıkıyor 

Dünyanın en büyük gemi yakıt ikmal merkezi Singapur faaliyetlerini artırırken, güvenlik kaygıları gemileri Birleşik Arap Emirlikleri’ndeki Fujairah’tan uzaklaştırıyor. Mauritius, Güney ve Batı Afrika, Brezilya, Sri Lanka ve Pakistan’daki limanlarda yakıt talebi yükseliyor. Talebin farklı merkezlere kayması, limanlar arasındaki fiyat farklarını büyütürken alternatif noktaların ikmal kapasitesi üzerinde baskı yaratıyor. Şirketler hem yakıtın bulunabilirliğini hem de kalitesini daha yakından izlemek zorunda kalıyor. Bazı işletmeler, fiyat dalgalanmalarına ve tek bir tedarikçiye bağımlılığa karşı korunmak için daha sık, ancak daha küçük hacimlerde ikmal yapıyor.

Navlun ve emtia maliyetlerine yeni baskı 

Yakıt, deniz taşımacılığının en büyük gider kalemlerinden biri. Uzayan rotalar, daha yüksek yakıt fiyatları ve sıklaşan ikmal ihtiyacı, özellikle tahıl, yağlı tohumlar ve diğer dökme emtiaların taşınma maliyetlerini artırıyor. Uzmanlara göre bu durum, navlun fiyatlarına yansıyarak uzun mesafeli ihracat yapan üreticilerin rekabet gücünü olumsuz etkiliyor.

Süveyş geçişinde yaşlı gemilere ek denetim

Süveyş Kanalı İdaresi, 25 yaş ve üzerindeki tüm gemiler için zorunlu teknik denetim ve test uygulaması başlattı. Yeni kurallar, gemi sahipleri ve acentelerin geçiş planlarına ek kontrolleri dahil etmesini ve gerekli ücretleri önceden karşılamasını gerektiriyor. Denetim ücretleri ve işlemlerin ne kadar süreceği henüz açıklanmadı. İlave prosedürler, özellikle yaşlı filoları işleten şirketler açısından maliyet ve gecikme riski yaratabilir.

Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM) Başkan Vekili ve İstanbul Demir ve Demir Dışı Metaller İhracatçıları Birliği (İDDMİB) Başkanı Çetin Tecdelioğlu, güncel ekonomik görünüme ilişkin açıklamalarda bulundu. Finansmana erişim sıkıntısından ziyade finansmanın kalitesiyle ilgili sıkıntılar yaşandığını söyleyen Tecdelioğlu, “Kredi bulmayla ilgili bir sıkıntı yok. Ama kredi faizleri hâlen çok yüksek. İhracatçılarımız reeskont kredileriyle, Eximbank kredileriyle çarklarını çevirmeye çalışıyor” dedi. “Bu faizlerle üretim yapabilmek, iş geliştirmek, yatırım yapmak mümkün değil” diyen Tecdelioğlu, “Şu an yatırım iştahı maalesef çok düşük. Firmalarımız işletme sermayeleriyle ilgili ciddi sıkıntı içindeler. Bunun en önemli sebeplerinden biri de emtia fiyatlarının çok yükselmesi” diye konuştu. Emtia fiyatlarında yaşanan artışın ihracatta da değer bazında artışı beraberinde getirdiğini anlatan Tecdelioğlu, eylül ayında 26 milyar dolarlık ihracat açıklandığını, burada değer bazında artışa rağmen miktar bazında geride olunduğunu vurguladı.

"Bu coğrafyada zor olanı başarıyoruz"

“Ama bu coğrafyaya baktığımız zaman gerçekten çok zor olanı başarıyoruz” diyen Tecdelioğlu, “Bölgedeki savaşlar, yüksek enflasyon ve kur politikası ihracatçıyı köşeye sıkıştırıyor. Buna rağmen yine de bu ihracatı yapabilmek gerçekten çok büyük başarı. İhracatçılar müşterilerini kaybetmemek için, almış oldukları işleri kaybetmemek için yeri geliyor kafa kafaya, yeri geliyor küçük küçük zararlarla ihracata devam ediyorlar” dedi. Çin nedeniyle yeni pazarlara girmekte zorlandıklarını kaydeden Tecdelioğlu, “Çünkü Çin yeni pazarları çok zorluyor; kendi ihracatçısına destek oluyor, para veriyor. Bu destekten dolayı da her türlü fiyata mal satabiliyorlar. Eskiden Çin ile fiyat makasımıza baktığımızda yüzde 5-10 daha pahalıydık. Oysa şu an yüzde 25-30 daha pahalıyız. Hatta bazılarında yüzde 40. Bu nedenle de artık bizi tercih etmiyorlar” diye konuştu.

Umduğumuzu bu yıl da bulamadık 

Son çeyreğe girerken 2026 yılına ilişkin değerlendirmelerde bulunan Tecdelioğlu, “2026 yılı 2025’e göre daha zordu” diyerek şöyle devam etti: “Çünkü biz bu yıl artık faizlerin ciddi anlamda geriye geleceğini, enflasyonla kur politikasının paralel gideceğini bekliyorduk. Ama yılbaşından bu yana kurdaki artış enflasyonun yarısı kadar kaldı. Yani biz bu yıl da kaybettik. Kötü bir yıldı demek istemiyorum ama zor bir yıldı. Umduğumuzu bu yıl da bulamadık." Gelecek yıla ilişkin umutlarının olduğunu dile getiren Tecdelioğlu, “En önemli beklentimiz Orta Doğu’daki gerilimin sonlanmasıyla enerji fiyatlarının gerilemesi ve Ukrayna-Rusya savaşının bitmesiyle pazarların yeniden açılması… Eğer bunlar olursa, özellikle enerji fiyatları geriye çekilirse biz çok hızlı toparlanırız. Çünkü ülkemiz cari açığın en önemli kısmını enerjiden veriyor” dedi.

ÖDEMELERDE MAJÖR BİR SORUN YOK

Bazı sektörlerde çok yüksek borçluluk oranlarına sahip, faaliyet kârlarıyla faizi karşılayamayacak düzeye gelmiş firmalar olduğunu aktaran Tecdelioğlu, “Kimse faizlerin bu kadar yüksek, uzun yıllar kalacağını tahmin etmiyordu. Yani bu kriz 3 yıldır devam ediyor. Hepimiz 1 yıl içinde bu krizi aşarız diye umuyorduk. Ama 3 yıl devam eden bu yüksek faiz ve enflasyon firmaları yordu. Böyle olunca kapanan firmaları, satılan fabrikaları ve istihdamı yüzde 50'nin altına düşen tesisleri görüyoruz. Bu gerçekten üzücü. Bir an önce beklediğimiz iyi haberler gelirse zordaki firmalarımız yaşamaya, istihdama ve üretime devam ederler. Umutla bunu beklemekteyiz” ifadelerini kullandı. Tecdelioğlu, piyasada ödeme zincirinde ve karşılıksız çeklerde şu an majör bir sorun olmadığına da işaret ederek "Krizin uzun sürmesi firmalardaki soluğu tüketti. İster istemez bu kriz bir an önce inşallah geriye doğru gelir, o zaman o firmalarımız da işlerine devam ederler” değerlendirmesinde bulundu.